Kúzgi jıyn-terimde barsań, maqta artqan ubaq-shubaq tirkeme tirkegen traktor, júzi jarqyn, mıyǵyna qýanyshtyń kúlkisi ilingen, qaǵanaǵy qarq, saǵanaǵy sarq dıqandardy kórer ediń, maqta alqaby joq jurt ta kóńildi kórinetin.
Sol jyldary Maqtaaral aýyldarynda appaq kireýkeli shatyry bar jańa úıler kóbeıip qalatyn. Sol jyldary jaz boıy atyz jaǵalap, erni tilim-tilim bolyp júretin bozbalalardyń deni kúzde betine maı jaqqandaı jyltyrap shyǵyp, úıine kelin ákelip, aýyldy qýantyp jatatyn. Baılyqty jańa salynǵan úı sany men túsken kelinge jasaǵan toımen esepteıtin edi bul jaqtyń kisileri.
Keıin maqta bazary birazǵa deıin tarqady. Aq altynnyń baǵasyn belgileıtin Lıverpýl bırjasynyń qabaǵy qataıyp, túsin bermeı kirjıdi de turdy. Jaz boıy sý jetkize almaı alasuryp, kúzde maqtasynyń baǵasy jerge urylǵan soń kóp dıqan ketpenin laqtyryp qalaǵa kóship ketti. Ákimder jaǵy «maqtadan paıda joq, kókóniske ótińder» dep úgitteı bastaǵan.
Bıyl maqta toıy Maqtaaralǵa qaıta oraldy. Aq altyn baǵasy tonnasyna 165 myń teńgeden qabyldana bastady. Atap aıtsaq, bıyl oblysta 134,6 myń gektar jerge maqta shıti sebilgen. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 25 myń gektarǵa artyq. 2016 jyly sharýalar ár gektardan orta eseppen 26,2 sentnerden ónim alyp, barlyǵy 286,4 myń tonna aq ulpa jınaǵan. Egistik kóleminiń artýyna baılanysty óńirde 300 myń tonnadan astam maqta jınalady dep josparlanyp otyr.
Elimizdegi aq altynnyń otany sanalatyn Maqtaaral aýdanynda ótken jyly 83 myń gektarǵa maqta shıti sebilse, bıyl maqta alqaby 95 myń gektarǵa jetken. Aýdan sharýalary ótken jyly 218 myń tonna ónim jınasa, bıyl da mol ónim alýdy kózdep otyr.
Oblys boıynsha maqta daqyly 9 aýdanda egiledi. Qazir báseke zamany, ǵylymnyń zamany. Kúzde jerdiń soryn shaıyp, kóktemde shıtti maqtany jerge sińirgenmen sharýa bitpeıdi. Jaqsy tuqym kerek. Oblys basshysy Maqtaaralǵa barǵanda osy máseleni taǵy kóterdi.
«Ońtústik Qazaqstan oblysynyń brendi sanalatyn maqta daqyly básekege qabiletti bolýy qajet. Sondyqtan aq ulpanyń jańa sorttaryn shyǵaryp, ony óndiriske endirýimiz kerek. Bul tusta «Qazaq maqta sharýashylyǵy» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qosar eńbegi orasan», – dedi oblys ákimi J.Túımebaev Maqtaaral aýdanyndaǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda bolǵan júzdesýde.
«Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń basqa túrleri ózge óńirlerdiń barlyǵynda ósiriledi. Máselen, respýblıkalyq kórsetkishte Ońtústiktiń kókónis óndirýden alar úlesi – 25 paıyzdy, júzimnen – 70, jemisten 37 paıyzdy quraıdy. Al maqta daqyly 100 paıyz tek qana osy óńirde ósiriledi. Sondyqtan, elimizdegi úlken tabys ákeletin júz jyldyq tarıhy bar maqta daqylynyń sapaly sorttaryn damytyp, ınnovasııalyq tehnologııalardy óndiriske endirý arqyly aq altyndy óndirýdiń tıimdiligin arttyrýymyz kerek. Osy saladaǵy máselelerdi birlesip júıege túsirsek qana mol ónimge qol jetkizemiz», dedi oblys ákimi.
Atakent kentindegi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda búginde dúnıejúzilik maqtanyń 10-nan astam túri zertteledi. Ondaǵy ǵalymdar aq ulpanyń 12 orta talshyqty, syrtqy ortanyń qolaısyz faktorlaryna tózimdi, ónimdiligi joǵary sorttaryn shyǵardy. Sondaı-aq óndiriske otandyq bes maqta sortyn engizdi. Instıtýt ǵalymdary ázirlegen maqta qozasyn baptaýdyń qarqyndy tehnologııasy 58,3 myń gektar maqtalyq egiske, topyraqty 55-60 sm tereń qopsytý tehnologııasy 57 myń gektar jerge endirilgen.
Aıta keteıik, maqtadan talshyq, tuqym, talshyqtan mata nemese jip, sabyn men maqta maıy syndy 1200-den asa ártúrli zattar alynady. Jańa tehnologııa tátti jemisin jegizedi. Bul rette Maqtaaral maqta tazalaý zaýyty maqta talshyǵyn daıyndaýda jaqsy tabystarǵa jetip keledi. Bul mejege jetý úshin kásiporynǵa AQSh-tyń «Lıýmýs Korporeıshn» kompanııasynan alynǵan qondyrǵy kómektesip otyr. О́ńirdegi maqta zaýyttarymen salystyrǵanda bul óndiristiń eńbek ónimdiligi 30 paıyzǵa joǵary. Atap aıtqanda, talshyqtyń shyǵýy 30 paıyzǵa mol ári sapasy joǵary. Elektr qýatynyń shyǵyny 25-30 paıyzǵa únemdeledi jáne maqtany óńdeý merzimi 30 paıyzǵa qysqarǵan. Jobada paıdalanylǵan ınnovasııalyq tehnologııalardyń TMD elderinde teńdesi joq.
– Zaýytymyzdaǵy ınvestısııalyq joba 2013 jyly óńirlik úılestirý keńesinde maquldanyp, ındýstrııalandyrý kartasy engizilgen bolatyn. Sóıtip atalmysh jobany 2014 jyly iske qostyq. Zaýyttyń jalpy quny 1 mıllıard teńgeni quraıdy. Munda 120 adam merzimdi jumys ornymen qamtylǵan, – deıdi zaýyttyń bas ınjeneri Asylbek Jamalov.
2014 jyly údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý memlekettik baǵdarlamasy aıasynda iske qosylǵan kásiporyn bıyldyń ózinde 60 myń tonna maqta talshyǵyn ázirleýdi josparlap otyr. Munda táýligine 40 tonna maqta talshyǵy óndiriledi. Daıyn ónim Shymkenttegi maqta toqyma zaýytyna jóneltiledi. Zaýyt qajettiliginen artylǵan talshyqtar Chehııa men Úndistanǵa eksportqa shyǵarylady.
Aq altyn osylaısha Ońtústiktiń berekesin kirgizip jatyr. Maqtaaralǵa barsań jol jıeginde tirkemeden ushqan úıme-júıme maqtany kóresiń. О́ńirdiń kóńili toqtyǵyn baıqaısyń. Aq maqta altyn kúzdiń baılyǵyn osynda qoltyqtap ákelgendeı kórinedi kózge.
Baqtııar TAIJAN,
«Egemen Qazaqstan»
Ońtústik Qazaqstan oblysy
