О́ziniń bastaý bulaǵyn osydan myńdaǵan jyldar buryn Platon akademııasy, Arıstotel lıseıi, Aleksandrııa murajaıy sııaqty Eýropa joǵary oqý oryndarynyń qurylýynan bastaıtyn ýnıversıtettik bilim berýdiń irgetasy Qazaqstanda HH ǵasyrdyń 20-30 jyldary qalana bastady. Alǵashqy jıyrma jylǵa jýyq ýaqyt ishinde elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń sany 12-ge jetti. Sonyń biri koreı halqyn Qıyr Shyǵystan jer aýdarý týraly KSRO Halyq Komıssarlary Keńesiniń 1937 jylǵy 21 tamyzdaǵy qaýlysy boıynsha Qyzylorda qalasyna kóshirilgen Qıyr Shyǵys Koreı pedagogıkalyq ınstıtýtynyń negizinde qurylǵan Qyzylorda pedagogıkalyq ınstıtýty bolatyn. Búgingi Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń irgetasy osylaısha qalandy. Kórshiles Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Aqtóbe oblystarynda joǵary bilimdi muǵalimder daıarlaıtyn oqý oryndary bolmaǵandyqtan, Syr óńirinde pedagogıkalyq joǵary oqý ornynyń ashylýy sol kezeńde tarıhı mańyzy zor oqıǵa edi.
Qurylǵanyna 80 jyl tolyp otyrǵan Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti babalardan mıras bolyp ǵasyrlar qoınaýynan jetken bilim men ǵylymnyń búgingi murageri desek bolatyndaı. Osy jyldar ishinde ýnıversıtet mamandar daıarlaýda ózindik dástúri qalyptasqan irgeli joǵary oqý ornyna aınaldy. Bilim ordasynyń túlekteri elimizdiń túkpir-túkpirinde ár salada qyzmet atqarýda. Olardyń arasynda Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń depýtattary, memleket jáne qoǵam qaıratkerleri, Qazaqstannyń Eńbek Eri, Memlekettik syılyqtyń laýreattary, óner jáne mádenıet maıtalmandary, ǵylym men sport sańlaqtary bar.
Elbasymyz Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda «Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdarynyń básekege qabilettiligimen aıqyndalady. Sondyqtan árbir qazaqstandyq, sol arqyly tutas ult HHI ǵasyrǵa laıyqty qasıetterge ıe bolýy kerek. Mysaly, kompıýterlik saýattylyq, shet tilderin bilý, mádenı ashyqtyq sııaqty faktorlar árkimniń alǵa basýyna sózsiz qajet alǵysharttar qatarynda.
Sol sebepti «Sıfrly Qazaqstan», «Úsh tilde bilim berý», «Mádenı jáne konfessııaaralyq kelisim» sııaqty baǵdarlamalar – ultymyzdy, ıaǵnı barsha qazaqstandyqtardy HHI ǵasyrdyń talaptaryna daıarlaýdyń qamy», dep atap ótken bolatyn. Osyndaı erekshe talap elimizdiń joǵary oqý oryndaryna úlken jaýapkershilik júktep otyrǵany belgili. Ol – Elbasymyz aıtyp ótkendeı, ǵasyr talabyna saı mamandar daıarlap, parasatty tulǵa tárbıeleý.
Álemdik básekege qabilettilik qandaı da bir eldiń sapaly bilimimen jáne ǵylymı jetistikterimen baǵalanady. Osy rette Syr óńirindegi bilim men ǵylym ordasynyń oqytýshy-professorlar quramy da nátıjeli eńbek etýde.
Úzdiksiz bilim berýdi júzege asyrý maqsatynda ýnıversıtette kóp satyly oqytý júıesi qalyptasqan. Bakalavrıat, magıstratýra jáne doktorantýra baǵdarlamalary boıynsha bilim berý qyzmeti 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan strategııalyq damý josparynyń alty baǵyty boıynsha júzege asyrylýda. Ýnıversıtet negizinen Qyzylorda oblysyna jáne Qazaqstannyń ońtústik, ońtústik-batys óńirlerine mamandar daıarlaýdy júzege asyratyn bolǵandyqtan strategııalyq damý josparynda jergilikti jerge qajetti mamandar suranysy men Qyzylorda oblysynyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý jaǵdaıy eskerilgen.
Aımaqtyń bilim, munaı-gaz isi, qurylys, elektr energetıkasy, aýyl sharýashylyǵy jáne basqa salalaryn qajetti kadrlarmen qamtamasyz etý maqsatynda 2013 jyldan bastap jyl saıyn Qyzylorda oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaevtyń bastamasymen oblys ákiminiń bilim granttary bólinip keledi. Bıylǵy oqý jylynyń ózinde 145 bilim granty bólinip, oǵan otbasy jaǵdaıy tómen, bilim kórsetkishi joǵary talapkerler ıe boldy.
2016-2017 oqý jylynda «Qurylys» jáne «Qurylys materıaldary, buıymdary men qurastyrmalarynyń óndirisi» mamandyqtary boıynsha doktorlyq dıssertasııalyq keńes jumysyn bastady. Qyzylorda oblysynyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyn eskere otyryp, 2016-2017 oqý jylynan bastap «Beıorganıkalyq zattardyń hımııalyq tehnologııasy», «Organıkalyq zattardyń hımııalyq tehnologııasy», «Aqparattyq qaýipsizdik júıeleri» mamandyqtary boıynsha bakalavrlar daıarlaý qolǵa alyndy.
Qazirgi kezde ýnıversıtet bakalavrıattyń – 60, magıstratýranyń – 30, PhD doktorantýranyń 9 mamandyǵy boıynsha mamandar daıarlaıdy. Irgeli ujymda 30 ǵylym doktory, 240 ǵylym kandıdaty, 15 fılosofııa doktory, 195 magıstr qyzmet atqarady.
Sońǵy bes jyl kóleminde ýnıversıtet ǵalymdary ónertabysqa 75 patent aldy, 54 monografııa, 5432 ǵylymı maqalalar jarııalady, onyń ishinde 590 ǵylymı maqala halyqaralyq resenzııalanatyn basylymdarda jaryq kórdi.
Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 2018-2020 jyldarǵa arnap jarııalaǵan ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq jobalardy granttyq qarjylandyrý konkýrsyna ýnıversıtet ǵalymdary 37 joba usyndy. Onyń 6 tabıǵı resýrstardy tıimdi paıdalaný, 2 energetıka jáne mashına jasaý, 3 aqparattyq-telekommýnıkasııalyq jáne ǵaryshtyq tehnologııalar, 3 ómir jáne densaýlyq týraly, 17 «Máńgilik El» ǵylymı negizderi, 6 agroónerkásiptik keshenniń turaqty damýy jáne aýylsharýashylyq ónimderiniń qaýipsizdigi baǵyttary boıynsha. Bul ǵalymdarymyzdyń elimizde bekitilgen ǵylym damýynyń basym baǵyttary boıynsha zertteý jumystaryn júrgizetininiń aıqyn kórinisi.
Ýnıversıtettegi jas ǵalymdardyń arasynda nátıjeli eńbek etip júrgenderi de az emes. «Fızıka-hımııalyq taldaý ádisteri» ınjenerlik beıindegi zerthana jetekshisi, hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty N.Appazovtyń «Innovasııalyq tehnologııa boıynsha munaı quramdy qaldyqtardy óńdeý» taqyrybyndaǵy jobasy «Ǵylym qory» AQ-tyń 2017 jylǵa arnap jarııalaǵan «Ǵylymı jáne ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý jobalaryn granttyq qarjylandyrý» konkýrsynyń jeńimpazy atandy.
Agrobıologııalyq jáne qoldanbaly zertteýler ǵylymı ortalyǵy ekologııalyq taza ónim alý tehnologııalaryn jetildirýmen, sondaı-aq oryndalǵan ǵylymı-zertteýlerdi óndiriske engizýmen aınalysady. Bul jerde «Qazaq kartop jáne kókónis sharýashylyǵy» ǴZI, «Qazaq ósimdikterdi qorǵaý jáne karantın» ǴZI-men jáne «Pchan Baqsha sharýashylyǵy» ǴZI-men (QHR) birlesip «Otandyq jáne sheteldik seleksııanyń kókónis-baqsha daqyldarynyń suryptary men gıbrıdterin ekologııalyq suryptyq synaý»; «Qylqan japyraqty jáne sándik aǵashtardy aýdandastyrý» taqyryptary boıynsha ǵylymı-zertteý jumystary uıymdastyryldy.
Qazirgi zaman talaby – úshtildi bilim berý. Álemdik naryqta básekege qabiletti mamandar daıarlaýǵa da qoıylatyn basty talap osy. 2012 jyldan bastap ýnıversıtette bakalavrıattyń 16 mamandyǵy boıynsha kóptildi bilim berý baǵdarlamasy júzege asyrylýda.
Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń «5 ınstıtýttyq reformasyn iske asyrýdyń 100 naqty qadamy» Ult josparynyń 79-qadamyna sáıkes mamandardyń básekege qabilettigin jetildirý, oqytýshy-professor quramynyń áleýetin arttyrý maqsatynda 2015-2016 oqý jylynda 9 aı merzimde 310 adam, onyń ishinde 111 oqytýshy, 18 doktorant, 149 magıstrant, 32 stýdent «Eurospeak» halyqaralyq mektebiniń aǵylshyn tilin úırenýdiń tereńdetilgen kýrsynan ótti. Kýrstardy Ulybrıtanııadan kelgen lıngvıst-oqytýshy Grem Bankroft jáne AQSh-tan kelgen fılolog-oqytýshy Roýen Vagner júrgizdi. JOO-da úshtildi bilim berý baǵdarlamasy mamandyqtarynyń jumys oqý josparlaryndaǵy pánderdiń 50%-y memlekettik tilde, 20%-y orys tilinde, 30%-y aǵylshyn tilinde oqytylady.
Qazaq tilin órkenıet talabyna saı jańǵyrtý – ómirdiń ózi usynyp otyrǵan qajettilik. Jan-jaqty oılanyp jasalǵan álipbı ǵana qazaq tilin damytyp, qoldanys aıasyn keńeıtip, álem tilderiniń qataryna qosady. Búgingi kúni álem elderiniń basym kópshiligi latyn álipbıin qoldanady. Iаǵnı, jańa álipbı bizge aldyńǵy qatarly ǵylym men ozyq bilimniń mol qazynasyn ıgerýge jol ashady. Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń kemeńger sheshimine ún qosyp, qoldaý bildirý árbir qazaqstandyqtyń azamattyq paryzy dep bilemiz. Bul turǵyda ýnıversıtet ǵalymdary buqaralyq aqparat quraldarynda óziniń oı-pikirlerin bildirip, ǵylymı tujyrymdaryn ortaǵa salýda.
О́tken 2016-2017 oqý jylynda ýnıversıtettiń 31 mamandyǵynyń 104 stýdenti respýblıkalyq stýdenttik pándik olımpıadalarǵa qatysyp, júldeli oryndarǵa ıe boldy. «Munaı- gaz isi», «áleýmettik jumys», «hımııa» mamandyqtarynyń stýdentteri aldyńǵy júldeli oryndar ıelendi.
Oblys aýmaǵyndaǵy mádenı, ádebı, tarıhı muralardy zerdeleý jáne otandyq tarıhtyń ózekti máselelerine arnalǵan zertteýler júrgizý mindetterin ýnıversıtette «Qorqyttaný jáne ólke tarıhy» ǴZI, «Arheologııa jáne etnografııa» jáne «Mustafa Shoqaıtaný» ǵylymı-zertteý ortalyqtary, «Elbasy ján Táýelsiz Qazaqstan» oqý-kórme zaly jáne «Máńgilik El» ortalyǵy oryndaıdy. Bul turǵyda «Arheologııa jáne etnografııa» ortalyǵynyń jetistikteri eleýli bolyp otyr. Ortalyq qyzmetkerleri Reseı ǵylym akademııasynyń N.N.Mıklýho-Maklaı atyndaǵy Etnologııa jáne antropologııa ınstıtýty jáne Á.H.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtymen birlesip Syrdarııa ózeniniń tómengi jaǵyndaǵy ortaǵasyrlyq qalashyqtarǵa arheologııalyq qazbalardy jalǵastyrýda jáne Qyzylorda oblysy aýmaǵynda ornalasqan mádenı-tarıhı obektilerge ǵylymı saraptama jáne tólqujattandyrý jumystaryn júrgizýde.
Ishki akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasy Qazaqstannyń 20-dan astam joǵary oqý oryndarymen yntymaqtastyq týraly kelisimshart negizinde júzege asyrylady. Professor-oqytýshylar men bilim alýshylardyń syrtqy akademııalyq utqyrlyǵy halyqaralyq Tempus, Erasmus Mundus, Erasmus Mundus Partnership jáne basqa da baǵdarlamalar arqyly júrgiziledi. Aıta ketý kerek, syrtqy akademııalyq utqyrlyq baǵdarlamasyn ýnıversıtettiń oqý jáne ǵylymı úderisinde júzege asyrý úshin sheteldik ǵalymdar shaqyrylýda.
Alǵa qoıǵan maqsattarymyzdyń eń mańyzdysy óńirdiń aqparattyq tehnologııa salasyn damytý men osy sala mamandaryn daıarlaý bolyp sanalady. Osyǵan jetý úshin «KazRobotıks» qazaqstandyq robotty tehnıka federasııasymen robot salasy boıynsha birlesip mamandar daıarlaý maqsatynda memorandýmǵa qol qoıyldy. Qazirgi tańda beıindi kafedralar stýdentterine «Robotty tehnıka» baǵyty boıynsha kýrstar júrgizilýde.
Ýnıversıtette «E-Univer» avtomattandyrylǵan júıesi jumys jasaıdy. Kompıýterlik baǵdarlamalarmen qamtamasyz etý bólimi mamandary jasaǵan bul júıede rektorat, qurylym basshylarynyń blogtary; dekanat, kafedra, oqytýshy, stýdent, talapker aqparattyq júıeleri; elektrondy kitaphana, elektrondy qujat aınalymy; ashyq bilim berý resýrstary jáne memlekettik onlaın qyzmet kórsetý jumystary tolyq qamtylǵan. Barlyq qurylymdyq bólimderdiń qyzmeti men olardyń málimetter qory tolyǵymen avtomattandyrylǵan. 2017 jyldyń 11 tamyzynda Súleımen Demırel ýnıversıtetimen birlesken CISCO akademııasy ashyldy.
Barlyq oqý ǵımarattary men stýdenttik jataqhanalarda Wi-Fi jelisi ornatylǵan. Kompıýterlik tehnıkalyq parktegi 1100 kompıýterdiń barlyǵy joǵary jyldamdyqty ınternet jelisine qosylǵan. Búgingi kúni ýnıversıtettiń 64 mamandandyrylǵan zerthanalary bar, olarda oqý jáne ǵylymı jumystarǵa arnalǵan qondyrǵylar men jabdyqtar ornatylǵan, 3 sıfrly tildik zerthana, kompıýterlik jobalaý ortalyǵy jumys isteıdi.
Ýnıversıtette Qyzylorda oblysynyń, jalpy ǵylym men tehnıkanyń basym damý baǵyttary boıynsha, sondaı-aq oqý ornynda jumys istep turǵan ǵylymı mektepteri men baǵyttaryn kadrlar áleýetimen qamtamasyz etý úshin teorııalyq zertteýler, synamalyq jáne qoldanbaly jumystar júrgizýge qajetti joǵary bilikti ǵylymı-pedagogıkalyq mamandar daıarlaýda maqsatty jumystar júrgiziledi.
Tárbıe jáne mádenı-kópshilik jumystary rýhanı qundylyqtarymyzdy boıyna sińirgen, óziniń jeke bilimdik jáne shyǵarmashylyq áleýetin eldiń ıgiligine oıdaǵydaı iske asyra alatyn joǵary bilikti mamandar daıarlaýǵa baǵyttalǵan.
Elbasymyz Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda «Tabysty bolýdyń eń irgeli, basty faktory bilim ekenin árkim tereń túsinýi kerek. Jastarymyz basymdyq beretin mejelerdiń qatarynda bilim árdaıym birinshi orynda turýy shart. Sebebi qundylyqtar júıesindegi bilimdi bárinen bıik qoıatyn ult qana tabysqa jetedi», dep adam ómirindegi bilimniń mańyzyn aıtyp kórsetken bolatyn. Búginde 80 jyldyq mereıli merekesin atap ótip otyrǵan ýnıversıtet ujymynyń basty maqsaty da «qundylyqtar júıesindegi bilimdi bárinen bıik qoıatyn» jas mamandy tárbıeleý.
Qylyshbaı BISENOV,
Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıteti rektorynyń mindetin atqarýshy
