Oǵan L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý, A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetteriniń, Qostanaı jáne Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýttarynyń tarıhshy, fılolog ǵalymdary, ólketanýshylar, jurtshylyq ókilderi, stýdentter qatysty.
Konferensııada ǵalymdar men ólketanýshylar elimizdegi onomastıkanyń búgingi jaı-kúıin, problemalaryn, onyń til tazalyǵyna, týrızmdi damytýǵa áser-yqpalyn áńgimeledi.
– Jer-sý ataýlary qoǵamdyq mádenı, tarıhı ǵana emes, jalpy rýhanı mura retinde halyqaralyq mańyzǵa ıe bolyp otyr. Sondyqtan tarıhymyzǵa qatysty jer-sý attarynyń saqtalýy men onyń durys jazylýyna, durys dybystalýyna saq bolǵanymyz jón. Mysaly, Qostanaı qalasynyń janyndaǵy Tobyl ózeninen bólingen shaǵyn kól «Inspektor kóli» dep atalatyn. Ony keıinnen bir kásipker jekeshelendirip alyp, «Bezymıannoe» dep tirketip jibergen. Al jergilikti turǵyndar onyń áýelgi atyn kemeńger aǵartýshy Ybyraı Altynsarın ómirimen baılanysty ataý ekenin jaqsy biledi. Tarıhymyzǵa qatysty ataýdyń kóz aldymyzda óship jatqany ózekti órteıdi. Ony qujat júzinde qalpyna keltirý máselesi kezek kúttirmese kerek, – dedi fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, ólketanýshy Qalqaman Jaqyp.
Rasynda, «Jerińniń aty – elińniń haty» degendeı, jer-sý attary tunǵan tarıh. «Inspektor kóli» ataýynan Ybyraı Altynsarınge qatysty qanshama tarıhtyń sheti shyǵady. Kemeńger aǵartýshy Torǵaıdan oralǵan soń, Tobyldan bólingen ıindegi sýdyń jaǵasyna aǵashtan úı salady. Sol úıde qaıtys bolǵany jóninde de áńgimeler aıtylady. Balǵoja bı áýletiniń beıiti bolǵan sol mańdaǵy Ybyraı Altynsarınniń kesenesi bıyl qaıta jańǵyrtylyp, memorıaldyq keshenge aınaldy. «Bezymıannoe» bolyp tirkelip ketken «Inspektor kóli» de osy memorıaldyq keshenge nege kirmeýi kerek?
Konferensııada jer-sý attaryn qalpyna keltirýdiń problemalary jan-jaqty aıtyldy. Olardyń mán-maǵynasyn jas urpaqqa túsindirý de maqsatty jumysqa aınalýy tıis másele ekeni kóterildi. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda aıtylǵan ulttyq rýhty kóterýde, jas urpaqtyń boıynda týǵan jerge, elge degen perzenttik, patrıottyq sezimdi tárbıeleýde onomastıkanyń da orny erekshe. Kezinde solaqaı saıa-
sat yqpalymen retsiz ózgertilip, qazir umytyla bastaǵan jer-sý attaryn jańǵyrtý arqyly tarıhı jadymyzdy saqtap, ulttyq genetıkalyq kodtarymyzǵa qaıta jan bitirý máselesi konferensııada oryndy qozǵaldy.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary jer-sý attary qalpyna keltirile bastady. Biraq bul jetkiliksiz edi, keıingi jyldary úderis tym baıaýlap ketkeni de belgili. Onyń ústine onomastıkany retteýdi ýaqyt talap etip otyrǵandaı.
– Elimizde jer-sý attaryn ózgertýdiń úlken jospary jasaldy, ol Til týraly zańnamalarda da qarastyryldy. Sonyń aıasynda baǵdarlamalar jasalyp, júzege asyrylyp keledi. Mysaly, jer-sý ataýlaryn qalpyna keltirýdiń sıpatyn aıtsaq, ol ońtústik oblystarda tez, soltústik oblystarda baıaý júzege asty. Onomastıkalyq ózgerister osy kezge deıin júrgizilip, jalǵasyn taýyp keledi. Degenmen búgingi jahandaný ýaqytynyń talabyn da eskerip, jumysty tezdetý kerek. Táýelsiz eldiń onomastıkasy ulttyq rýhanııatymyzdyń baı bir salasy deýimiz oryndy, – deıdi EUÝ professory Bekjan Ábdýálı.
Konferensııada latyn grafıkasyna kóshýimiz onomastıka máselesine oń yqpal etetini de aıtyldy.
– Buryn bir ataýdy oryssha, qazaqsha eki tilde jazatyn edik, ol eki túrli dybystalatyn. Kırıllısamen jazylǵan qazaq sózderi orys maqamynda oqylyp, qazaqsha mánin burmalaıtyn. Al latyn árpimen jazýdan ol birizdilikke túsedi. Munyń halyqaralyq, tipti týrızmdi damytyp jatqan elimizde ekonomıkalyq ta mańyzy bar, – deıdi fılologııa ǵylymdarynyń doktory Almasbek Ábsadyq.
Konferensııaǵa qatysýshylar eki seksııaǵa bólinip jumys istep, onomastıka problemalaryn tereńdete talqylady.
Názıra JÁRIMBET,
«Egemen Qazaqstan»
QOSTANAI
