100 oqý­lyq: Ǵylymı eńbekterdi aýdarýdy júzege asyrý qajet

Osy zamanǵy bilim berýdiń standarttary 3-5 jyl saıyn oqýlyqtardyń jańartylyp otyrýyn talap etedi. Biraq, mundaı qubylys ǵylymı eńbekterge tán emes, sonyń ishinde gýmanıtarlyq baǵyttaǵy irgeli akademııalyq zertteýlerdiń qundylyǵy tipten ýaqytqa táýelsiz. Olar ǵasyrdan ǵasyrǵa ozyp, ómirsheń keledi. Sol sebepti oqýlyqtarmen qatar álemdik deńgeıdegi ǵylymı eńbekterdi de memlekettik tilge aýdarýdy qosa júzege asyrý qajet dep sanaımyz. 

Rýhanı jańǵyrýda irgeli gýmanıtarlyq týyndylardyń salmaǵy erekshe ekendigi daý týdyrmaıdy. Deı turǵanmen memlekettik tildiń tolyqqandy ǵylym tiline aınalyp, ulttyń ıntellektýaldy áleýetin kóteretin kúshke ulasýy úshin – jaratylys­taný ǵylymynda jaryq kórgen álemdik akademııalyq týyndylardy da aýdarý sharalary qabat júrýi kerek. Sebebi ǵylymy órge júzgen elderde, oǵan tartylyp otyrǵan gýmanıtarlyq jáne qoǵamdyq ǵylym salasyndaǵy mamandardyń úlesi bar bolǵany 5-6% -dan aspaıdy. Sondyqtan rýhanı jańǵyrýǵa qosatyn ózge ǵylym salalarynyń (jaratylystaný, tehnıkalyq, medısına, aýylsharýashylyq) úlesi qomaqty ekendigin esten shyǵarmaýymyz kerek.

Rýhanı jańǵyrýdyń negizgi máselesi retinde «Memlekettik til – ǵylym tili. Qazaq tilindegi 100 ǵylymı eńbek» dep atalatyn jobamen árbir ǵylym salasyna qarasty jekelegen mamandyqtar boıynsha aýdarma jumystaryn júrgizýdi qolǵa alýdy usynamyz. Akademııalyq irgeli ǵylymı eńbekterdiń qazaq tilinde sóıleýi – memlekettik bıýdjetten jumsalǵan qarjyny aqtap qana qoımaıdy, ol sonymen birge uzaq jyldar boıy ulttyń ıntellektýaldy qoryna qyzmet jasap, tıimdiligin eseleı túsedi. 

Irgeli, sondaı-aq qoldanbaly ǵylym salasyndaǵy eńbekterdi memlekettik tilge aýdarý jumy­syn Ulttyq aýdarma bıýro­syna nemese Bilim jáne ǵylym mı­nıs­trliginiń ózine tikeleı tap­syrýǵa bolady. Ǵylymı aý­darma qyzmetine jumyldyry­la­tyn­dardy shartty túrde eki topqa bólip qarastyryp otyrmyz. Bulaı bólýdiń negizine aý­darma jumysyna aqy tóleý ólshemi alynady:

Birinshi topqa – aqy tólen­beı­tin ǵylymı-aýdarma qyz­meti jatqyzylady. Bul sa­nat­qa memlekettik tapsyrys bo­­­ıynsha bilim alyp jat­qan PhD doktoranttardy ju­myl­dy­­rýǵa bolady. Sebebi olar­­­dyń oqýy, shákirtaqysy jáne eki jyl qatarynan shetelde taǵylymdamadan ótýi mem­le­kettik bıýdjet esebinen qar­jy­lan­dyrylady. Sondyqtan bólingen mem­leket qarjysynyń aıasynda onyń tıimdiligin arttyrý – PhD doktorantýra ıns­tıtýty­nyń zertteýshilik taǵaı­ynyna saı keledi dep esep­teımiz. 2016-2017 oqý jylyna memle­kettik tapsyrys boıynsha 585 oryn bólingen bolsa, bıylǵy 2017-2018 oqý jylyna 1280 oryn berilip otyr. 

Ekinshi topqa – aqy tólenetin ǵylymı-aýdarmashylyq qyzmet jatady. Olardy 3 sanatqa bólip qarastyramyz: 1) Memlekettik jáne jeke JOO-nyń oqy­tý­shylyq-professorlyq qu­ra­my. 2015 jylǵy málimet boıynsha 38 087 adam osy sanatta jumys istep jatqan jáne onyń 51,4% ǵylymı dárejege ıe;

2) Memlekettik, sondaı-aq memlekettik emes ǵylymı-zert­teýshilik mekemelerdiń ǵylymı qyzmetkerleri. Keıingi jyldardaǵy máli­met boıynsha elimizde 392 ǵylymı mekeme qyzmet jasap otyr. Olardyń ǴZI nysa­nyndaǵysy – 245, JOO-lar quramyndaǵysy – 89, ózgeleri – 58. Atalǵan mekemelerde 18 930 maman-zertteýshi naqty ǵylymı izdenistermen jumys isteýde;

3) Aqyly negizde PhD doktorantýrada bilim alýshylar. 

Endi árbir topqa jatatyn ǵy­ly­mı aýdarma qyzmetiniń maz­mu­nyna jeke-jeke toqtalyp ketelik. 

Birinshi topqa jatatyn PhD doktorantýrada bilim alýshylar ǵylymı jáne pedagogıkalyq kadrlar jasaqtaýda 2006 jyldan bastap negizgi róldi atqaryp keledi. Ǵylymı dáreje alýdyń bekitilgen tártibine saı PhD doktoranttar ǵylymı zertteýdiń nátıjelerin nóldik emes ımpakt-faktormen belgilenetin sheteldik baspalarda (Thomson Reuter nemese Scopus) jarııalaýy tıis. 2015 jylǵy statıstıka boıynsha PhD doktorantýra baǵdarlamasyn aıaqtaǵan 533 túlektiń tek 175-i ǵana (32,8%) dıssertasııalaryn merziminde qorǵaýǵa shyǵara alǵan. Mundaı tómen kórsetkishtiń basty sebebi – sheteldik basylymǵa jarııa­laýdyń kúrdeliligi, aqylylyǵy, ýaqytty ustaıtyndyǵy, basy­lymnyń redaktorlyq qyzmetiniń eskertpelerimen jumys jasaý jáne t.b. tolyp jatqan suraq­tardyń bolýy. Sheteldik baspaǵa maqalasy der kezinde jarııa­lanbaǵandyqtan PhD dokto­ranttardyń kópshiligi daıyn turǵan dıssertasııalyq jumy­syn merziminde qorǵaýǵa shyǵara almaı, qoldary baılanyp otyrǵan jaǵdaı bar. Budan bir jaǵy PhD doktorantýra ınstıtýtynyń tıimdilik kórsetkishteri tómendese, ekinshi jaǵynan joǵary bilikti mamandy qajet etetin otandyq eńbek naryǵynda esesin jiberýde.

Sondyqtan 2011 jyly 31 naý­ryzda BǴM №127 buıryǵymen bekitilgen «Ǵylymı dárejelerdi taǵaıyndaý erejeleriniń» 6-tarmaǵynyń tıisti bóligine kelesideı tolyqtyrý engizýdi usynamyz: «Sondaı-aq, sheteldik irgeli jáne qoldanbaly ǵylym salasynda jaryq kórgen akademııalyq eńbekti memlekettik tilge aýdarǵan tulǵalar úshin resenzııalanatyn halyqaralyq ǵylymı jýrnaldardaǵy jarııalanymdar talap etilmeıdi».

Mundaı sheshim, birinshi kezekte PhD doktorantýra ıns­tı­týtynyń tıimdiligin arttyryp qana qoımaıdy, ol sonymen bir­ge bitirýshilerdiń merziminde qor­ǵaýǵa shyǵýyna múmkindik bergen bolar edi. 

Ekinshiden, PhD doktorantta demokratııalyq tańdaý múm­kindigi qalyptasady. Sheteldik resenzııa­lanatyn basylymǵa jarııalaý nemese taqyrybyna qatysty sheteldik akademııalyq ǵylymı eńbekti memlekettik tilge aýdarý máselesin óz qalaýy boıynsha anyqtaıdy. 

Úshinshiden, memlekettik til bolyp tabylatyn qazaq tiliniń – ǵylym tili retindegi mártebesi nyǵaıyp, ıntellektýaldy áleýeti artady. Ǵylymı uǵymdar men túsinikterdiń apparaty, kategorııalar júıesi qazaq tilinde sóıleý arqyly otandyq ǵylymı oıdyń baıýyna qomaqty úles qosady. Bul degenimiz, jyl saıyn orta eseppen keminde 50% bitirýshi sheteldik akademııalyq ǵylymı eńbekti qazaq tiline aýdarady degen sóz. Sóıtip berilgen oryn sanyna qaraı jyl saıynǵy aýdarylatyn ǵylymı eńbekterdiń sany da eselep, artyp otyrady. Máselen, sońǵy málimetterdi eskerer bolsaq (2016-2017 jyldary – 585 oryn, 2017-2018 jyldary 1280 oryn bólingen), mundaı bastama jylyna keminde álemdik deńgeıdegi 300-700 ǵylymı týyndynyń turaqty túrde qazaq tiline aýdarylyp otyrýyna jol ashqan bolar edi. Aıta ketýimiz qajet, aýdarylǵan ǵylymı eńbek tolyqtaı memleket esebinen jarııalanatyndyqtan ınternet jelisinde tegin taratý maqsatynda Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń merzimsiz paıdalanylýynda bolýy tıis.

Tórtinshiden, dıssertasııalyq zertteýmen baılanysty ǵylymı eńbekti qazaq tiline aýdarý arqyly PhD doktoranttarymyz da otandyq ǵylymdy damytýǵa súbeli úles qosady, ýaqytyn utymdy paıdalanady, zertteýshilik qabiletin ashyp, ǵylymı quzyretin keńeıtedi, qazaq tildi ǵylymı oıdyń stılderi qalyptasady jáne eń bastysy, kóptegen qazaq jastarynyń boıynda bar ult aldyndaǵy azamattyq paryzyn oryndaýǵa degen yntasy jolǵa túsip, umtylystaryna qolaıly jaǵdaı jasalady. 

Aıtylǵan máselelerdi qoǵam ómirine engizý úshin mynandaı naqty sharalar atqarylýy qajet dep oılaımyz:

1. Árbir ǵylym shıfry boıynsha 100 irgeli jáne qoldanbaly ǵylymı eńbekterdiń tizimin ázirleý. Mundaı tizim keminde jylyna bir ret tolyq­ty­rylyp otyrylýdy qajet etedi. Bul rette JOO janyn­daǵy Ǵylymı keńesterge tike­leı tapsyrma berý arqyly jumysty úılestirýge bolady. Kafed­ralardyń usynystary negi­zinde JOO-nyń Ǵylymı keńes­teri Bilim jáne ǵylym mınıs­trligine óz tizimderin bere alady. Zamanaýı reıtıngter boıyn­sha tizimniń basynda turǵan 100 ǵylymı eńbekti kompıýter arqyly tańdap alýǵa da bolady. Sondaı-aq, PhD doktorant úshin ǵylymı jetekshisiniń kelisimimen tizimge enbegen, alaıda zertteý taqyryby úshin mańyzdy dep esepteletin ǵylymı týyndyny arnaıy hat arqyly quzyrly organdy habardar ete otyryp, bekittirip alýyna jol ashyq hám erkin bolýy tıis. 

2. BjǴM janynan Ǵylymı aýdarmany úılestirý ortalyǵyn qurý. Onyń mindetine keminde 2 túrli máseleni úılestirip otyrý qyzmeti jatady dep esepteımiz: 

1) ınternet jelisinen portal ashý arqyly árbir PhD doktorantqa berilgen aýdarma jumysynyń elektrondy esebin júrgizý jáne baqylaýda ustaý;
 2) aýdarylǵan eńbekterdiń ınternet jelisinde tegin paıdalanýǵa ornalastyrylýyn uıymdastyrý men avtorlyq quqyq máselesin sheshý.

Ekinshi topqa jatatyn JOO-nyń oqytýshylyq-professorlyq quramy (budan ári – OQP) men ǵylymı-zertteýshilik meke­me­lerdiń ǵylymı qyzmetkerleri ǵylymı aýdarma jumysyn aqy­ly negizde júzege asyratyn negizgi kontıngentti quraıdy. Bu­lardyń basty ereksheligi sol, aýdarylýǵa jatatyn sheteldik ǵylymı týyndyny óz qalaýlary boıynsha tańdaı alady. Sebebi, mamandardyń atqaryp kele jatqan ǵylymı-zertteýshilik, sondaı-aq pedagogıkalyq táji­rıbesi qandaı ǵylymı týyn­dyǵa qajettiliktiń bar ne joq ekendigin dál bilip, dóp túsýi­ne múmkindik beredi desek ar­tyq aıtqandyq bolmaıdy. Son­dyqtan da ǵylymı-aýdarma­shylyq bastamalarǵa tek qol­daý kórsetip, bar bolǵany shyǵarmashylyq qyzmettiń erkin damýyna qolaıly jaǵdaı jasalýy tıis. Bul oraıda, Ulttyq aýdarma bıýrosyna nemese Bilim jáne ǵylym mınıstrligi janynan qurylýy múmkin Ǵylymı aýdarmany úılestirý ortalyǵyna ózderi jumys istep otyrǵan mekemeniń atynan tapsyrys berý arqyly ǵylymı aýdarmamen aqyly negizde aınalysa berýine shynaıy jaǵdaı jasalýy tıis.

Búgingi tańda ǵylymı kadr­lardy ázirleýde tek qana mem­lekettik tapsyrysqa negiz­delgen júıe ózimiz kórip otyr­ǵandaı kadr tapshylyǵyn qalyptastyryp otyr. OQP-nyń ǵylymı dárejelik kórsetkishi kúrt tómendep ketti. Máselen, bir ǵana fılosofııa mamandyǵyna memlekettik tapsyrys boıynsha 2016-2017 oqý jylyna bar-joǵy 3 oryn berilgen. Ǵylymnyń ónertapqyshtyq áleýetin arttyramyn degen memleket úshin bul jaǵdaı teńizge tamǵan tamshydaı ǵana áser qaldyrýdan ary aspaıdy. О́zge ǵylym salalarynyń da jaǵdaıy osy deńgeıde. Alaıda PhD doktoranttardy ázirleýge qatysty bıylǵy jyldyń memlekettik tapsyrysy eki esege ósýi kóńil qýantarlyq. Birtindep bolsa da ilgerileýshilik bar ekendigin baıqaımyz. 

Sol sebepti sońǵy kezderi aqyly negizde oqytylatyn PhD doktorantýra qyzmeti qaıta jandana bastady. Bul jaǵdaı óz qarjysyna oqyp jatqan PhD doktoranttarǵa ǵylymı aýdarma qyzmetin aqyly negizde júzege asyrýǵa múmkindik beredi dep esepteımiz. Alaıda onyń sapasy men kólemine qoıylatyn talaptar naqty aıqyndalyp, baqylaý erejeleri pysyqtalǵany jón. 

OQP men ǵylymı qyzmetker­lerdiń ǵylymı-aýdarmashylyq jumysy kelesideı jaǵymdy sıpattarǵa ıe:

Eń áýeli, óz salasynyń mamany retinde damýyna, zertteýshilik qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa, ká­si­bıligi men quzyrettiligin jetil­dire túsýge múmkindik alady.

Ekinshiden, mundaı múmkindik ǵylymı aýdarma jumysy úshin belgilengen tarıf boıynsha memleket esebinen qarjylan­dyrylyp, qosymsha tabys kózine ıe bolady. Bul óz kezeginde qazaq tildi ǵalymnyń áleýmettik mártebesine oń áserin tıgizbeı qoımaıdy.

Úshinshiden, otandyq ǵy­lym­nyń aǵymdaǵy suranysyna eń qajetti degen eńbekterdiń aýdarylýyna jáne bastysy óz kásibiniń mamandarymen sapaly aýdarmalardyń jaryq kórýine jol ashady.

Tórtinshiden, JOO-lar janynda ǵylymdy damytý saıa­satyna oń yqpalyn tıgizip, ýnıversıtetterdiń, OQP-nyń reıtıngteri óse túsedi. Sondaı-aq jeke JOO-lary men ǵylymı mekemelerdiń de jalpyulttyq ǵylymı aýdarma qyzmetine bir kisideı belsene qatysýyna múmkindik ashyp, ǵylymdy qoldaýdyń qosymsha qarjy kózderin tabýǵa jaǵdaı jasaıdy. 

Memlekettik tilge sheteldik irgeli jáne qoldanbaly ǵyly­mı eńbekterdi aýdarý qyzmeti keminde 3 túrli sharalar kesh­e­ninen turýy qajet: materıal­dyq yntalandyrý; ıdeo­logııalyq-moraldyq qoldaý; uıymdas­tyrýshylyq-quqyqtyq qyzmet.

Qoryta kelgende, memle­kettik tildi ǵylym tiline aınal­dyrýǵa qatysty naqty usynys­tarymyzdyń bir parasy osy. Quzyrly mekemeler men ǵylymı qaýymdastyq bizdiń kóz­qa­rasymyzdy qoldap, jetildire túsedi degen úmit bar.

Qazybek DAÝTALIEV, 
zań ǵylymdarynyń 
kandıdaty, fılosofııa magıstri,  «Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıaty

MÁSKEÝ