Aýtızm – álem boıynsha áli tolyq zerttelmegen aýrý. Bul syrqatqa naqty qandaı faktorlar áser etetini de áli kúnge deıin belgisiz. Degenmen de bul – bala damýyndaǵy, onyń mı júıesindegi aýytqýshylyqtyń aýyr túri. «Aýtızm» termınin alǵash ret shved psıhıatry Eıgen Bleıler 1911 jyly ashqan eken. Grek sózinen aýdarǵanda «ózim» degen maǵynany bildiredi. Termınniń ózi aıtyp turǵandaı, aýtızmge shaldyqqan bala óz álemimen ózi bolyp, syrtqy qubylystardy, ózgeristerdi múlde qabyldamaıdy. Tipti úıinde ózi úırenip qalǵan jıhazdardy, tusqaǵazdardy aýystyrsa da ashýlanyp, qarsylyq retinde aıǵaılap, jylap, minez kórsetedi. Aýtıst jandar bir nársemen uzaq ýaqyt boıy aınalysyp otyra beredi, biryńǵaı oıyndy oınap, bir qımyldy qaıtalaı berýi múmkin. Dárigerlerdiń sıpattaýy boıynsha, bala atyn atap shaqyrsa eleń qylmaıdy, kózge tike qaramaıdy, dybysqa, basqaǵa reaksııasy bolmaıdy, ózimen ózi otyra beredi. Basynda osyndaı belgilerine qarap mamandar «aýtızm balaǵa jetkilikti kóńil bólmegennen, bir úıde jalǵyz ózi uzaq ýaqyt boıy qalyp qoıǵannan paıda bolady» degen pikirdi aıtyp júrdi. Biraq buǵan eshqandaı ǵylymı dálel bolǵan joq. Al 1998 jyly baıyrǵydan kele jatqan bedeldi The Lancet («Lanset») medısınalyq jýrnalynda aýtızmniń paıda bolýyn balalarǵa qyzamyq, qyzylsha, epıdemııalyq parotıtke qarsy salynatyn vaksınasııamen baılanystyrǵan atyshýly ǵylymı maqala jaryq kórdi. Belgili ǵalym-doktor Endrıý Ýeıkfıldiń birneshe dárigermen birlese jazǵan zertteý eńbeginde vaksına quramyndaǵy aýyr metaldar, sonyń ishinde synap aýtızm dertin týǵyzatyny jazylǵan. Osy materıaldan keıin-aq ekpeden bas tartqan ata-analar kóbeıip, onyń sońy joǵaryda atalǵan ınfeksııalardyń órshýine ákelgen. Arada birneshe jyl ótkennen keıin álgi jýrnal ǵalymdardyń materıalyn «alaıaqtyq» dep tanyp, jarııalaýdan alyp tastady.
Kúni keshe B.О́temuratov qory Astanada «Aýtızm. Múmkindikter álemi» taqyrybynda halyqaralyq konferensııa ótkizdi. Oǵan arnaıy kelgen kanadalyq ǵalym, Toronto balalar gospıtaliniń dosenti Djeıkob Vorstman aýtızmniń sebepteri tolyq ashylmasa da, onyń paıda bolýynda genetıkalyq faktorlar kóp ról atqaratynyn aıtady. «Aýtızmde mıdyń kóptegen bóliginde ózgerister paıda bolady. Biraq mı damýy naqty neden ózgeretini belgisiz. Biraq oǵan gendik faktorlardyń áseri kóp ekenin sońǵy zertteýler dáleldep keledi. Sońǵy jıyrma jylda adam genin zertteý tehnologııasy aıtarlyqtaı tabysqa jetti. Gendi zertteýdiń qolda bar tásilderiniń arqasynda aýtıst adamdardyń 20-30 paıyzynda genetıkalyq faktor áser etkeni aıqyndaldy, ıaǵnı gendik buzylystardan aýtızmge ushyraǵan jandardyń sany 10 esege ulǵaıdy», deıdi ǵalym. Demek, aýtızm tuqym qýalaıtyn aýrý deýge de negiz bar. Aýtızmniń aýyr, ortasha, jeńil túri bolsa, aqyl-oı kemistigi anyq baıqalatyn aýyr túrinde kóptegen genderdiń birdeı mýtasııaǵa ushyraýy anyqtalǵan. Onyń syrtynda anasynyń densaýlyǵyndaǵy kinárattar, psıhologııalyq daǵdarysqa jıi ushyraýy, qala berdi, shylym shegýi, esirtki qoldanýy, zat almasýynyń buzylýy da aýtızmdi týǵyzatyn qosymsha sebepter retinde qarastyrylady.
Elimizde aýtızm aýrýyn der kezinde anyqtaý, emdeý tásilderi bir izge túspegenin joǵaryda aıttyq. Atalǵan qor 2014 jyldan bastap, ártúrli dertke shaldyqqan balalardy zertteı bastaǵan. Sonda aýtızmge ushyraǵan jetkinshekterge jete kóńil bólinbeıtini, olar kóbine tasada qalatynyn anyqtaǵan. «Aýtızm belgileri der kezinde anyqtalmaýy sebepti kóptegen bala emdelýden kesh qalyp, qoǵamǵa beıimdele almaı qalyp jatqanyn baıqadyq. Sondyqtan qor mundaı balalardy ortaǵa beıimdeýge kómektesetin resýrstyq ortalyqtar qurýdy qolǵa aldy. Bizdi kóbi aýtızm belgisi bar balalardy ońaltatyn ortalyq dep oılaıdy. Shyntýaıtynda, bizdiń qor aýtızm dertin emdeýdiń eń tıimdi tásilderin, zamanaýı tehnologııasyn Qazaqstanǵa engizýdi maqsat etken. Álemde osy aýrýmen 50-60 jyl boıy kúresip, emdeýdiń túrli ádis-tásilderin engizip kele jatqan kóptegen el bar.
Solardyń tájirıbesin elimizge ákelip, mamandardy daıarlaý – basty maqsatymyz», deıdi qor dırektory Marat Aıtmaǵambetov. Al qordyń Qamqorshylyq keńesiniń tóraǵasy Almaz Sharmannyń aıtýynsha, qazirgi tańda aýtızmdi tabysty emdep jatqan álemniń aldyńǵy qatarly ortalyqtary qoldanatyn ınnovasııalyq tásilderdiń kópshiligi qordyń Astana, Almaty, Qyzylorda, О́skemendegi – barlyq tórt ortalyǵynda da engizilgen. Bul ádisterdiń tıimdiligi sol, aýtıst balalardyń tezirek ońalýyna septigin tıgizedi. Mysaly, Kalıfornııa ýnıversıteti engizgen JASPER emdeý ádisi sóıleý qabiletinen aıyrylǵan balalardyń 80 paıyzyn úsh aıdyń ishinde sóıletip shyǵarady eken. Taǵy bir amerıkalyq tásil aýtızmdi kóz almasynyń qozǵalysynan anyqtaýǵa múmkindik beredi, ıaǵnı bul ádis arqyly balany týǵannan bastap, aýtızm belgileri bar-joǵyn bilýge bolady. Mine, osyndaı emdeý túrleriniń qazaqstandyq aýtıst balalarǵa da kómegi kóp bolary sózsiz.
Jalpy, aýtızm er balalarda kóbirek kezdesedi eken. Ata-analardyń 78 paıyzy balasynyń boıyndaǵy aýytqýshylyqty 2 jasyna qaraı baıqasa, aýtızm dıagnozy kóbinese 4 jastan asqanda qoıylady. Sondyqtan mamandar bala boıyndaǵy tejelisterdi baıqasa, ásirese, ol ózinen-ózi oqshaýlansa, jalǵyzdyqty qalasa, atyn atap shaqyrǵanda nemese qandaı da bir dybysqa nemquraılylyq tanytsa, bir qımyldy uzaq ýaqyt qaıtalasa, tili shyqpasa, adam betine kóz toqtatyp qaraı almasa, balany logoped, defektolog dep qınamaı, birden psıhıatr-mamanǵa kórsetýge keńes beredi.
Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
