«Dýlyǵaly» meshitinde keshendi jańǵyrtý jumystary jalǵasýda

Biraq bul ońaı sharýa emes eken. Ony qujattandyrýdyń ózine qyrýar qarajat pen shyǵar­mashylyq kúsh-qýat ketti. Ekono­mıkalyq daǵdarys etekten tartty...

Keshenge kiretin Qulmuhambet ıshan kesenesin jańǵyrtý burnaǵy jyly ǵana bitti. Endi kezek toǵyz kúmbezdi meshitke keldi. Merdiger fırma bıyl iske kiristi.

Qulmuhambet kim?

Qasıetti Ulytaýdyń qap­ta­lyn­daǵy osy qunarly topy­raqqa sanaly ǵumyryn eliniń rý­hanı qazynasyn eseleýge, kó­ńil kókjıegin keńeıtip, kemel­dendirýge arnaǵan talaı ardaqty azamattyń kindik qany tamdy. Sondaı zııaly qaýym shoǵyrynda ımandylyq úıi – meshit pen bilim oshaǵy – medrese salýǵa uıtqy bolǵan Qulmuhambet aıryqsha kórinedi. 

Qypshaq Berdikeıdiń belbalasy Qulmuhambet ıshan kim? Árıne ol týraly tasqa basylyp qalǵan qujat joq. Biraq onyń halqyna tıgizgen sharapaty, ót­kergen ónegeli ómiri el aýzynda ańyz bolyp saqtalǵan. Alaıda «ańyz» dep aıtýǵa aýyz barmaıdy. О́ıtkeni ol 1841 jyly týǵany beseneden belgili.

Qulmuhambettiń áýelde saýatyn ash­qan ákesi Arystanbaı. Alaıda zerdeli jet­kinshek qara tanyǵandy qanaǵat tut­paıdy. Bilim teńiziniń tereńine umtyla­dy. Sonyń sáti oılamaǵan jerden ­túsedi. Ol on bir jasynda aýyl aqsaqaldary men ákesiniń batasyn alyp, jaılaýdaǵy aýylǵa saýda-sattyq jasap kelgen saýdagerdiń kerýenine ilesip, alys saparǵa attanady.

– Mejeli jerge jetkenshe bizge qa­zan­shy bolady. Bet alǵan baǵyt tym shal­ǵaı, teńizdiń arǵy jaǵy. Uzaq júremiz, kút­pegen qıyndyq pen qaýip-qater kezi­gedi. Eger soǵan shydasa, eńbegin je­meımin. Sosyn bir tanymal medresege tapsyramyn, – deıdi, bıik maqsat jalyna jarmasqan judyryqtaı jetkinshekke súısingen saýdager.

Kerýen mejelegen jerine aman-esen jetedi. Saýdager sózinde turyp, Qulmuhambetti alystaǵy arab eliniń bir táýir medresesine tapsyrady. Onyń qansha jyl oqyǵany bizge beımálim, belgilisi – elge on alty jyldan keıin bir-aq oralady.

Quran-qarı jáne ıshan dáre­jesinde hatym-shart alady. Sol eldiń iri orta­lyǵyndaǵy bir me­shitte qyzmet qylyp, tájirıbe jınaıdy. Sonymen birge medısına, zergerlik, ustalyq, aǵash sheberi, qurylys salasyn qosa meńgeredi.

Ol jat jerde júrip jıǵan-tergen ónerin elge úıretýge um­tyl­ǵan. Asa dindar ári ónerli Qul­muhambet óte daryndy tulǵa bolǵan.

«Dýlyǵaly» meshiti

Qulmuhambet ıshan qazir qı­rap jatqan meshitti 1904 jyly salǵan. Alǵashqysyn «Aqsýdyń» tabanynan oıylǵan shymnan aýyldyń eńisine turǵyzǵan. Ony kúmbezdemeı, tek tóbesine aı or­natqan. Alaıda oıdaǵy meshitti qysta qar basyp qala bergesin, qyrdan jańasyn salady.

Dala komıssary Álibı, sardar Aman­keldi alǵashqy meshitte saýat ashqan. Oblys aýmaǵyndaǵy tarıhı jáne mádenı eskertkishtiń memlekettik tiziminde Aman­keldi týyp-ósken úı, «Dýlyǵaly meshiti» men «Dýlyǵaly medresesi» bar. Batyrdyń úıin bilmeımin, al qalǵan ekeýi týraly aıtaıyn.
Jańa meshit jobasyn Buqara úlgisimen 9 kúmbezdi qylyp Qul­muhambet ıshan syzypty. Kirpish quıǵanda basy-qasynda bolyp, basshylyq jasaǵan. Betine arabsha jazý, ártúrli oıý-órnek túsirilgen on túrli kirpish quıyp, kúıdirgen kórinedi. 

Ishan kesek quıatyn qalypty ózi úsh jyl shapqan eken. Kesek kúıdiretin pesh salýǵa da qaty­sypty. Qalyptyń daıyn bolý barysyna qaraı ýaqyt ótkizbeı, dereý kesek quıyp, kúıdirip otyrǵan. Otynǵa tobylǵy men qamys paıdalanǵan.

Meshitten keıin 24 bólmeli me­dre­se salady. Tóbe jabatyn aǵash­ty, eden­dik taqtaıdy ógiz jegilgen arbamen Amanqaraǵaı, Naýyrzymnan tasyǵan. Qurylys 1920 jyly bitedi. Oǵan deıin balalar meshitte oqıdy. Arnaıy shaqyrylǵan Ǵalıýlla degen tatar oryssha dáris beredi. 

Oǵan kópshilik qar­sy bolǵanda babamyz: ­«Jylda orys-orma­ny kóp Qostanaı, Kók­shetaý, Aqmolaǵa baryp saýda jasaǵanda, tilmash jaldaımyz. Al balalar oryssha úırense, tilmashqa tólegen qara­jat qaltańda qalady», dep ornyqty oı tastapty.

Bul keshendi «Terisbutaq meshiti», «Berdikeı meshiti», «Qul­­muhambet ıshan meshiti» dep ár­túrli atap júr. Qoljazbada da alma-kezek kezdesedi. Sirá, «Dý­lyǵaly meshiti» ataýyna taban tiregen jón. Nege? 

Irgesindegi «Taldyqudyqtan» kún kóterile nemese batarda meshit turǵan ústirtke qarasań, sapqa turǵan dýlyǵaly qalyń qoldyń sulbasyn baıqaısyń. Kádimgi qalyń áskerdeı áser qaldyrady. Keremet kórinis! 

Sarbazdar serttesken...

Bul – Amankeldi sarbazdary serttes­ken tarıhı oryn.

Alaıda ony ekiniń biri bile bermeıdi. Osynda qurbandyq shalynyp, aımaqtyń aýzy dýaly aqsaqaldary sardar sońyna ergen sarbazdarǵa bata bergen. Bul basqosýǵa sol tóńirektegi barlyq bolys­tyń ıgi-jaqsy, syıly azamaty men atqamineri jınalǵan.

Ult-azattyq kóterilisi qazaq da­la­syn dúr silkindirdi. Ol – alańǵasar «aq­ patshanyń» jarymes jarlyǵyna halyqtyń beı-bereket qarsylyǵy emes, táýelsizdikke umtylǵan ult-azat­tyq kúre­siniń sony sıpaty edi. Qarýly kóterilis Qazaqstanda úsh júzge jýyq bolysty qam­tydy. 

Otty oshaqqa aınalǵan Torǵaı ól­ke­sin­degi órtteı laýlaǵan tol­qý­dy tun­shyqtyrýǵa patsha jazalaýshynyń tyń kúshin dúrkin-dúrkin attandyrdy. Al Aman­keldi sarbazdary muzdaı qarýlanǵan jazalaýshynyń jazasyn berip otyrdy. О́ıtkeni olar buqpantaılaǵan berdeńkeli top emes, temirdeı tártipke baǵynǵan be­rik ásker edi. 

Jasaq negizinen Ulytaý, Qar­saqbaı, Baıqońyr, Jezqazǵan tóńiregindegi ju­mysshy men sharýadan turdy. Iri oshaqtyń ortasy Torǵaı bolǵanmen, Qaıdaýyl bolysynyń qarý ustaýǵa jaraıtyn, «Arýaq!» dep attandap atqa qonǵan er-aza­maty alǵashqy jıyndy «Dýlyǵalyda» ótkizdi. 
A.Imanovty qolbasshy-sardar dep tanydy. Ol joryqqa búkil bes bolys­ Qypshaqqa kıeli meken bolǵan na­ǵashy jurtynan bata alyp attandy. Qul­muhambet – Amankeldiniń túp naǵa­shysy (Qalampyr shesheı ıshan tuqy­mynan – avt.). Sóıtip meshit eldik synǵa túsken sátte rýhanı qýat berdi.
 Kóp jerde tolqý eki-úsh aıdan aspasa, Torǵaı dalasyndaǵy kóterilis jeti aıǵa sozylyp, patsha taqtan qulaǵansha toqtamady. Keı derek Amankeldi sarba­zynyń sany elý myńǵa jetkenin dáıek­teıdi. Ol qazaqı qalyppen ósirip aıtyla salǵan san emes. 

«General Sandeskıı 26 noıabrıa soobshal, chto v vosstanıı ýchastvýıýt do 50 tysıach askerov... Na ýmırotvorenıe kraıa potrebýetsıa ne menee 1-2 let» (Istorııa KazSSR s drevneıshıh vremen do nashıh dneı. KazOGIZ 1946g. 391str). 

Rýhanı-mádenı keshen kýási

Buqara úlgisimen salynǵan to­ǵyz kúmbezdi meshit, syrty ór­nekti qyzyl kirpishpen óril­gen jıyrma tórt bólmeli med­re­se, Qulmuhambet ıshannyń ke­listi kesenesi men qyzyl úıi – «Dýlyǵaly» óz zamanynda tutastaı bir rýhanı-mádenı keshen bolǵanyn aıǵaqtaıdy. 

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń rýhanı jańǵyrý jó­nin­degi mańyzdy maqalasy talaıdyń sanasyna sańylaý túsirdi. Týǵan topyraqqa degen túsinikti tereń­det­ti. Kıeli oryn­ǵa, qa­shyq­tyǵyna qara­mastan, qa­zir de táý etip jan-jaq­tan jurt kelip jatady. 

Bul jerdiń tabıǵaty da tań­ǵalarlyq. Alaman báıgege at qosqandaı aýmaqtaǵy eldi eleń etkizer basqa da erek­shelikti eskere ketken artyq bolmas. Eger qasıetti Ulytaý óńirinde týrızm damıtyndaı kún týyp jatsa, odan onsha qashyq emes «Dýlyǵaly meshiti» bir beketine aınalary sózsiz. «Qazaqstannyń qasıetti oryndary» tizimine «Qoılybaı áýlıe kesenesi» ekeýi engenin aıta keteıin.

Meshit pen medre­seniń ara­syndaǵy edáýir ashyq alańqaı maıda aq qıyrshyq tasty, taqtaıdaı tep-tegis. Meshittiń soltústiginen Qul­muhambet kesenesine deıingi keńistik – borbas. Keseneniń soltústik-batysyna qaraı qyzyl topy­raqty qyrat jatyr. Aýyl ony «Qyzyl sań» deıdi. Ońtústigi – arnasy birneshe aýyl erkin qonatyndaı «Dýlyǵaly» ózeni.

Sáýirde arnasynan asyp, as­tań-kesteń tasıtyn asaý ózen mamyrdyń ortasy aýǵansha ótkel bermeıdi. Jazǵa salym jeke-jeke «qarasýǵa» aınalady. Bir ǵajaby, arnasy bir álgi qaz-qatar «qarasýdyń» dámi ártúrli, árqaısysynda ataý bar. Ol ataýdyń da astarynda tunǵan tarıh jatyr.
Aýyl irgesindegi «qarasý» sondaı kermek, jaǵasyn sortań basyp, saǵal-saǵal bolyp jatady. Odan ilgeridegi sýy sál kermekteý «Aqsheńgel» men «Qaýyn­qarasýdyń» jaǵalaýyna kerisinshe qamys pen quraq qalyń ósedi. Al «Toıǵyl» men «Qoldastyń» balyǵy taıdaı týlaǵan.

 Oıdym-oıdym «qarasýdyń» barlyǵy kermek, al «Aqsý» – tushy. Ataýyna saı sýynyń túsi sútke uqsaıdy. Onyń sýyna jýǵan shash jyltyldap shyǵa keledi.

Amal qansha, Jaratqan ıem jalqy jarata salǵan, Tabıǵat-Ananyń adam tańǵalarlyq talaı tamashasy tabylatyn, onyń ústine tarıhı mańyzy bar osyndaı oryn taǵdyr taýqymetin tartyp-aq tur: meshitten mújilgen munara qalǵan, medrese ornynda úıindi jatyr, ıshannyń «Qyzyl úıiniń» qańqasy qaraıady... 

Kásipqoı kózqarasy

Árıne uzaq jyl jeldiń óti, kúnniń kózi, qar men jańbyr astynda ábden tozǵan, qaýsap qıraǵan nysandy qalpyna keltirý qıyn. Birer jylda bite qoımasy belgili. Qulmuhambet ıshannyń temir qursaýdyń kúshimen áýpirimdep áreń turǵan kesenesin burnaǵy jyly jańǵyrtqan «Ulytaý-Ular» mamandandyrylǵan jóndeý-jańǵyrtý fırmasynyń basshysy Ánýar Tólebaev bylaı deıdi:

– Ulytaý óńirindegi kóptegen tarıhı-mádenı eskertkish qatarynda «Dýlyǵaly» meshitiniń alatyn orny aıryqsha. Ony aımaqtyń ólketanýshysy ǵana emes, elge tanymal tarıhshy, etnograf, arheolog ǵalym da zerttegen. 

Meshittiń salynǵan jyly jóninde ekiudaı pikir bar: biri – 1904, ekinshisi – 1910. Meniń paıymdaýymsha, eki derekte de negiz bar. Sebebi konservasııalyq saraptama kezinde anyqtalǵandaı, aldymen meshit shıki kirpishten kóterilip, keıin syrty qyzyl qyshpen qaptalǵany kórinip tur. 
Oǵan on túrli qalyptaǵy oıýly qysh paıdalanylǵan. Qysh kúıdirgen peshtiń orny osy kúnge deıin saqtalǵan. Oıý-órnekti qysh paıdalaný – Qulmuhambet ıshannyń izdenisi men eńbegi. Ulytaý óńirinde munarasy saqtalǵan eki meshit bar: bireýi – Qaraqoıly Qypshaq Jáký­daniki, ekinshisi – «Dýlyǵaly». 

Ekeýi de HH ǵasyrdyń basynda sa­lynǵan. «Dýlyǵaly» burynyraq tur­ǵyzylǵan, shıki kirpishtiń syrty qyzyl qyshpen qaptalǵan. Al Jákýda meshitiniń munarasy tolyq qyzyl qyshtan qalanǵan. Munaraǵa kóterilýdiń de ózgesheligi bar. 

Qasbettiń táýir saqtalǵan tusynan me­­shittiń syrtqy qabyrǵasynyń jalpy qalaný tásilimen tanysýǵa múmkindik bar. Ustanyń qalaý tásiline tánti bolasyń, al qyshtyń sapasy áli syr bermegen, keshe ǵana peshten shyqqandaı. 

Konservasııalyq jumys júrgizer al­dyndaǵy saraptama meshittiń jobalaý qujatyn jasaý kezinde kóp septigin tıgizdi. Qurylysy bul óńirge tán emes. Dál «Dýlyǵaly» meshitindeı qurylysty Jezqazǵan-Ulytaý jaǵynan áli kezdes­tirmedim. 

«Dýlyǵaly» meshiti 2011 jy­ly konservasııalandy. Bel­gilengen biraz istiń basy qaıta­ryldy. Sosyn aýdan ımamy ara­ǵa ondaǵan jyl salyp azan sha­qyrdy, juma namazy oqyldy. En­di Allataǵaladan sondaı kúndi jańǵyrtylǵan meshitte kórýge jazsyn dep tileıik. 

Álibek ÁBDIRASh,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy 
syılyǵynyń laýreaty

Qaraǵandy oblysy,
Ulytaý aýdany