Qazaqtyń Baıan degen batyr qyzy

Semeıdegi bir mekteptiń aty berilse...

«Bıyl Keńes Odaǵynyń Ba­tyry Zákárııa Belibaevqa Semeıden kó­she ataýyn bergizdik. Birneshe ardager bir jyl, 18 aı júgirdik osy úshin. Jazbaǵan jerimiz qal­mady. Eń sońynda Parlament Má­ji­lisiniń depýtaty Qýanysh Sul­tanov kómektesti», dep sózin sa­baq­taǵan qarııa odan ári áńgime aýa­nyn Baıan Baıǵojınaǵa qaraı oıys­tyrǵan. Zákárııa Belibaevqa kóshe ataýyn bergizýge súbeli úle­­­sin qosqan Túgeljan apa endi Abaı aýdanynyń Arhat aýylynan shyqqan alashtyń jaýjúrek qy­zy Baıan Baıǵojınaǵa Semeı men О́skemennen kóshe, mektep at­tary berilse dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı júgirip, quzyrly oryndarǵa hat joldaǵanymen ázirge kóńil qýantatyndaı ná­t­ı­­je bolmaı otyrǵanyna qyn­jy­­lysyn bildirdi. «Aýdan orta­lyǵy Qaraýylda bir kóshe men balabaqshaǵa batyr qyzdyń esimi berilgen. Baıandy týǵan jeri Abaı aýdany, Abaıdan kóship kelgen­der ǵana biledi. Basqa eshkim bil­meıdi. Júregim aýyrady osy­ǵan. Jeńiske nebary 12 kún qal­ǵan­da qyrshynynan qıylǵan, 24 fa­shıstiń kózin joıǵan qazaqtyń ba­tyr qyzyna qandaı qurmet kó­r­setsek te laıyq. Onyń esimi Mán­­shúk, Álııa, Hıýaz syndy qaı­­sar qyzdarymyzben birge atalýy tıis dep oılaımyz. «Halyq qaharmany» ataǵyn berse de bolar edi. Biraq buǵan qol jetkizý múmkin emes sekildi kórinedi. Semeıden kóshe bermese de, eń bol­masa qa­ladaǵy bir mektepke atyn berse dep armandaımyn. Qan­shama oqý­shy, qanshama halyq biler edi, bú­kil dápterlerge aty jazylyp, Baıan týraly sózder sóılener edi, kezdesýler óter edi», deıdi búgingi zeınetker, burynǵy ulaǵatty ustaz. 

Baldaqqa súıense de, «Baıan» dep shyryldap júrgen jannyń «qazaqtyń batyr qyzyna «Halyq qaharmany» ataǵyn berse de bolar edi», degen sóziniń jany bar sekildi. О́ıtkeni buǵan dálel de bar. Birinshi dálel – «Pravda» gazetiniń áskerı tilshisi Pavel Kýznesovtyń 1945 jyly 23 naý­ryzda jazǵan «Shyńǵystaýdyń Baıany» atty maqalasy. О́ziniń maqalasyn «Tógilgen uzyn shashyn aıqastyra ustap, soldat bórkin basa kıgen qaraqat kózdi Baıannyń júzi Qazaqstannyń kún sáýletti keń jaılaýynan jańa ǵana kelgendeı qoshqyl tartqan. Biz onymen Gındenbýrgte Valınshtrassede qashyp úlgermegen nemis Bıýr­geriniń saltanatty keń úıinde kez­­destik», dep bastaǵan orys jazýshysy qazaqtyń batyr qyzy eń alǵash «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattalyp, keıin eki már­te «Dańq» ordenin keýdesine qa­dap, Gın­denbýrg irgesindegi urysta snarıad jaryqshaǵynan al­ǵan betindegi jaraqatyna qa­ramastan, 15 fa­shısttiń kózin joı­ǵany úshin «Otan soǵysy» or­denin alǵanyn tamsana jazady. Baıannyń dańqy soǵys ýaqy­tynda búkil dıvızııaǵa tarap, Be­lo­rýssııa, Polsha jáne Lıtva je­rindegi shaıqastarǵa qatysyp, eren erlik kórsetkenin atap ótedi de: «Sóıtip Baıan Baıǵojına bizge: «Berlınde kóriskenge deıin saý bo­lyńyzdar», dep alǵa jyljydy. «Berlınde jeńispen kóriskenge de­ıin qosh bol, Baıanjan!», dedik biz», dep aıaqtaıdy maqalasyn. 

Baıan Baıǵojınaǵa qatysty ekin­­shi qujat – aǵa leıtenant­ Murat Qabyshevtiń 1945 jy­ly­ 29 naýryzda jazǵan haty (po­le­vaıa pochta  48924). Se­meı­ oblystyq memlekettik arhıvin­degi saqtalǵan jaýynger hatynda ol: «Mart aıynyń (1945) bas kezinde Germanııadaǵy G. qa­lasynan 7 shaqyrym jerde be­kinip otyrǵan sovettiń úsh soldat qyzymen keziktim. Qıylǵan qas, qara kóz, qaratory, basyna sol­dat malaqaıyn kıgen qyz menen: «Aǵaı, qaı jerdikisiz?», dep surady. «Semeı oblysy, Abyraly aýdanynanmyn» degen sóz meniń aýzymnan shyǵýy muń eken, kópten jerlesterine kez­despegen qazaqtyń batyr qy­zy «Týǵan aǵam boldyńyz ǵoı. Men Shyńǵystaýdanmyn. Baıan Baıǵojına» dep shap be­rip qolymdy aldy», deı kele P.Kýznesov jazǵan tórt orden men «Jaýyngerlik eńbegi úshin» medali bar ekenin jazady. «Mun­daı Otanǵa eńbegi sińgen qazaq qyzdary sanaýly. Baıan qazir gospı­talde. Ol menen týǵan eldiń ga­zetine hat jazýdy surady. Qazaq qyzdary, Baıan sııaqty eńbek sińirińder», dep túıindepti hatyn jaýynger. 

Aýylda 15 jyl «Baıan» klýbyn júrgizdi

Aýrýhanadaǵy áńgime barysynda ańǵarǵanymyz, sanaly ǵumyryn batyrlar men aqyndar eli Abaı aýdanynyń Arhat aýylynda ótkizip, ustazdyq qyz­met atqarǵan Túgeljan Ázim­hanova Baıan Baıǵojına esimin ulyqtaýdy sonaý 90-jyldary bastaǵan eken. Otyz jyldan as­tam ýaqyt Arhat aýylyndaǵy mek­tepte qazaq tili men ádebıeti pá­ninen sabaq bergen ustaz 1993 jy­ly zeınetkerlikke shyqqannan keıin az ýaqyt tynys jasap, 1998 jyly úıiniń irgesinde qa­raýsyz turǵan burynǵy saýda dúkenin satyp alady. «Bul dú­ken jumys istep turǵan kezde Baıan Baıǵojınanyń esimimen atal­ǵan bolatyn. Mektepte áde­bıet úıirmesin júrgizip, daryndy oqýshylarmen ártúrli sah­nalyq kórinisterdi qoıǵan tá­ji­rıbem bar. «Aýrý qalsa da ádet qalmaıdy» degen sóz ras eken. «Osy ǵımaratty nege rýhanı ba­ǵytta paıdalanbasqa?», degen oı týdy. Sóıtip jartylaı qulap jat­qan qurylystyń bir jaǵyn jóndegen bolyp, on­da tuńǵysh ret joǵary oqý ornyn bitirip kelgen jastarmen «Oralyńdar, dıplomdy maman bop» degen kesh ótkizdim. «Baıan» klýby osylaısha dúnıege keldi. Senesiz be, senbeısiz be, osy klýb­­ty eshkimnen bir tıyn almaı 15 jyl boıy júrgizdim. Se­meıdegi aqyn-jazýshylardyń kópshiligin aýylǵa shaqyryp, keshterime qatys­tyryp otyrdym. Keıbiriniń ki­tap­tarynyń tusaýkeserin ót­kizdik. Bir qyzyǵy, keshti de ózim uıymdastyryp, kelgen qonaqtarǵa dastarqandy da ózim jaıatynmyn. Meniń qolymda aqsha qaıdan bol­syn?! Dastarqannyń iship-je­min otaǵasyna bildirtpeı úı­den alyp keletinmin. Sondaı kez­derdiń birinde sol shaqtaǵy aýdan ákimi Qonysbaı Tóleýbekovke «Men osy taza Qojanasyrmyn» dege­nimde, ol kisiniń «Qojanasyr osal adam bolmaǵan», dep qal­jyńda­ǵany esimde qalypty», dep eske alady keıipkerimiz saǵy­nyshqa to­ly ótken kúnderin.

Baıyrǵy ustaz ár ádebı keshin Sher­han Murtazanyń «Qaryn ashady, toıynady, biraq rýhty tómen­detýge bolmaıdy. Rýhy tó­men adamnan eshteńe kútýge bol­maıdy» degen taǵylymdy sózderimen bastaıdy eken. Ár mekemeniń mańdaıshasyna jazyp qoıatyndaı-aq sóz. Osy 15 jyl muǵdarynda ustaz tek Abaı aýdany, Semeı óńiri ǵana emes, elimizge, álemge tanymal tul­ǵalardyń shy­ǵarmashylyǵyn da nasıhattap ádebı keshter ótkizedi. 1998 jyly ataqty ja­zýshy Shyń­ǵys Aıtmatov 70­-ke tolǵanda «Adam­­zattyń Aıt­­­matovy» degen kesh uıym­dastyryp, sońynan shara ja­ıyndaǵy barlyq materıal­dardy sol kezdegi Qazaqstannyń qyrǵyz elindegi elshisi Muhtar Shahanov arqyly qalamgerdiń ózine joldaıdy. Áıgili sóz sheberi sonaý shalǵaıdaǵy Shyńǵystaýda óziniń shyǵarmashylyǵyn áspet­tegen qarapaıym aýyl adamdaryna qatty rıza bolypty desedi. 

Shaǵyn ǵana aýylda «Baıan Baı­ǵojına atyndaǵy ádebı-rýhanı klýbty» quryp, 15 jyl boıy qyr­daǵy jurtty ánmen, jyrmen sýsyndatqan Túgeljan apa 6 jyldan beri densaýlyǵyna baı­lanysty Semeıde turyp jatyr. «О́z ýaqytyn aıamaǵan, óz­ge­lerdiń baqytyn aıalaǵan» us­tazdyń san jylǵy eńbegi, tók­ken teri eskerýsiz qalmaǵan sekil­di. Mektepte ustazdyq etken jyl­dary «Qazaqstannyń oqý aǵar­tý isiniń úzdigi» ataǵyn ıelense, zeınetke shyqqannan keıin «Altynsarın» medalin keý­desine qadap, «QR mádenıet sa­la­synyń úzdigi» atanypty. Eki márte Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Alǵys hatyn alypty.­ «Osydan eki jyl buryn «Abaı aýdanynyń qurmetti azamaty» ataǵyn tabys­tady. Sovhozda bas mal dárigeri bol­ǵan jubaıym da aýdannyń qur­metti azamaty. Bir úıde eki qur­metti azamat barmyz. Eldiń qur­meti, eńbegimizdiń óteýi dep bile­min. Bir basyma jetetin qaıǵym da bar. Eki úlken balam polıgonnyń qurbany boldy. Sol qaıǵyny osy jumystarmen, ádebı keshter ótkizýmen, el-jurttyń aq batasymen, jyly lebizimen jeńdim», deıdi ol.

Túıin

Maqala jazylyp jatqanda Túgel­jan apamyz telefon so­ǵyp, Semeıdegi №37 qazaq orta mek­tebi ishinen Baıan Baıǵojına atyndaǵy áskerı-patrıottyq, sport­­tyq klýb ashylǵanyn qýana jet­kizdi. Bul iske qaladaǵy qor­ǵanys isteri basqarmasy uıytqy bolypty. Atalǵan basqarma bas­shysynyń kómekshisi Kenje­baı Berdikenovpen habarlas­qanymyzda ol kisi shaharda osyn­daı 18 klýb bar ekenin, batyr­­ atyn­daǵy klýb músheleri alda­ǵy ýa­qytta Germanııadaǵy Qazaq­s­tan elshiligine Baıan Baı­ǵo­jı­na­ǵa qatysty suranym jibe­rý­ge ázirlenip jatqanyn aıtty. So­­nymen qatar basqarma ta­ra­­­pynan Máskeý arhıvine su­ra­nym joldanǵanyn, ázirge jaýap­ kelmegenin jetkizip, jaqyn kún­­­deri batyr esimin ulyqtaý úshin qalalyq deńgeıde saıys uıym­dastyrýdy josparlap otyr­ǵan­dyqtaryn tilge tıek etti. «Bas­tamasy jaman emes. Endi osy mek­tepke me, álde qaladaǵy ózge bilim ordasyna ma, batyr qyzdyń atyn berý kerek. Osyny gazetke jaqsylap jazyńdarshy, aınala­ıyn­dar. Meniń basqa tilegim joq»,­ deıdi qarııa.
Aýrýhana tósegine tańylyp jat­sa da, syr bildirmeı, umyt qal­ǵan qazaqtyń qaısar qyzy el­ jadynda jańǵyrsa dep ja­ny jaı tappaǵan ulaǵatty ustaz­dyń tilegin О́skemen men Semeı ákim­digi eskerer, oń sheshim qabyldar dep­ úmit etemiz. 

Azamat QASYM, 
«Egemen Qazaqstan»

Shyǵys Qazaqstan oblysy
Sýret «Abaı» jýrnalynyń bas redaktory 
Muratbek Ospanovtyń jeke arhıvinen alyndy