– Berik Saqbaıuly, qazirgi tańda Din salasyndaǵy memlekettik saıasat týraly tujyrymdama bekitilip, zań jobasyn jasaqtaý jáne talqylaý satysy artta qalyp, ony Úkimetke engizip otyrsyzdar. Osy týraly qysqasha toqtala ketseńiz?
– Bir jyl ishinde mınıstrlik din salasyndaǵy aýqymdy jumystardy qolǵa alyp, nátıjeleri birte-birte kórine bastady. Bıyl maýsym aıynda táýelsiz tarıhymyzda tuńǵysh ret Memleket basshysynyń Jarlyǵymen 2017-2020 jyldarǵa arnalǵan Din salasyndaǵy memlekettik saıasat tujyrymdamacy bekitildi. Biz osy qujatta din salasyndaǵy memlekettik saıasattyń aldaǵy orta merzimdegi negizgi baǵyttary men basymdyqtaryn aıqyndadyq. Zań jobasy belgilengen tártipke sáıkes barlyq múddeli memlekettik organdardyń kelisýinen ótip, mınıstrliktiń resmı saıtynda jáne Úkimettiń ashyq veb-portalyna ornalastyryldy. Úkimetke engizgen zań jobasy sheńberinde ártúrli salany retteıtin 9 zańǵa jáne 2 kodekske ózgerister men tolyqtyrýlar engizý kózdelip otyr. Olardyń qatarynda dinı qyzmet jáne dinı birlestikter, bilim berý, memlekettik qyzmet jáne basqa da máseleler boıynsha el zańnamalaryn jetildirýge baǵyttalǵan kóptegen usynystar bar. Atap aıtar bolsaq, zańnamalyq ózgerister men tolyqtyrýlar kámeletke tolmaǵandardyń dinı is-sharalarǵa qatysý tártibin, shetelderde dinı bilim alý máselesin retteý, qoǵamdyq oryndarda adamnyń bet-álpetin tanýǵa bóget jasaıtyn kıim túrlerin kıip júrýge tyıym salý, din salasyndaǵy ýákiletti organnyń dinı birlestiktermen ózara is-áreketin jetildirý, dinı birlestikterdiń qarjylyq ashyqtyǵyn qamtamasyz etý, memlekettik qyzmetkerlerdiń dinı rásimder men joralarǵa qatysýyn retteý jáne taǵy basqa da kóptegen máselelerdi qamtyp otyr.
– Zań jobasy boıynsha ózińiz aıtqan ózgeristerdiń birqataryna ret-retimen toqtala ketsek. Jasóspirimderdi dinı qyzmetke tartý boıynsha zań talabyn kúsheıtýdiń sebebi nede, qandaı múddeni kózdeıdi?
– Kózdelip otyrǵan barlyq zańnamalyq ózgerister boıynsha kóptegen shetelderdiń din salasyndaǵy qarym-qatynastardy quqyqtyq retteý tájirıbeleri jan-jaqty zerttelgen. Zańnamalyq ózgeristerdiń ishinde ata-analarynyń nemese zańdy ókilderiniń kelisiminsiz nemese ertip júrýinsiz 16 jasqa jetpegen jasóspirimderdiń dinı is-sharalarǵa barýyna zańnamalyq tyıym salý qaralǵan. Osy oraıda, bul talap dinı (rýhanı) bilim berý mekemelerinde bilim alatyn jasóspirimderge qatysty emes ekendigin aıta ketken jón.
– Osy máselege qatysty shetelderdiń tájirıbeleri ne deıdi?
– Biz ásirese keshegi Keńes Odaǵy quramynda birge bolǵan jáne búgingi damý júıesi uqsas kórshi elderdiń tájirıbelerine den qoıdyq. Máselen, Tájikstanda balalarǵa dinı bilim berý ata-analardyń nemese olardy almastyratyn tulǵalardyń jazbasha kelisimimen mektepten tys ýaqytta 7 jastan 18 jasqa deıin ruqsat etiledi. Osy eldiń «Balalardy tárbıeleý men oqytýdaǵy ata-analardyń jaýapkershiligi týraly» zańyna sáıkes, resmı dinı bilim berýdi qospaǵanda, kámeletke tolmaǵan balalarǵa dinı qyzmetke qatysýǵa tyıym salynady. Kámeletke tolmaǵan jasóspirimderdi dinı uıymdardyń jumysyna zańsyz tartýǵa jol bermeýge qatysty Belarýs saıasaty «Senim bostandyǵy jáne dinı birlestikter týraly» zańynyń 39-babymen rettelgen. Onda jasóspirimderdi dinı uıymdarǵa tartý, olardy ózderiniń qalaýynsyz jáne ata-analary men olardy almastyratyn tulǵalardyń kelisiminsiz dinge oqytý zańda bekitilgen tártipte jaýapkershilik júkteıdi.
– Shetelderde dinı bilim alýdy retteýdiń qajettiligi neden týyndap otyr?
– Bul norma da jurtshylyqtyń jáne elimizdegi dinı birlestikter men Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy tarapynan keń qoldaý tapty. Mundaı talap shetelderge dinı bilim alý maqsatymen attanǵan jastardyń radıkaldy dinı aǵymdardyń ıdeologtarynyń yqpalyna túsý múmkindigin azaıtý úshin engizilgeli otyr. О́kinishke qaraı, shetelderge óz betimen baryp, ıslamdyq dinı bilim alǵan jastarymyzdyń eldegi dástúrli ıslamǵa tán túsinikter men dástúrlerdi mansuqtap júrgenin kórip te, estip te júrmiz. Árıne bul – sheteldik dinı oqý oryndaryna azamattardy jiberý tájirıbesiniń rettelmegendiginiń nátıjesi. Sondyqtan din salasyn retteıtin qoldanystaǵy zańǵa Qazaqstanda arnaıy dinı bilim alǵan soń ǵana shetelderde joǵary dinı bilim alýǵa bolatyn normany engizý usynyldy. Osy oraıda, resmı tirkelgen dinı birlestikterdiń elimizde dinı (rýhanı) bilim berý uıymdary joq bolǵan nemese halyqaralyq kelisim bolǵan jaǵdaılarda atalǵan zań normasy olarǵa qoldanylmaıtynyn aıta keteıin.
– Qoǵamdyq oryndarda destrýktıvti dinı aǵymdarǵa qatystylyǵyn kórsetetin syrtqy atrıbýttardy, kıim túrlerin paıdalanýǵa, kıip júrýge tyıym salý týraly ne aıtar edińiz?
– Qazirgi tańda álem elderi bul máseleni zań sheńberinde sheshýge talpynyp otyr. Máselen Fransııa Eýropa elderiniń ishinde alǵash ret adamnyń bet-álpetin tumshalaıtyn áıelder kıimin kııýge zań júzinde tyıym salyp, ony kıgen jáne kııýge qysym jasaǵan adamdarǵa qylmystyq jaýapkershilik bekitti. Belgııa úkimeti 2011 jyly «Tolyqtaı nemese jartylaı bet-álpetin jabatyn kez kelgen kıimdi kııýge tyıym salý týraly» zań qabyldap, eldiń barlyq aýmaǵynda bet-álpetti tolyqtaı nemese jartylaı jabatyn kıim kııýge tyıym saldy. Aýstrııada bıylǵy 1 qazannan bastap qoǵamdyq oryndarda adamnyń bet-álpetin jabatyn bas kıimderdi, maskalar men arnaıy kıimderdi kııýge tyıym salatyn zań kúshine endi.
Kórip otyrǵanymyzdaı, adamnyń bet-júzin tumshalaıtyn kıimge zańnamalyq tyıym salý – álem elderinde bar tájirıbe. Sondyqtan osy máselege qatysty bizdiń tarapymyzdan zań jobasyna engizilgen talaptar din salasyn retteý arqyly qoǵam qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi kózdeıtin ıgi maqsatty basshylyqqa alady dep tolyq senimmen aıta alamyn.
– Zań jobasynda kózdelip otyrǵan barlyq máselelerdi bir suhbatpen qamtý múmkin emes. Áńgimemizdi osy zańnamalyq ózgeristerdiń maqsaty ne jáne odan ne kútemiz degen saýalmen qorytsaq?
– Biz osy zańnamalyq ózgerister men tolyqtyrýlar arqyly memleket pen dinı birlestikterdiń arasyndaǵy ózara yqpaldastyqty kúsheıtýdi, qoǵamda zaıyrly qaǵıdattardy nyǵaıtýdy jáne dinı qyzmetti úılestirý boıynsha memlekettiń fýnksııasyn arttyrýdy kózdep otyrmyz. Osy oraıda, elimizdegi dinı ahýaldyń turaqty ekenin basa aıtqym keledi. Men muny barlyq deńgeıdegi memlekettik organdardyń atqaryp otyrǵan qyzmetteriniń jáne el azamattarynyń memleket tarapynan júrgizilip otyrǵan saıasatqa tolyq qoldaý kórsetip otyrǵanynyń nátıjesi dep túsinemin. Eń bastysy, bul ózgerister men tolyqtyrýlar qoǵamnyń jáne ondaǵy barlyq azamattardyń múddesine jumys isteıtindigin atap ótkim keledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
