Bir maqsat, ortaq múdde toǵysy

Túrik Respýblıkasynda Aýǵan­stan máselesine arnalǵan halyqaralyq Ystambul kon­fe­rensııasy ótti. Bul jıynǵa Qazaqstan tarapynan Syrtqy ister mınıstri Erjan Qazy­hanov qatysyp qaıtty. Qazaqstannyń álemdik qoǵam­das­tyqtyń alańdaýshylyǵyn tý­ǵy­zyp otyrǵan kúrdeli máse­le­ler­di sheshýdiń ońtaıly jol­da­ryn qarastyrýy mezgil ótken saıyn sony sıpat ala túsýde. Al álemdi alańdatqan problema­lar­dyń biri Aýǵanstan problemasy ekeni belgili. Bul rette, Ys­tam­bul tórinde uıymdastyrylǵan ha­lyqaralyq konferensııa Qa­zaq­stannyń ǵana emes, osy má­selege tikeleı múddelilik tany­typ otyrǵan elderdiń basyn qo­syp, kóptiń kókeıinde júrgen túıt­kilderdi tarqatýǵa baǵyt­tal­dy. Osylaısha, keleli jıynǵa jı­nalǵan halyqaralyq qaýipsiz­dik­ke yqpaldas jáne donor memleketter delegasııalary, aımaq­tyq elder ókilderi Aýǵanstanda turaqtylyq ornatý jáne or­nyq­tyrý maqsatyn kózdegen birlesken is-áreketterdi jáne osy eldiń aımaqtyq-ekonomıkalyq jáne saıa­sı yntymaqtastyqqa qatysý jol­daryn talqylady. 30-ǵa jýyq eldiń ókilderi qa­tysqan konferensııa bastalmas bu­ryn delegattar Túrik Respýb­lı­kasynyń Syrtqy ister mınıstri Ahmet Davýtoǵlymen jáne Aýǵanstan Islam Respýblı­ka­sy­nyń Syrtqy ister mınıstri Zal­maı Rasýlmen kezdesti. Budan keıin Túrik Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Abdýlla Gúldiń ózi ashqan Ystambul konferensııasy ju­mysyn bastap, onda Syrtqy ister mınıstrleri, jıynǵa qaty­sýshylar baıandama jasady. Konferensııa aıasynda sóz al­ǵan Qazaqstan Syrtqy ister mınıstri Erjan Qazyhanov alapat tabıǵat apaty saldarynan oryn alǵan qaıǵyly jaǵdaıǵa baı­la­nys­­ty Túrkııa tarapyna kóńil aıt­ty. Budan keıin Syrtqy ister mınıstri qonaqjaılyǵy men kon­ferensııany joǵary deńgeıde uı­ym­­das­tyra bilgeni úshin Túrkııa úki­metine rızashylyǵyn jetkizdi. Osy oraıda ol Túrkııa úkimetiniń Aýǵan­stan­daǵy beıbit ómirdi qal­pyna keltirý baǵy­tyn­daǵy basta­malary joǵary ba­ǵalaýdy qajet etedi, bul óz kezeginde baýyrlas eldiń aýǵan jurtshylyǵynyń ba­qýat­ty ómirine, memlekettiń bo­la­shaqtaǵy da­mýy men gúldenýine septigin tıgizedi degen oıyn or­ta­ǵa saldy. Sondaı-aq, ol Qazaq­stan­nyń Aýǵanstan máselesi boı­ynsha qalys qalyp otyrmaǵanyn, kerisinshe, shıelenisken túıt­kil­der­di tarqa­týǵa, bul maqsattaǵy is-sharalardy oń­taılandyrýǵa ózi tara­pynan kúsh-jiger tany­typ, aıtar­lyq­taı úles qosqanyn, mu­nyń, ásirese, elimizdiń EQYU-ǵa tór­aǵalyǵy kezinde aıqyn kórin­genin atap ótti. Biz – jetekshi uıymnyń aýǵan má­se­le­sin sheshýdegi róliniń jo­ǵa­rylaýyna múddeli elmiz. Astana óziniń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy kezinde aýǵan máselesine aıryq­sha moıyn burǵany belgili. Biz Aýǵanstan problemasyn sheshýdegi Uı­ym­nyń rólin arttyrýǵa qa­zir de múd­de­lilik tanytyp otyr­myz. Osy oraıda, Qazaqstannyń EQYU-nyń Azııadaǵy áriptes­te­ri­men yntymaqtastyq ornatý baǵytyndaǵy О́zara baılanys to­bynyń tóraǵasy retindegi atqa­ryp otyrǵan ju­­mystaryn bóle aıtýǵa bolady. Aý­ǵan­­stan máse­le­si sondaı-aq, bıylǵy jyl­dyń maý­sym aıynan bastap Islam Yn­tymaqtastyǵy Uıymynyń Syrt­qy ister mınıstrleri keńesine tóraǵalyq tizginin ustaǵan bizdiń elimiz úshin aıryq­sha mańyzǵa ıe, dedi E.Qazyhanov. Uıymǵa múshe 57 eldi bolashaqta da osy elge kó­mek qolyn sozýǵa shaqy­ra­tyn ar­naıy qararǵa qosymsha usy­nys­tar engizilgen bolatyn. Bul usy­nystar Astanada 30 maýsym kúni ótken mınıstrler otyrysynda qabyldandy. Al bul óz kezeginde Kabýlda Islam Ynty­maq­tastyǵy Uıymynyń Turaqty mıssııasy te­tiginiń iske qosylýyn qam­ta­ma­syz etý­ge múmkindik berdi. Biz bú­gin aýǵan hal­qy men onyń úki­metine olardyń «qa­ýip­siz bola­shaq­tyń tetigin qalaý» jo­lyn­­daǵy shynaıy kúsh-jigeri men nıe­tine qoldaý kórsetýdi jal­ǵas­ty­ra berýimiz kerek. Son­dyq­tan, 10 jyl ishinde atqarylǵan jumys­tardyń alǵash­qy qo­rytyndysyn shy­ǵa­ratyn kez keldi. Osy oraıda, «Aýǵanstan Islam Respýblıkasynyń budan keıingi turaqty memlekettik jáne qoǵamdyq damýyna jaǵdaı ja­saıtyn birlesken is sharalar sho­ǵyryn anyqtap alýymyz kerek», dedi Syrtqy ister mınıstri. Ha­­lyqaralyq jıyn aıasynda Qa­zaq­stan­nyń Aýǵanstan máselelerin bir jú­ıe­ge keltirý baǵytyndaǵy basty usta­nym­dary da alǵa tar­tyldy. Máselen, elimizdiń osy el boıynsha ustanyp otyr­ǵan basty jáne mindetti dep sa­naı­tyn us­ta­nymdary mynaǵan saıady: birinshiden, Aýǵanstannyń óz ishindegi bitimgershilik týrasyndaǵy ke­ńeı­tilgen únqatysýdy jalǵas­ty­rý, ekinshiden, el­diń qalypty ishki saıası ómirin qalyp­tas­tyrýǵa jaǵdaı jasaý, halyqaralyq qo­ǵam­dastyqqa múshe elderdiń Aýǵan­stan­nyń ekonomıkasyn qaıta qal­pyna keltirý baǵytynda ózara kelisilgen ynty­maqtastyǵy men is-qımylyn jandan­dy­rý jáne tór­tinshiden, Aýǵanstandy aımaqtyq damýǵa qatystyrý. Qazirgi tańda Qazaqstan – Aýǵan­stannyń memleket retinde qaıta damýy máselelerine erekshe kóńil bólip, oń nıettestik ta­nytyp kele jatqan birden bir el. Osyǵan baılanysty Elbasynyń bastamasymen aýǵandyq 1 myń stý­dent­tiń elimizdiń oqý oryn­da­ryn­da bilim alý baǵdarlamasy jú­zege asyrylyp otyr. Bul baǵ­darlama 2010-2018 jyl­dar ara­ly­ǵyn kózdeıdi. Atalǵan sharaǵa Qazaqstan Úkimeti memlekettik bıýd­jetten 50 mln. AQSh dol­la­ry kóle­min­de qarajat bólgen. Aýǵandyq stýdent­terdiń 153 adamnan turatyn alǵashqy toby Qazaqstannyń bilim berý or­ta­lyqtarynda oqýlaryn ótken jyl­dyń qyrkúıek aıynda bastady. Qazaqstan-Aýǵanstan arasyn­daǵy eki­jaqty úkimetaralyq ko­mıs­sııasynyń saýda-ekonomı­ka­lyq yntymaqtastyq ba­ǵytyn­da­ǵy jumystary da júıeli jolǵa qoıylyp keledi. Birneshe jyl boıyna Qazaqstan Aýǵanstanǵa turaqty túrde gýmanıtarlyq kó­mek kórsetip otyr. Bolashaqta da bul úderis óz jalǵasyn tabatyn bolady. Aýǵanstan máselesine ar­nal­ǵan Ystambul konferensııasy ba­rysynda osyndaı oılar aı­tyl­dy. Buǵan qosa, Qazaqstan BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl­sharýashylyq uıymynyń jáne Dú­nıejúzilik azyq-túlik baǵdar­la­ma­sy­nyń múmkindikterin belsendirek paıdalaný qajet degen ustanymyn da qol­daı­dy. Bul Aý­ǵanstandy kúndelikti paı­da­la­na­tyn taýarlarmen júıeli qam­ta­masyz etýge jol ashatyny anyq. «Osy oraıda, biz Qazaqstannyń bı­daıyn, unyn jáne azyq-túlik ónimderin satyp alýdy usy­na­myz. Bıylǵy jyly qazaqstandyq fermerlerdiń bıdaıdan 25 mıllıon tonnany quraıtyn rekord­tyq ónim alǵany belgili bolar», dedi E.Qazyhanov óz sózinde. 2007 jyly Qazaqstan Ulttyq jár­meńkesi men iskerlik toptar­dyń kezdesýleri uıymdastyry­lyp, nátıjesinde bıznes qury­lym­dardyń ókilderi 85 mln. AQSh dollaryn quraıtyn keli­sim-sharttarǵa qol qoıdy. S­o­ny­men qatar, Samagan aýdanynda mektep (160 myń doll.), Bamıan aýdanynda emhana salý (570 myń doll.) jáne Qundyz-Talýkan jo­lyn jóndeý (1,65 myń doll.) maq­satynda AIR Qarjy mı­nıstr­liginiń shotyna 2008 jyly shilde aıynda 2,38 mln. doll. aýda­ryldy. Sondaı-aq, 2008 jyly elimiz Aýǵanstanǵa gýmanıtarlyq jár­dem retinde 2 myń tonna azyqtyq bıdaı, 2009 jyly 1,3 myń tonna qur­ǵaq sút, 2010 jyly 6 myń tonna kúrish, al 2011 jyly 5 myń tonna kúrish jar­masyn jibergen edi. Qazaqstan ekono­mı­ka­lyq yntymaqtastyq baǵyty aıa­synda energetıka salasyndaǵy óńirlik halyqaralyq jobalardy da qoldaıdy. Biz halyqaralyq qoǵamdas­tyq­qa múshe elder jáne Aýǵan­stannyń ózi BUU-nyń shekaralyq birtutastyqty qurmetteý jáne eldiń ishki ómirine aralaspaý jó­nindegi qaǵıdalaryn qýat­taı­dy degen oıdamyz, dedi Erjan Qa­zy­hanov jıyn kezinde. Halyqaralyq konferensııa sheń­berinde Syrtqy ister mınıstri Erjan Qazyhanov AQSh Mem­lekettik hatshy­sy­nyń oryn­ba­sary Ý.Bernspen, GFR Syrtqy ister mınıstri G.Vestervellemen, Aýǵanstan Syrtqy ister mınıstri Z.Rasýlmen, Túrkimenstan Syrt­qy ister mınıstri R.Meredovpen jáne EQYU Bas hat­shysy L.Zanermen, sondaı-aq, IYU Bas hatshysy E.Ihsanoǵlymen eki­jaq­ty kezdesýler ótkizdi. Bul kez­desýler aıa­synda atalǵan eldermen jaqyn bola­shaqtaǵy yn­ty­maqtastyqtyń múmkin­dik­teri áńgime ózegine aınaldy. Halyqaralyq Ystambul kon­fe­rensııasy barysynda Túrkııa­nyń Syrt­qy ister mınıstri Ahmet Davýtoǵly kezdesken qıyn­dyq­ty bir memlekettiń eńserýi múmkin emestigin, osy oraıda, «Aýǵan úderisindegi» qym-qıǵash máse­le­lerdi ońtaılandyrý jáne eldi «qaýip­siz aımaqqa» aınal­dyrý úshin shekaralas jáne Batys elderiniń ózara jumylýyna mán berilý qajettigine aı­ryqsha toq­talǵan edi. Demek, Qazaqstan da mundaı mańyzdy mıssııadan shet qala almaıdy. Oǵan bıylǵy jyl­dyń 15 qarashasy kúni Astanada ótetin Aý­ǵanstan boıynsha halyqaralyq О́zara baılanys tobynyń kezekti otyrysyn aıtsaq ta jetkilikti bolar. Láıla EDILQYZY. Astana – Ystambul –  Astana.