Shekteý eshkimdi shettetpeıdi
Jalpy otyrysta Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri Dáýren Abaevtyń tanystyrýymen «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine aqparat jáne kommýnıkasııalar máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy.
Atalǵan zań jobasy buqaralyq aqparat quraldary, teleradıo habarlaryn taratý, aqparattandyrý jáne baılanys, aqparattyq qaýipsizdik salasyndaǵy qoǵamdyq qatynastardy quqyqtyq retteýdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Al buqaralyq aqparat quraldary men kommýnıkasııalar salasyndaǵy ózgerister birneshe baǵyttarǵa arnalǵan.
«Olardy naqtylaı tússek, eń aldymen aqparat salasynda azamattardyń quqyqtaryn: sýbtıtrleýdi nemese sýrdoaýdarmany keńinen qoldaný arqyly múmkindigi shekteýli adamdardyń aqparatqa qoljetimdilik quqyqtaryn qamtamasyz etý; «balanyń jasyna sáıkes keletin aqparat» degen uǵymdy zańnamalyq turǵydan bekitý; balanyń beınesin jáne derbes derekterin balanyń óziniń nemese onyń zańdy ókilderiniń kelisiminsiz paıdalanýdy shekteý jónindegi normalardy engizý jolymen qamtamasyz etý kózdelýde», dedi D.Abaev.
Mınıstrdiń aıtýynsha, qujatta bolmashy zań buzýshylyqtary úshin BAQ qyzmetin toqtata turý jáne taralymdy tárkileý túrindegi ákimshilik jazalaý sharalaryn alyp tastaý nemese olardyń aýyzsha jáne jazbasha suraý salýlary boıynsha aqparat usyný prosesin retke keltirý tetikteri de qarastyrylady.
«Sur tabaqtar» zańmen rettelýi tıis
Belgili bir deńgeıde retteýdi qajet etetin saladaǵy súıekti máseleniń biri – spýtnıktik tabaqshalardy paıdalaný jaıy boldy. Bul týraly mınıstrdiń ózi egjeı-tegjeıli túsindirdi.
«Zań jobasynda «spýtnıktik tele-radıo habarlaryn taratý operatorlarynyń qabyldaǵysh qondyrǵylaryn taratýmen aınalysatyn tulǵalardy tele-radıo habarlaryn taratý sýbektileri retinde zańnamalyq turǵydan aıqyndaý qajet» dep naqtylanǵan. Bul másele elimizdiń aqparattyq qaýipsizdigine qatysty. О́ıtkeni elimizde qazirgi kezde 600 myńǵa tarta otbasy «sur tabaqshalardy» paıdalanýda. Al osy «sur tabaqshalarda» jady kartasy bolǵanymen, onda qazaqstandyq telearnalar qorǵalmaǵan. Bul shamamen 1,5 mıllıon adam Qazaqstannyń aqparattyq keńistiginen tys qalyp otyrǵandyǵyn bildiredi. О́te ózekti máseleniń biri osy desek te, qolymyzda tutynýshylarǵa yqpal etýdiń sharalary qarastyrylmaǵan. Alaıda, biz osy kartalardy taratyp júrgen adamdardy quqyqtyq keńistikke shyǵarýdamyz. Olar shynymen de Qazaqstannyń quqyqtyq keńistiginen tys qalyp otyr. Al elektrondy tólemder arqyly tólengen aqsha basqa elderge ketip jatyr», dedi D.Abaev.
Jalaqy jumys tıimdiligine qaraı tólenedi
Mınıstr zań jobasy aıasynda BAQ-qa ákimshilik júktemeler azaıtý maqsatynda birqatar jeńildikter jasalatynyn málim etti. Onyń biri buqaralyq aqparat quraldarynyń damýy úshin sapaly zańnamalyq bazany odan ári qalyptastyrý bolsa, onyń ishinde ákimshilik júktemeler men shekteý sharalaryn azaıtý maqsatynda birqatar jeńildikter de jasalady. Sonymen qatar shyndyqqa saı kelmeıtin aqparatty taratýǵa qatysty jaýapkershilikten bosatý múmkindikteri keńeıýde. Aıta keteıik, mundaı ózgeris memlekettik organdardaǵy BAQ-pen baılanys jónindegi ókiletti tulǵaǵa birshama jaýapkershilikter júkteıdi. Onyń aıqyn mysaly memlekettik qyzmetkerlerdiń eńbekaqysy BAQ saýaldaryna jaýap berý jaǵdaıyna baılanysty bolmaq.
«Qyzmet tıimdiligin baǵalaýdy bonýstyq-baldyq júıege baılanystyramyz. Iаǵnı, eger de ol jaýap bermese, onyń reıtıngi tómendeıdi, sáıkesinshe eńbekaqysy da azaıady. Bizde aqparatqa qol jetkizý zańy bar, onda memlekettik organdar qyzmetiniń tıimdiligin baǵalaýdy eskeretin bólim jumys isteıdi. Basshysy qyzmetkerdiń jumysyndaǵy tıimdiliktiń negizgi kórsetkishin qaraý arqyly mamannyń jalaqysy anyqtalady. Ondaǵy krıterıılerdiń biri retinde BAQ-pen jumys dep kórsetilgen. Sonymen qatar ol ony qyzmetinen de bosatýǵa quqyly», dedi mınıstr.
Osy máselege oraı tilshiler qaýymy keı kezderde memlekettik organdar BAQ saýaldaryn nazardan tys qaldyratynyn alǵa tartqan edi. О́z kezeginde D.Abaev zań jobasynda «resmı ókil» uǵymy engizilip jatqanyn, resmı ókil óz jumysynda BAQ-pen jumysqa tikeleı jaýap beretinin túsindirdi. Budan bólek, ol buqaralyq aqparat quraldary saýaldaryna jaýap berý merzimin qysqartý máselesi áli de qyzý talqylanyp jatqanyn aıtty.
«Joldanǵan resmı saýalǵa tolyq ári naqty jaýap berý merzimin naqtylaýǵa qatysty sońǵy sheshim aldaǵy aptada aıqyndalady dep josparlanǵan», dedi D.Abaev.
Avtomatty baqylaý keler jyly iske qosylady
Jalpy otyrys aıasynda depýtattar tarapynan aıtylǵan taǵy bir jaıt – Internette aqparatty baqylaýdyń avtomattandyrylǵan júıesine qatysty másele boldy. Bul júıe quqyqqa qaıshy kontentti baqylaıtyn qoldanystaǵy tetiktiń biri retinde tanylmaq.
«Tek, aǵymdaǵy jyly biz úsh myńǵa jýyq saıtty buǵattadyq. Sol sııaqty quqyqqa qaıshy materıaldarǵa qatysty 270 myńǵa jýyq eskertý joldandy. Iаǵnı lańkestik, ekstremızm, pornografııa jáne basqa da osy tektes materıaldarǵa tyıym salyndy. Máselen, áleýmettik jelide materıal paıda boldy delik. Biz barsha áleýmettik jelini bir materıal úshin buǵattaı almaıtynymyz belgili. Negizgi jumysymyz ınternette, teledıdarda taratylatyn aqparatty baqylaý bolǵandyqtan, aldaǵy jyldyń sońyna deıin baqylaýdyń avtomattandyrylǵan júıesin qoldanysqa engizbekpiz. Bul júıe ınternetti baqylaıtyn bolady. Iаǵnı jelidegi aqparatqa sholý júrgizedi. Árıne, ol úshin ýaqyt kerek, sebebi ol ońaı sharýa emes», degen Dáýren Abaev jobanyń sátti júzege asatyndyǵyna senim bildirdi.
Sonymen qatar mınıstr sóz oraıy kelgende shalǵaı aýdandarda uıaly baılanysty jaqsartýdyń tásili jaıyna da toqtaldy. Onyń aıtýynsha, tıisti túzetýler aqparat jáne kommýnıkasııalar máselesi boıynsha zańnamalyq aktilerde qarastyrylǵan. Atap aıtqanda, qoldanystaǵy zańnamada uıaly baılanys operatorlary tıisti ınfraqurylymdy salýǵa mindetti bolyp tabylady. Solaı desek te, 500-600 adam turatyn eldi mekende ınfraqurylymdy turǵyzý qarjylyq jaǵynan tıimsiz ekeni túsinikti.
«Sondyqtan da radıojıilik spektrin birlesip paıdalaný múmkindigin berip otyrmyz. Osy arqyly uıaly baılanys operatorlary úshin ınfraqurylymǵa 30 paıyzǵa deıingi shyǵyndy qysqartýdamyz. Bul óz kezeginde aýyldy jerlerde uıaly baılanystyń sapasyn jaqsartýǵa múmkindik beredi. Oǵan qosa, mundaı básekelestik orta turǵyndar úshin sapaly baılanys pen arzan tarıfter tańdaýyna jol ashylady», dedi vedomstvo basshysy.
Aıta keterlik taǵy bir másele, birinshi oqylymda maquldanǵan zań jobasynda BAQ betterinde azamattardyń sýretin jarııalaýdyń tártibi de tııanaqtalǵan.
Kodeks kem degende on bes ken ornyn ashady
Otyrysta «Jer qoınaýy jáne jer qoınaýyn paıdalaný týraly» kodekstiń jobasy birinshi oqylymda maquldandy. Bul jóninde Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbek baıandady. Onyń málimdeýinshe, kodeks jobasy – jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń jumysynda kezdesetin kedergilerdi joıyp, salanyń quqyqtyq bazasyn jetildirýge, halyqaralyq standarttarǵa ótýge jáne ınvestısııalyq klımatty jaqsartyp, salaǵa tikeleı sheteldik ınvestısııalar tartýǵa baǵyttalǵan. Búgingi tańda Qazaqstan geologııa salasyn memlekettik retteý boıynsha 104 eldiń ishinde 74-shi orynda tur. Al jer qoınaýynyń geologııalyq tartymdylyǵy jaǵynan 45-shi orynda. Bul reforma álemde bolyp jatqan daǵdarys pen onyń saldarynan ınvestor tartýǵa baılanysty básekelestiktiń artýynan týyndap otyr. Ult jospary baǵdarlamasynyń qadamdaryn iske asyrý maqsatynda ázirlengen kodeks jobasyna qatysty 600-den astam eskertýler men usynystar qaralyp, talqylanǵan.
«Zań jobasynda jer qoınaýyn paıdalaný salasynyń ashyqtyǵyn jáne boljamdylyǵyn arttyrý kózdelgen. Sonymen qatar eń úzdik álemdik tájirıbeni paıdalana otyryp, barlyq paıdaly qazba úshin kelisimshart jasaýda ońtaılandyrylǵan tásil engiziledi», dedi J.Qasymbek.
Sonymen qatar kodeks jobasyn ázirleý barysynda bir jarym jyldyq zertteý jumystary men Dúnıejúzilik bank usynysy nátıjesinde aýstralııalyq zań modeli úlgi retinde alynǵan. О́ıtkeni álem boıynsha Aýstralııanyń tájirıbesi úzdik dep sanalady jáne ınvestorlardyń da bergen baǵasy osyndaı. Oǵan qosa, atalǵan zań jobasy elimizde geologııalyq barlaýdy sapaly júrgizýge múmkindik beredi dep josparlanýda. Mınıstr málim etkendeı, Makkenzıdegi AQSh keńesshiler esebiniń tujyrymyna súıensek, Qazaqstanda jappaı geologııalyq barlaý tetigi iske qosylsa, elimizde álemdik deńgeıdegi kem degende 15 ken ornyn ári taý-ken rýdasy aımaqtaryn ashýǵa bolady.
«Eń mańyzdysy, Qazaqstanda geologııalyq barlaý sapaly ári tyńǵylyqty júrgiziledi. Mysaly, Qazaqstanda 1 sharshy shaqyrym jerdi barlaýǵa 7 AQSh dollary jumsalsa, Aýstralııada – 167 dollar, AQSh-ta – 87, al Kanadada 203 dollar qarjy jumsalady», dedi J.Qasymbek.
Nurlybek DOSYBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretti túsirgen
Erlan Omar,
«Egemen Qazaqstan»
