Akademık Atshabarovtyń erligi nege eskerilmeıdi?

Baqııa Atshabarovtyń ǵy­lym­daǵy joly soqpaqty, áıt­se de aıqyn ári jemisti boldy.­ Bul – 1950-1960 jyldar ara­lyǵynda Qazaqstanda medısına ǵy­lymynyń kóptegen salasy ja­ńadan ashylyp jatqan kezi edi. Instıtýt jańa medısına sa­lalarynyń ortalyǵy boldy.­ Atap aıtar bolsaq, brýsellez, leptospıroz, týberký­lez aýrýlarynyń epıdemıologııasy, allergologııa, ımmýnologııa, endomııalyq zob aýrýlaryn zertteý zerthanalary osy ortalyqta boldy. Sonymen birge eńbek gıgıenasy, kásibı aýrýlar, taǵam gıgıenasy, qorǵasyn men fosfordyń zııandy áse­rinen bolatyn sozylmaly ýlanýlardy zertteıtin zerthanalar quryldy. Ǵy­lymı jumystardyń nátıjeleri dereý tájirıbede qoldanylyp, aldyn alý jumystaryna tolyq betburys jasalǵan kez edi. Joǵaryda kórsetilgen medısına ǵylymynyń salalary keıin iri ǵylymı ortalyqtarǵa aınaldy. Osy ınstıtýttan kóptegen ǵalymdar shyǵyp, júzdegen dıssertasııalar qorǵaldy. 

Ǵalymnyń eren eńbekteriniń ishin­degi erekshe mańyzdysy Semeı ıadrolyq synaqtarynyń zııandy áserlerin zert­tep, synaq jumystaryna toqtaý sa­lýǵa shaqyrýy bolatyn. 1957 jyly Qazaq KSR Densaýlyq saqtaý mınıs­trliginiń usynysy boıynsha Ǵylym akademııasynyń prezıdenti Qanysh Sátbaevtyń tikeleı uıytqy bolýymen 1947 jyldan beri Semeı oblysynda júrgizilip kele jatqan ıadrolyq synaqtardyń adam densaýlyǵyna tı­gizetin zııandy áserin anyqtaý qolǵa alyndy. Bul jumys О́lkelik patologııa ǵylymı-zert­­teý ınstıtýtynyń basshysy Baqııa Atshabarov bastaǵan ujymǵa tapsyryldy. 100-den asa qyzmetkerden turatyn ekspedısııa quramy bekitilip, zertteý jumystaryna kirisip ketedi. Baqııa bastaǵan ǵylymı ekspedısııa músheleriniń zertteý nysany ásirese, polıgonǵa jaqyn ornalasqan Qaınar, Qaraýyl, Sarjal, Dolon sııaq­ty qazaq aýyldaryn qamtydy. Sol­ kez­degi saıasatqa baılanysty bul eks­pedısııanyń jumystary jó­nindegi málimetter qupııa saq­talatyn, eshkimge tis jaryp aı­týǵa, áńgime kóterýge bolmaıtyn. Al jarylystardyń basynda áskerı toptar turdy. Olar po­lı­gondaǵy jarylystardyń adam den­saýlyǵyna eshqandaı zııandy áseri bolmaıdy degen tujyrymǵa memleket basshylaryna deıin sendirip qoıǵan-dy. Al ekspedısııa músheleriniń ǵylymı-zertteýleri nátıjesinde atalǵan jarylystyń adam aǵzasyna, jan-janýarlarǵa, qorshaǵan ortaǵa óte zııan ekeni respýblıka men Odaq basshylaryna jetkizildi. Mine, osy ǵylymı-zertteý jumystary 1961 jyly 12 tomdyq eńbek bolyp jınaqtalyp, úkimet tarapyna arnaıy habarlama jasaldy, konferensııa ótkizildi. Zertteý jumystarynyń nátıjesinde alǵash ret osy óńirde Baqııa Atshabarovtyń «Qaınar» sındromy» dep aıdar taqqan aýrý túri álemdik medısınalyq ádebıetke naýqastyń jańa túri retinde endi. Ol ózine tán erekshe azamattyq qasıetimen árbir ǵylymı tujyrymdy tereń zerttep, saralap qabyldady jáne sheshimderiniń oryndalýyn muqııat tekseretin. Semeı polıgonyndaǵy jarylys­tar­dyń saldary boıynsha­ zertteý­ qorytyndylaryn odaq­­­tyq komıssııa talqylaǵan kez­de oryn alǵan jaǵdaılar B.At­shabarovtyń paıym-parasatyn qylaýdaı da ózgerte alǵan joq. Belgili áriptesteri odaqtyq bas­shylardyń tegeýrinine shydamaı, osaldyq tanytqanda ol óz oıynan, zertteý barysynda kýá bolǵan, kózi jetken, ábden ek­shelgen tujyrymdarynan tan­bady. Qalyptasqan qasań kóz­qarastarmen kelispeı, bel­gili ǵalymdar men áskerı generaldardan quralǵan komıs­sııa aldyna birneshe ret shyǵyp, zertteý qorytyndylaryn dálel­dedi. Iаdrolyq synaqtardy jal­ǵastyrýǵa bolmaıtynyn­ kórsetti. Osy zertteý­ler­ ná­tı­jesinde alyn­ǵan aq­pa­rat­ áskerı-óndiristik keshen basshylarynyń aıylyn jıyp, 1963 jyly áýeli ıadrolyq qarý-jaraqtyń jer beti men joǵary atmosferada ótkiziletin synaqtaryn amal­syzdan toq­tatýlaryna týra keldi. Sebebi bul kezde qazaq ǵalymdarynyń ǵy­lymı jumystarynyń oń nátı­jeleri elge bel­gili bola bastaǵan edi. Mine, osy kezden bastap synaq jumystary jer astyna tústi. Alaıda jarylys dúmpýleri jal­ǵasa berdi. Tek alyp ımperııanyń ydyraýyna baılanysty ǵana toqsanynshy jyl­dardyń qarsańynda bu­rynǵy zertteý­lerge jańa kóz­qaras qalyptasa bastady. Iаǵ­nı ǵylymı derekter «Nevada-Semeı» halyqaralyq ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalysyna baǵyt-baǵdar berip, onyń túpqazyǵyna aınaldy.

Ǵalymnyń 200-den astam eńbegi, 10-nan asa ǵylymı monografııasy jaryq kórdi. Ol 50-den astam ǵylym kandıdattary men doktorlaryn daıyndady. Ultynyń jarqyn bolashaǵy úshin jan­qııarlyqpen eńbek etip, sońyna ıgi ónege qaldyrǵan akademık Baqııa At­shabarov sııaqty tulǵalardyń aldynda taǵzym etý – paryzymyz. Sondyqtan ult densaýlyǵy men qazaqstandyq medısına ǵylymynyń damýyna ǵumyryn arnaǵan tulǵanyń esimin ózi eńbek etken Almaty men Semeı qalalarynda ulyqtaýǵa jol ashylsa degen oıymyzdy jetkizgim keledi.

Begaly AITBEMBET,
medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri