– Aıdyn Januzaquly, ıt pen mysyqtyń sanaǵyn júrgizýdi qabyldaı almaı jatqandar bar...
– «Veterınarııa týraly» zańǵa, IýNESKO-nyń «Búkilálemdik janýarlardyń quqyǵy deklarasııasyna», «Janýarlardy qorǵaý týraly Eýropa konvensııasyna», «Jerdegi janýarlar densaýlyǵynyń kodeksine» sáıkes qala ákiminiń tapsyrmasymen qaraýsyz qalǵan janýarlar máselesi boıynsha jol kartasy daıyndaldy. Bul memlekettik organdar, qoǵamdyq uıymdar jáne janýarlar quqyǵyn qorǵaýshylar arasynda qyzý talqylanyp, saraptamadan ótti. Almatyda qustar men kemirgishterdi esepke almaǵanda, 8 myń ıt pen mysyq tirkeýge alynǵan. Bul kórsetkish esepke alý máselesi durys jolǵa qoıylmaǵandyqtan áli anyq bolmaı tur. Mysaly, qalada 140 myńnan asa jeke aýla bar. Kóp qabatty úılerde ustalatyn ıt pen mysyq qanshama?! Veterınarlyq is-sharalar osy aıada josparlanǵan. Juqpaly aýrýlarǵa qarsy qoldanylatyn ekpe jáne basqa da jumystar tolyq júrgizilmegen. Sońǵy 4,5 jylda 91 myń qańǵybas ıt pen mysyq aýlanǵan. Soǵan qaramastan qańǵybas janýarlar jyldan jylǵa artyp keledi. Ekpe salynbaǵan, ıesiz ıtten keletin qaýip kóp. Adam qaýipsizdigin kózdeıtin karta alty baǵytqa, qoldanystaǵy zańnamany jetildirýge, sanaq júrgizip biryńǵaı derekqor júıesine engizýge, qatygezdik tanytpaı aýlaýǵa, ınfraqurylymdy damytýǵa, veterınarlyq ortalyqtar jumysyn uıymdastyrý jáne janýarlar ıeleriniń jaýapkershiligi men mádenıetin arttyrýǵa negizdelgen.
Árıne, ızolıatorlar halyqaralyq standartqa saı kelmeıtini ras. Munyń ózi kásipkerlerden jalǵa alyndy. Ustalatyn janýar sany artsa, syımaıdy. Biraq as-sýy mol. Izolıatorǵa túsken janýarlar sol kúni sýretke túsirilip, túr-túsi sıpattalyp, qaı aýdannan ustalǵany týraly derek arnaıy mekemeniń saıtynda, áleýmettik jelilerde jarııalanady. Úsh kúnniń ishinde ıesi tabylǵan jaǵdaıda alyp ketedi nemese suranysqa ıe bolǵan janýar jańa qojaıynyn tabady. Bıyl qala ákimdiginiń qoldaýymen jer bólindi. Qazir halyqaralyq standart boıynsha jańa úlgidegi ortalyq salý jobasy qarastyrylýda.
– Janarlardy esepke alyp, chıp qoıýdyń qandaı syry bar?
– Negizi mindet – turǵyndardyń ómir súrý sapasyn qamtamasyz etý. «Almaty-2020» besjyldyq damý baǵdarlamasynda jeti baǵyt aıqyndaldy. Bul baǵyttar birinshiden, qala turǵyndary úshin jaıly bolsa, ekinshiden, qaýipsiz bolýy kerek. Jol kartasy – qalanyń damý baǵdarlamasynyń bir bóligi. Irgesi keńeıgen Almatyda úı janýarlaryn ustaý men serýendetý qıynǵa soǵyp barady. Qalada janýar asyraıtyn adamnyń jaýapkershiligi men quqyǵy tıisti dárejede qorǵalmaǵan. «Veterınarııa týraly» zańda jergilikti atqarýshy organnyń qańǵyǵan ıtter men mysyqtardy ustaý jáne olardy joıý jónindegi quzyry týraly ǵana jazylǵan. Alaıda qalalyq máslıhat sheshimimen bekitilgen bul erejeler naqty talapty oryndaı almaı otyr. Máselen, janýarlardy páterde jáne jekemenshik aýlada ustaýdyń, sondaı-aq tasymaldaý men dezınfeksııa jasaý sııaqty saýaldar ashyq kúıi qalýda. Quzyryrly organdarǵa áldekimderdiń janýarlarǵa qatygezdikpen qaraǵany týraly shaǵym jıi túsedi. Sońǵy alty jylda Qylmystyq kodekstiń 276-baby (janýarlarǵa qatygezdikpen qaraý) boıynsha qozǵalǵan 800 istiń tek 11-i ǵana sotqa jetken. Sondaı-aq qaıdan ákelingeni belgisiz ekzotıkalyq janýarlardy úıde ustaý derekteri de anyqtaldy. Kim, qaıdan, qansha qarjyǵa, qandaı maqsatpen ákeldi – belgisiz. Tipti Salyq kodeksi men Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekste de janýarlardy asyraý, ósirý, kóbeıtýge baılanysty azamattardy jaýapkershilikke tartý sharasy qarastyrylmapty. Janýarlardy asyraýǵa baılanysty jeke tulǵa jaýapkershiligin anyqtap, naqty kategorııasyn belgilegen sharalar Belorýssııa men Ýkraına zańdarynda 2007 jyldary qabyldandy. Reseıde «Qaraýsyz janýarlar týraly» zań jobasyn ázirlenýde. Iаǵnı álemdik qaýymdastyq zańda naqty kórsetilgen bap bolmasa, adamdardyń densaýlyǵy men ómirine qaýip tónetinin túsindi.
Qazir keı adamnyń bir bólmeli páterinde 20 mysyq, 2-3 sotyq jeri bar aýlasynda 10-15 ıt ustaıtyny týraly estigende, eleń etpeıtin boldyq. Qala ortasyndaǵy aýlada 50-60 qoı, 2-3 sıyr nemese jylqy ustap otyrǵandardy qosyńyz. Tar jerde kóp janýar ustaǵan durys pa? Onyń da shekti mólsheri bolǵany jón. Turǵyndardan túsetin aryz-shaǵym shash-etekten bolǵanymen, zańda eki jaqtyń da quqyǵy men mindeti aıqyndalmaǵandyqtan, shara qoldanýǵa qaýqarsyzbyz. Sol sebepti qala aýmaǵynda ınfeksııalyq aýrýlardy taratpas úshin jáne sanıtarlyq-epıdemıologııalyq jaǵdaıdy jaqsarta túsý maqsatynda erejege ózgeris engizip, qańǵybas janýarlardyń sanyn izgilikti retteýge baǵyttalǵan baǵdarlama túzý qajet. Iesiz ıtterdiń sanyn tizimdemese, qalanyń epıdemıologııalyq ahýalyna qaýip tóndiretin aýrýdyń taralýy, qaýyp alady degen qorqynysh, aýlaý, tasymaldaý, jetkizý, túsirý kezinde qatygezdik kórsetý, ıt pen mysyqty qorlap, qaıshy áreketterge barý, turǵyndar tarapynan áleýmettik qarsylyqtyń shekten tys kóbeıýi sekildi máseleler kúnnen kúnge tereńdep barady. Álbette, qańǵybas janýardyń qaptaýyna jaýapsyz qojaıyndar kináli. Olar jazda saıajaıǵa barǵanda ıt pen mysyq asyraı bastaıdy da, kún sýytyp, qaladaǵy úıine qaıtýǵa týra kelgende nemese seniminen shyqpasa, qaraýsyz qaldyryp kete beredi. Ekinshi sebebi, Almaty oblysynyń Almaty qalasyna irgeles ornalasqan aýdandardan kelgen ıtterdiń mıgrasııasy. Baspanasyz ıtterdiń kóbeıip ketkeni sonshalyq, qaladaǵy haıýandardyń birtutas reestri bolmaǵandyqtan, olardyń qojaıynyn naqty anyqtaý múmkin bolmaı otyr. Osy ýaqytqa deıin jańa qojaıyn tabý jáne qaıtaryp berý júıesi de belgilenbedi. Adam qaýyp alǵan ıttiń ıesi belgisiz bolyp shyǵady. Mýnısıpaldy nemese memlekettiń qatysýymen qurylǵan ortalyq ta joq. Kóshe kezgen ıtterden qutylýdyń jalǵyz joly – qýyp júrip ustap, júıke tamyryn jansyzdandyryp, óltirý ǵana. Bul turǵyda damyǵan sheteldiń tájirıbesin paıdalaný qajet. Janýarlardy tizimdep, tirkeýge turǵyzyp, ekpe salsaq, qaraýsyz qalyp, qańǵybas atansa nemese áldekimniń ómirine qaýip tóndirip jatsa, ıeleri aıyppul tólep, jaýapqa tartylsa, qatygezdik te qysqarar ma edi. Janýarlar sanyn tizimdep retteý úshin istiń saldarymen emes, sebebine negizdelgen sharalar jıyntyǵy retinde meıirim men izgilik qaǵıdalaryna súıenýdi kózdeıdi. Sondyqtan sáıkestendirý quraly retinde chıptendirý isi sózsiz qajet. Aılaly áreket janýarlarǵa tasyǵyshtar týraly aqparaty bar qurylymdy teri astyna egý arqyly júzege asyrylady. Aýlaý kezinde qolǵa túsken chıpsiz ıt pen mysyq kezbe dep tanylyp, tıisti shara qoldanylady. Barlyq veterınarlyq emhanaǵa chıpti sáıkestendiretin skaner alý usynylady. 2020 jylǵa deıin 113 000 mıkrochıp qoıý kózdelgen.
Eń aldymen, úı men kóshedegi ıt pen mysyqtyń naqty esebi belgili bolady. Haıýandar kategorııa boıynsha jiktelip, quqyqtyq-normatıvtik akt belgilenedi. Qańǵyrǵan haıýandar sany on esege azaıady. Tórtaıaqtylardy asyrap otyrǵandardyń jaýapkershiligi artady. Iti men mysyǵy joǵalǵan jaǵdaıda, taýyp alýdyń múmkindigi artady.
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
