Jıynda sóz sóılegen N.Nazarbaev Astana klýbynyń aımaqtaǵy biregeı alań ekenin jáne tıimdi túrde ótkir máselelerdi talqylaýǵa, ózekti túıtkilderdiń sheshimin tabýǵa múmkindik beretinin atap ótti. Elbasy sarapshylardyń otyrysynda ashyq pikirtalas bolatynyna, Eýrazııa qurlyǵy máseleleriniń tıimdi talqylanatynyna senim bildirdi.
«Jahandyq máselelerdi sheshý úshin qazirgi tańdaǵy álemge jetispeı turǵan birlik, tutastyq pen toleranttyqty ákelýge talpynamyz. Qazaqstandyq dıplomatııa dıalogqa, mámilege, ózara tıimdi áriptestik túsinigine negizdelgen. Munyń bári Sırııa máselesi boıynsha bitimgershilik áreketimizden, ıadrolyq qarýǵa qarsy bastamalarymyzdan, kún tártibindegi mádenıet, órkenıet jáne áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerdegi daǵdymyzdan anyq baıqalady. Qazaqstan – BUU Qaýipsizdik Keńesiniń turaqty emes múshesi. 2018 jyldyń qańtarynda elimiz Keńeske tóraǵalyq etedi. Soǵan baılanysty álemde bolyp jatqan ótkir oqıǵalardy eskeremiz», dedi Memleket basshysy.
N.Nazarbaev álemdegi ózgeristerdiń burys baǵytqa bet alǵanyn atap kórsetti. Onyń aıtýynsha, álemdik damýdyń jańa arhıtektýrasy tereńge ketken geosaıası, ekonomıkalyq jáne Shyǵys pen Batystyń ıdeologııalyq shekarasynyń buzylýy jaǵdaıynda qalyptasyp keledi. «Saıası qýdalaý, kedeıshilik, bilim jáne densaýlyq salalary jaǵdaıynyń tómendeýi, memlekettiń damýyndaǵy ómir deńgeıiniń kúrt ózgerýi halyqaralyq terrorızm men ekstremızmniń qalyptasýyna yqpal etýde. Aımaqtyq jáne halyqaralyq qaýipsizdikke arnalǵan qazirgi júıe eski máselelerdi sheship, jańa túıtkilderdiń týyndaýyna toqtaý sala almaı keledi», dedi Memleket basshysy.
Elbasy atalǵan túıtkilge sebep bolyp otyrǵan birqatar máseleni atap kórsetti. Birinshiden, búgingi tańda álemdegi ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq keńistikte qalyptasqan jaǵdaı kúrdeli. N.Nazarbaev básekeles ekonomıkalyq ortalyqtardyń aınalasynda úlken bloktardyń qurylýy nátıjesinde álemdik jańa saýda tártibi qalyptasyp, ol Dúnıejúzilik saýda uıymy róliniń tómendeýine, proteksıonızmniń kúsheıýine ákelýi múmkin ekenin aıtty. «Saıası qysymdy jeleý etken ekonomıkalyq maqsattaǵy sanksııalyq soǵystar halyqaralyq saýda men ádil básekelestikke qaýip tóndirip otyr», dedi Elbasy.
Ekinshiden, jaǵdaıdyń osylaı ýshyǵýy keıingi onjyldyqta álemniń túkpir-túkpirinde qarýly toptardyń paıda bolyp, qaqtyǵystardyń kóbeıýine ákelip soqty. Memleket basshysy shıelenisterdiń órshýin qarýlanýǵa qaıta den qoıylýymen baılanystyrdy.
«Jahandyq qysymnyń ósýi qarý-jaraqqa suranysty arttyrdy. Byltyr áskerı shyǵyn taǵy da ósip, 1,7 trıllıon dollarǵa nemese álemdik IJО́-niń 2,2 paıyzyn qurady. AQSh áskerı shyǵynyn – 611 mlrd dollar, Qytaı – 215 mlrd dollar, Reseı – 69 mlrd dollar, Úndistan 56 mıllıard dollarǵa deıin kóbeıtti. Munyń bári atalǵan memleketterdegi ulttyq kiristiń kóp bóligi. Áskerı shyǵyndardyń kóbeıýi – qaýipsiz álemge qater ǵana emes, ekonomıkalyq jáne adamı kapıtaldy óte ózekti damý qajettiligi men jer betinde bereke ornatýǵa múmkindik bermeıtin tıimsiz áreket», dedi N.Nazarbaev.
Memleket basshysy ıadrolyq qarýdyń zııany jóninde de sóz qozǵady. Onyń sózine súıensek, Koreıa túbegindegi shıelenis búkil álemdi abyrjytyp otyr. Bul máselede alpaýyt elder arasynda ıadrolyq qarýdy qysqartý jáne zymyranǵa qarsy qorǵanys máselelerinde ortaq kelisim joq. N.Nazarbaev 2016 jyly jarııalanǵan óziniń «Álem. XXI ǵasyr» manıfesinde ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi jeke kózqarasyn málimdegenin atap ótti. Elbasy Qazaqstannyń álemde tuńǵysh ret óz erkimen ıadrolyq qarýdan bas tartqan memleket ekenin jetkizdi. Sondaı-aq, elimiz shırek ǵasyrdan astam ýaqyt atom bombasyn taratpaý ıdeıasyn jáne antııadrolyq qozǵalysty turaqty qoldaıtynyn málimdedi.
N.Nazarbaev halyqaralyq terrorızm máselesine de toqtaldy. Memleket basshysynyń aıtýynsha, búgingi tańda halyqaralyq terrorızm aýqymy keńeıip, onyń shekarasy qalmaǵan. «Qazirgi kezde álemniń kez kelgen túkpiri sodyrlardyń nysany bolýy yqtımal. Úshinshi myńjyldyq bastalǵaly beri terrorlyq aktilerden qaza bolǵandar sany on ese artty. 2016 jyly 104 elde teraktiler boldy, ıaǵnı bul – álemniń jartysyna jýyq. Solardyń geografııasy men aýqymyn esepke alsaq, qazirgi álem shartty túrde úshinshi dúnıejúzilik soǵys pen terrorǵa qarsy kúrespen betpe-bet kelip otyr», dedi Prezıdent.
Elbasy keıingi kezde teraktiler birte-birte damyǵan elderge aýa bastaǵanyn atap ótti. Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymy elderi úshin 2015 jyldyń qıynshylyǵy kóp boldy. Prezıdent keltirgen málimetterge súıensek, eki jyl buryn jer jahandaǵy terrorızm oqıǵalarynyń sany jeti júzden asyp jyǵylsa, EYDU quramyndaǵy memleketterdiń 21-i lańkesterdiń nysanasyna ilikken.
«Islam atyn jamylǵan aǵymdar ózderiniń áser etý aýmaǵyn úlkeıtip, kóptegen memleketterdiń terrıtorııasyna kúshpen enip otyr. Qaıshylyqtyń týyndaýyna qaramastan, beıbit alpaýyt elder Taıaý Shyǵysta ILIM-men (DAISh) kúrestiń is-qımyldaryn úılestirýge múmkindik tapty. Áıtse de, talqandalǵan sodyrlar basqa aımaqtarda qaıta bas kóterýi múmkin ekenin túsingen jón. Bul – barsha Eýrazııa úshin úlken synaq», dep túıindedi Memleket basshysy.
Taǵy bir túıtkil retinde N.Nazarbaev jahandyq kóshi-qon máselesin atap kórsetti. Prezıdenttiń paıymdaýynsha, álemdegi baqylaýsyz mıgrasııa alańdatar jaǵdaıǵa aınaldy. Munyń sebebin Memleket basshysy kedeıshilik pen aımaqtardaǵy soǵystarmen túsindirdi.
«Kóshi-qon úderisi túbegeıli qaıta qarastyrýdy qajet etedi. Adamzat tarıhynda mundaı demografııalyq teńsizdik buryn-sońdy bolǵan emes. Máselen, damyǵan memleketterde halyqtyń sany bir mıllıard tóńireginde bolsa, damýshy elderdegi turǵyndardyń sany 6,5 mıllıardqa jetken. Keıingi 25 jylda halyqaralyq kóshi-qon kólemi 2 ese ulǵaıyp, olardyń sany 250 mıllıon adamǵa jetti. Halyqaralyq valıýta qorynyń málimeti boıynsha, damyǵan elderdegi mıgrasııa úlesi 5 paıyzdan 10 paıyzǵa deıin artqan. Shamamen solardyń 66 mıllıonǵa jýyǵy bosqyndar men zańsyz kóship-qonǵandar», dedi Elbasy.
Prezıdent zańsyz mıgrasııanyń áleýmettik shıeleniske, qylmys pen jumyssyzdyqtyń kóbeıýine ákep soǵatynyn málimdedi. Taıaý Shyǵys pen Afrıkadaǵy bosqyndar Eýropada áleýmettik-saıası daǵdarysqa dýshar etip, syńarjaq pikirdi órshitti. N.Nazarbaevtyń sózine súıensek, Túrkııa, Iordanııa jáne Lıvan sekildi birqatar memleket bosqyndardy asyraý úshin IJО́-niń 1,5-3 paıyzyn jumsap otyr.
N.Nazarbaev jer jahandy tolǵandyrǵan kelesi másele retinde tabıǵı resýrstardyń tapshylyǵyn atap ótti. Ásirese, Elbasy taza aýyz sýdyń jetispeýshiligine keńinen toqtaldy.
«Adam ómirine kerek resýrstardyń shekteýli bolýyna laıyqty kóńil bólinip otyrǵan joq. Eń áýeli, tushy sý jetispeýi memleketaralyq qarama-qaıshylyqqa ákelip soǵady. Sý resýrstarynyń tapshylyǵy Úndistan men Pákistan qarym-qatynasyn shıelenistirip jiberdi. Mundaı jaǵdaıdyń Taıaý Shyǵys pen Ortalyq Azııada týyndaý yqtımaldyǵy joǵary. Jer sharynda halyq sanynyń artýyna baılanysty jekelegen óńirlerde azyq-túlik daǵdarysy ornap, egistik alqaptary qysqaryp, topyraqtyń qunary qaıtyp barady», dedi Memleket basshysy.
Prezıdent aldaǵy 40 jyldyń ishinde álem astyqqa arnalǵan egistik alqaby kólemin 2 esege ulǵaıtý máselesimen betpe-bet keletinin jetkizdi. Osy oraıda, Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýshi el retinde atalǵan salaǵa erekshe kóńil bólýi mańyzdy ekenine toqtaldy.
N.Nazarbaev senim daǵdarysy tóńireginde de oı qozǵady. Eýrazııa álemdik saıasat pen ekonomıkada jetekshi orynǵa ıe. Sondyqtan, ózara qarym-qatynastyń ońtaıly tájirıbesin qalyptastyrýdyń mańyzy zor. Elbasy kóne Jibek joly boıyndaǵy «Bir beldeý, bir jol» jobasy jańa geoekonomıkalyq paradıgma qalyptastyryp, kúsheıgen daǵdarysqa jaýap bolǵanyn atap ótti.
«2017 jyldyń 9 aıynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe elder arasyndaǵy taýar aınalymy úsh esege ósti. Qazirgi jaǵdaıda Azııa, Eýropa, Soltústik Amerıkadaǵy ınvestısııalyq jáne ınnovasııalyq múmkindikke ıe alpaýyt elder arasyndaǵy tyǵyz qarym-qatynastyń mańyzy zor. Odaqqa túrli formattaǵy elder qosylyp keledi. Iran, Egıpet, Úndistan, Izraıl jáne Ońtústik Koreıamen saýda-sattyqqa arnalǵan erkin aımaq qurý jóninde kelissózder júrip jatyr. Jalpy odaqqa 50-ge jýyq memleket qyzyǵýshylyq tanytyp otyr», dedi N.Nazarbaev.
Prezıdent atalǵan máselelerdi sheshý úshin Eýrazııa qurlyǵy qaýipsizdik, ekonomıkalyq ósim men dıalog salasynda biriktirýshi kún tártibin usyna alatynyn aıtty. N.Nazarbaev «Bir beldeý, bir jol», Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń ekonomıkalyq ólshemi atty bastamalardy, «Nurly jol» baǵdarlamasyn jáne basqa da jobalardy iske asyrý Eýrazııa qurlyǵynyń jańa geoekonomıkalyq keskinin jasaýǵa múmkindik beretinin atap ótti.
Jıynǵa tóraǵalyq etken Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev sharanyń jahandyq úrdister men Eýrazııaǵa yqpal etetin eń ózekti máseleler boıynsha sheshimder izdeıtinin málimdedi.
forýmǵa Túrkııanyń burynǵy basshysy Abdolla Gúl, Slovenııanyń burynǵy basshysy Danılo Tıýrk, Chehııanyń eks-prezıdenti Vaslav Klaýs, kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkerleri, álemniń jetekshi sarapshylary, belgili saıasatkerler men dıplomattar qatysýda. Búgingi otyrys álemdik úrdisterdi qaıta paıymdaýǵa, sonyń ishinde Eýrazııanyń kún tártibin taldaýǵa jaqsy múmkindik beredi», dedi Senat Tóraǵasy Q.Toqaev.
Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Qorynyń atqarýshy dırektory Qanat Jumabaevtyń aıtýynsha, Astana klýby aýqymyndaǵy Eýrazııanyń úlken túıtkildi máseleleri men onyń keleshegi jóninde sarapshylyq talqylaýlar, Elbasy N.Nazarbaev árdaıym nasıhattaıtyn ashyqtyq pen teń qarym-qatynas ustanymyna negizdelgen jahandyq saıası dıalogty nyǵaıtýǵa qosylǵan súbeli úles bolyp sanalady. Klýb músheleri aldaǵy onjyldyqta qurlyqtyń damý baǵdaryn aıqyndaıtyn negizgi úrdisterdi talqylady.
Jıynǵa 27 elden 60-tan astam saıası qaıratkerler, bedeldi ǵalymdar men birqatar damyǵan eldiń «aqyl-oı ortalyqtarynyń» sarapshylary keldi. Astana klýbynyń otyrysy «Chatham house» erejesi boıynsha ótkizildi. Astana klýby otyrysy dástúrli túrde Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Qorynyń ǵımaratynda ótkizilip keledi. Is-shara Karnegı qory (AQSh), Qytaıdaǵy zamanaýı halyqaralyq qatynastar akademııasy (CICIR) jáne Halyqaralyq ister jónindegi Reseı keńesiniń pikirtalas alańy sanalady.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
