Al munyń qanshasy zań termınderi men termındik zańı turaqty tirkester? Olardyń qanshasy quqyqtyq norma turǵysynan kelgende zań mátinderinde qandaılyq úılesimde ornyqqan? Bul máseleler, mine, zańnama lıngvıstıkasy qarastyratyn praktıkalyq problemalardyń bir parasy bolyp tabylady.
Zańnama lıngvıstıkasy zań termınderiniń memlekettik tilde durys túzilýinen, ıaǵnı onyń leksıkalyq normasynyń quqyqtyq normamen ózara úılesýinen bastalýy tıis. Zańnyń quqyqtyq mazmunynyń túsinikti ári naqty bolýy da osyǵan baılanysty. Belgili bir ataýdyń túbirlik, uǵymdyq negizine den qoıý arqyly zań termıniniń ulttyq tilimizdegi balamasyn jasaý tásili zańnama lıngvıstıkasynyń termınologııalyq sıpatyn bir qyrynan tanytady. Aıtalyq «jekeshelendirý» uǵymy ekonomıkanyń naryqtyq qatynasqa beıimdelýine oraı, memleket menshiginde bolyp kelgen múliktiń, kásiporyndardyń, ártúrli saladaǵy keshenderdiń jekemenshikke ótýine, jekeshelendirýge baılanysty endi. Osy «jekeshelendirý» termıniniń túp negizi latynnyń «prıvatım» degen sózinen shyqqan. Antıkalyq dáýirde shákirtti oqshaýlap, jekeshe oqytatyn adamdy «prıvat-dosent» dep ataǵan, demek bul arada «prıvat» sózi «jekeshe» degen uǵymdy berip tur.
Osydan kelip zańı uǵymdalýdyń bir kórinisi retinde jekeshelendirýge qatysty halyqaralyq qoldanystaǵy «prıvatızasııa» termıni týǵan. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy jekeshelendirýge qatysty zańnamalyq aktilerge memlekettik tilde «jekeshelendirý» bolyp engen bul termın óziniń zańı mártebesin alyp, ulttyq leksıkamyzdyń qoryna endi. Taǵy bir mysal, «enshiles uıym» («dochernıaıa organızasııa»). Osy tirkestik termınniń alǵashqy «dochernıaıa» uǵymyn negizgi uıymnan bólinip shyqqan, biraq sol uıymnyń múddesine qyzmet etetin uıymnyń sıpattyq belgisin ulttyq reńkpen, ulttyq mazmunmen sóıletýdiń jaqsy da uǵynyqty úlgisi – osy «enshiles» termındik anyqtamasyna ábden syıyp turǵan joq pa! Mundaı mysaldar qoldanystaǵy zańnama mátinderinde az emes.
Sonymen qatar zańnama mátinderinde «turaqsyzdyq aıyby» nemese «turaqsyzdyq aıyppuly» degen túsiniksizdeý termın kópten beri oryn alyp keledi. Munyń oryssha nusqasy – «neýstoıka», al quqyqtyq-normalyq anyqtamasy «shtraf – aıyppul, penıa – ósimaqy» eken. Qazaqsha maǵynasy jolma-jol aýdarmanyń tásilimen – «turaqsyzdyq aıyby» dep alyna salǵan. Qandaı «turaqsyzdyq», neniń «turaqsyzdyǵy» jáne nege «aıyby» (bylaısha aıtqanda «kinási»). Quqyqtyq ta, leksıkalyq-semantıkalyq ta maǵyna bermeıtin jaı bir tirkes demeske laj joq. Joǵaryda aıtylǵan quqyqtyq-normalyq anyqtamaǵa oraı, bul termın jalǵyz aýyz-aq sózben aıtylatyn «aıypaqy» degen ataýǵa ábden suranyp tur, «ósimaqymen» de shatastyrmaısyz – osy sıpattaǵy normany beretin termın – «aıypaqy».
Zań mátinderinde quqyqtyq frazemanyń qoldanylý sıpaty – zańnama lıngvıstıkasyndaǵy taǵy ózekti máseleniń biri ekenin aıtýymyz kerek. Uǵymdyq máni aıqyn, normalyq júktemesi naqty quqyqtyq frazemanyń – maǵynalyq ereksheligin ıdomdyq jáne metaforalyq sıpattaǵy jalpy frazeologızm semantıkasymen shatastyrmaýymyz kerek.
Mysaly, «qalyń buqara», «qara buqara» degen frazeologııalyq tirkestegi ekspressıvtik-emosıonaldyq reńkti zańda qoldanylatyn «halyq» sózine – «qara» halyq, «qalyń» kópshilik dep qoldaný múmkin be?! Nemese qylmystyq zańnamada qoldanylatyn «qylmystyq is qozǵalý», «jaýapqa tartylý» tirkesteriniń jalpy qoldanystaǵy «isti boldy», «isti bolý» degen frazeologııalyq tirkespen maǵynalyq úılestigi bolǵanymen, ortaq tııanaqtylyq belgisi joq. Sondyqtan jalpy qoldanystaǵy frazeologııalyq tirkesti zańnyń resmı tiline kóshirý ádette quqyq naqtylyǵyn durys bere almaıtyndyǵyn da eskerýimiz kerek.
Qoldanysqa engen turaqty tirkesterdiń quqyq júıesinde paıda bolýy men olardyń fýnksııalyq ereksheligine qaraı qujattyq is júrgizý jáne quqyqtyq júktemesi bar tirkester dep eki topqa bólýge bolady.
Mysaly, qujattyq is júrgizýge qatysty tirkester «qujattamalyq derekter», «taldaý júrgizý», «júzege asyrý», «iske asyrý», «qorytyndy jasaý», «talap etý», «shtat kestesi», «jumys ótili», «baqylaýǵa alý», «bekitýge usyný», «qaraýǵa usyný», «taǵylymdamadan ótý», «jazbasha habarlama», «jazbasha usyný», «jalpyǵa birdeı» jáne taǵy basqa osy sııaqty sıpatta bolatyny belgili. Al quqyqtyq júktemege ıe tirkesterdiń sanatyna «jedel izdestirý», «sybaılas jemqorlyq», «májbúrleý tártibi», «quqyqtyq mindetteme», «mámile jasaý», «kelisimge kelý», «bitimgershilik jasaý», «kelisim jasaý», «talap qoıý merzimi», «atqarý paraǵy», «ortaq menshik», «jarǵylyq kapıtal», «jarııa shart», «talap qoıý merziminiń ótýi», «zańnyń qoldanylý aıasy», «zańdy tulǵa», «jeke tulǵa» sııaqty búgingi tańda zań mátinderinde ornyqqan tolyp jatqan taǵy da basqa turaqty tirkesterdi jatqyzýǵa bolady.
Budan basqa osy turaqty tirkesterdiń quqyqtyq dáldikten, ádebı normadan aýytqymaýy basty shart bolýǵa tıis. Máselen, keıbir jaǵdaılarda turaqty tirkester mátinde óz ornynda turmasa nemese onyń bir komponenti durys alynbasa, qaralyp otyrǵan máseleniń normasyna nuqsan keledi, áıtpese maǵynasy múldem basqasha reńk alady. Máselen, zań mátinderinde kóp kezdesetin «kúntizbelik bes (on, jıyrma, t.b.) kún ishinde» degen tirkes bar, osyny zań jobasyn ázirleýshiler «on kúntizbelik kún ishinde» dep oryssha mátindi jolma-jol aýdara salady («v techenıı desıatı kalendarnyh dneı»). Bul arada aýdarmashy qazaqsha sóılemniń sıntaksıstik-grammatıkalyq túzilý ereksheligin eskermeı, «on» degen san esimdi «kúntizbe» sózine baǵyndyryp otyr. Al qazaqsha sóılemniń tabıǵatynda bul tirkes «kúntizbelik on kún». Másele sol kúntizbedegi kúntizbelik on kúni týraly bolyp otyrǵanyna lıngvıst-maman, bul rette dálirek aıtsaq, aýdarmashy kóńil aýdarmaı, on sanyn kúntizbege ákep telıdi.
Osyndaı stılıstıkalyq qateler kóp jaǵdaıda zańdaǵy qazaqsha tirkestik termınderdiń orasholaq, tipti múldem qate bolýyna, maǵynasynyń buzylýyna ákep soqtyrady.
Eńbek zańnamasynda eńbek qaýipsizdigine baılanysty qoldanylatyn «óreskel beıqamdyq» degen termın bar. Osyny kóptegen zań jobalarynda lıngvıst mamandarymyz «dóreki abaısyzdyq» dep dóreki túrde kalkalap aýdarady. Munyń orysshasy – «grýbaıa neostorojnost». Bul arada «abaısyzdyqtan» góri qaýip keltiretin jaıtqa «beıqamdyq» kórsetý degen anaǵurlym naqtyraq jáne minez-qulyqqa qatysty qoldanylatyn «dóreki» beıqamdyq emes, meılinshe dál ári kúshtirek reńktegi «óreskel» beıqamdyq.
Qatar turǵan eki sózdiń bir-birimen tirkestik úılesýi arqyly maǵynalyq dáldikke qol jetkizýge bolady desek, munyń túpmátindegi qoldanylý úılesimine de den qoıý qajet. «Adal básekelestik» («dobrosovestnyı konkýrent») degen termındik tirkestiń izimen Azamattyq kodekste «adal alýshy» («dobrosovestnyı prıobretatel») degen qoldanys paıdalanylǵan (Jalpy bólim, 261-bap). Birinshi jaǵdaıda «adal básekeles» tirkesi jatyq ári naqty, al «adal alýshyǵa» kelsek, bul – orysshanyń kalkasy. Bul arada lıngvıst-maman, birinshiden, tirkestegi sózderdiń úılesimine mán bermeıdi, ekinshiden, «alýshy» sóziniń anyqtaýyshy orysshadaǵy «dobrosovestnyı» sóziniń durys balamalyq qoldanysy bolmaı tur. Dál osy tirkestegi munyń balamasy – «adal nıetti» bolýǵa tıis edi. Jáne «prıobretatel» sóziniń naqty maǵynasy – jaı ǵana «alýshy» (polýchatel) emes, «ıelenip alýshy» degen uǵymdy berip tur.
Aıtalyq «sýdoproızvodstvo» degen qos sózden túzilgen termındi sot júıesindegiler «sot óndirisi» dep alyp júr.«Proızvodstvo» sóziniń jolma-jol maǵynasymen shektelsek, árıne – «óndiris», biraq bul aradaǵy uǵymdalý – «sot isin júrgizý» emes pe»!? Sot máselesine óndiris emes, is júrgizý tán. Máselen, osy qylmystyq is júrgizý salasynda «prosessýalnoe proızvodstvo» degen termındik turaqty tirkes bar, muny «prosestik óndiris» dep alsaq, qoıyrtpaq bolyp shyqpaı ma?! Leksıkologııada «polısemııa» (sózdiń kóp maǵynalylyǵy) qubylysy degen uǵym bar. Demek osyǵan súıensek, «is júrgizýdiń» bir maǵynasy sotqa qatysty orys tilindegi «proızvodstvony» beıneleıdi.
Turaqty tirkestik termınderdiń ulttyq reńkimen ushtastyryp, balamalyq sıpatta qoldanýdyń mysaldary zańdyq mátinderde joq emes, bar: «alqabıler soty» («sýd prısıajnyh»), «tórelik sot» (arbıtrajnyı sýd), «adal básekelestik» («dobrosobstvennaıa konkýrensııa») jáne t. t. Sonymen qatar kalkalyq frazema sıpatynda da qos sózden, úsh sózden turatyn tirkesterdiń zań mátinderinde alyný zańdylyǵy ana tilimizdegi quqyq frazemasyna tán nárse ekenin aıtýymyz kerek. Mysaly, «agroónerkásiptik keshen», «agrarlyq reforma», «az qaldyqty tehnologııa», «ekologııalyq apat aımaǵy», «annýıtettik saqtandyrý», «aýdıtteletin sýbekt» jáne t.t. Qoǵam damýynyń, ómirdiń ártúrli salalaryndaǵy jańa qoǵamdyq qatynastardyń negizinde zańda jańa ataýlar men jańa uǵymdar paıda bolady. Osynyń nátıjesinde engen balama qoldanystardyń nemese ózge tildegi sóz birlikteriniń leksıkamyzdan oryn alýy tildik qorymyzdyń keńeıýine jol ashady. Osynyń nátıjesin zań mátinderinen de aıryqsha baıqaýǵa bolady.
Zań lıngvıstıkasynda sózjasamnyń uǵymdyq úılesim, túbirden týyndatý, sózderdi tutastyrý, tildik aralas qoldanys jasaý jáne basqa da tásilderimen jańa termındik sóz tirkesteri paıda bolǵanynyń dálelderi kóp. Mysaly, «beıindi oqytý» – «profılnoe obýchenıe», «enshiles kásiporyn» – «dochernoe predprııatıe»,«rodstvennye fırmy» – «tórkindes fırmalar», «negizgi (bas) kompanııa» – «materınskaıa (rodıtelskaıa) kompanııa», «bas kelisim» («generalnoe soglashenıe»), «ólshemshart» – «krıterıı», «qurambólik» (komponent) jáne tolyp jatqan taǵysyn-taǵylary.
Balamasy sátti tabylǵan keıbir kásibı tirkes termınderdi quqyq júıesinde óz tilimizde ornyqtyrýdan da qashpaýymyz kerek. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. О́ndiristiń, sharýashylyqtyń ártúrli salalaryndaǵy qatynastardy retteıtin birqatar zańdarda «affılıırovannoe lıso» degen termındik tirkes bar, bul zań mátinderinde «affılıırlengen tulǵa» dep kalkalyq sıpatynda alynyp júrdi. Al bul sózdiń birlesý, úlestes bolý degen maǵynasyn eskere otyryp, «úlestes tulǵa» degen jatyq ta uǵynyqty nusqasyn memtermınkom durys bekitti.
Ana tilimizde ornyqty zań frazemasyn qalyptastyrý, ıaǵnı turaqty tirkesterdiń durys qoldanylýy men óz máninde ornyǵýy shyǵarmashylyq kózqarasty talap etedi. Al shyǵarmashylyq kózqaras degenimiz árbir sóz birliginiń mátindegi qoldanylý ereksheligine, onyń quqyqtyq normamen maǵynalyq úılestigine egjeı-tegjeıli zer salý, kerek bolsa, árbir sóz birligi uǵymynyń etımologııasyn, túptamyryn zerdeleý. Túptep kelgende, ómirimizdiń ár salasynda tilimizdi taza qalpynda qoldanýdyń irgeli izdenisteri – rýhanı qazynamyz, ata-babadan, ǵasyrlar qoınaýynan bizge jetken uly da qasıetti muramyz tilimizdi jańa kezeńderdiń talabymen úılestire jetildirýdiń aıasynda júzege asyrylýy tıis.
El birligi men memlekettik tutastyǵymyzdy nyǵaıta otyryp, halyq kelesheginiń kelbetin ult retinde saqtap qalýdyń Elbasy dittegen tuǵyrly mindetteriniń qatarynda ana tilimizdiń mártebesin bıiktetýdiń ózekti máseleleri de bar ekenin eskersek, búgingi tańda memlekettik tildegi zańnama termınderin de ulttyq reńkpen qoldana bilýdiń túbegeıli negizin salý – mańyzdylyǵy men jaýaptylyǵy turǵysynan asa zor is. Elbasy óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda latyn álipbıine kóshý máselesin – ulttyq sanamyzdy jańǵyrtýdyń keleli mindetteriniń biri retinde belgileı otyryp, latynshaǵa kóshýdiń tereń logıkasy – qazirgi zamanǵy tehnologııalyq ortanyń, kommýnıkasııanyń, sondaı-aq HHI ǵasyrdaǵy ǵylym jáne bilim berý prosesiniń erekshelikterine baılanysty ekenin aıryqsha atap kórsetti. Bul oraıda memlekettik tildegi ulttyq zańnama lıngvıstıkasynyń latyn álipbıine beıimdelýi de leksıkalyq, termınologııalyq jańa sapalyq ózgeristerdi qamtıtyny belgili. Kırıll alfavıtinde oryssha túbiri saqtalyp qoldanysqa engen termınderdiń aıtylýy (orfoepııasy) men jazylýy (orfografııasy) ana tilimizdiń tolyq zańdylyǵymen jazylýǵa tıis. Zańnama lıngvıstıkasynyń ózegin quraıtyn termınderdiń, onyń ishinde ásirese halyqaralyq ortaq qoldanystaǵy, túbirlik etımologııasy latynsha jáne basqa tilderdegi termınderdiń de osy álipbıde qazaqshalanýy muqııat saralaý men izdenisterdi talap etedi. Sondyqtan jańa álipbıdiń biz qoldanatyn nusqasy qabyldanǵan kúnnen bastap ulttyq zańnama qoryndaǵy zańdardy latyn áripine kóshirý jumysyn qolǵa alý qajet. Bul zańnama termınderin qazirden-aq ulttyq tilimizge birjola beıimdeý jumysyn jandandyratyny sózsiz.
Qoryta aıtqanda, zańnama lıngvıstıkasyn osynaý memlekettik mańyzy úlken mindetterdiń sheńberinde molyqtyra otyryp damytýdyń keleli maqsaty – ulttyq termındik qorymyzdy baıytý, balama uǵymdy ataýlardy, turaqty tirkestik termınder men sóz oramdaryn ulttyq zań tiline qoıylatyn talap údesine saı qoldanýǵa meılinshe den qoıý bolmaq.
Mádı AIYMBETOV,
Qazaqstan Respýblıkasy
Zań shyǵarý ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri
