Jarylǵan jylý qazandyqtary men jeliler, sýyq mektepte búrseń qaqqan oqýshylar, qar basyp qalǵan joldar, tońǵan jurttyń janaıqaıy syndy jyl saıynǵy jyr bıyl taǵy jańǵyrmaı ma?
Aldymen Almaty men Astananyń jaı-kúıin aıtyp keteıik. Almatylyqtar qazannyń qara sýyǵyna sál tońǵanymen, jylý kóp uzamaı berilgen-di. «Almaty jylý júıeleri» JShS-niń habarlaýynsha, megapolıs halqyn jylýmen jáne ystyq sýmen qamtamasyz etetin 32 shaqyrymǵa tarta qubyr jazda tolyq jóndelipti. Bul Almaty úshin rekordtyq kórsetkish. Maýsymaralyq kezeńde osynsha uzyn qubyrdy aýystyrý Keńes Odaǵynyń kezinde de bolmaǵan kórinedi. Qyryq jylǵa tarta ýaqytta tozyǵy jetken qubyrlardyń jańarǵanynyń arqasynda bıyl apatty jaǵdaılar azaıyp, jylýdy páterlerge deıingi «jolda joǵaltý» tómendeýge tıis.
Astananyń kommýnaldyq qyzmetiniń qala basshysy Áset Isekeshevke bergen esebine súıensek, shahar qysqa tolyq daıyn. Balabaqsha, mektep, densaýlyq saqtaý jáne mádenıet mekemeleri 100 paıyzǵa ázir. Jazda 2 jylý stansasy jóndeýden ótkizilgen, qalaǵa bir jylda tutynatyn kómir tolyq jetkizilgen. Tipti 25 myń tonna kómir artyǵymen alynypty. Jyl saıyn turǵyndardyń ótinishine oraı ákimdik jeke sektordyń keıbirin kómirmen qamtıtyn dástúr bar. Sol dástúr boıynsha zeınetkerlerge, áleýmettik az qamtylǵan otbasylarǵa kómir beriledi.
Qystyń qahary eń kúshti seziletin, jyl saıyn jyry taýsylmaıtyn Shyǵys Qazaqstanda aıaz-boran bastalmaı jatyp bir problemanyń sheti shyqqan-dy. Halyqqa kómir jetkizýmen aınalysatyn «VEÝS» JShS otynnyń jetkizilmeı qalǵanyn, oǵan taǵy da tasymaldaýshylar kináli ekenin aıtyp dabyl qaqqan edi.
– Qarashada kómir tapshylyǵy О́skemende ǵana emes, barlyq jerde boldy,– degen bolatyn mekeme basshysy Ivan Tımofeev.– Taýar poıyzdary múlde toqtap qaldy deýge bolmas, biraq ázer jetkizip jatyr.
Alaıda, ile-shala О́skemen qalasy ákimdigi ony joqqa shyǵardy. Kómir bazalarda kommersııalyq baǵa boıynsha da, jeńildikpen de satylyp jatyr, tapshylyq joq. «QTJ» UK» AQ tıisti bólimshesiniń habarlaýynsha, vagon jetkilikti, tasymal toqtap qalǵan joq, dep habarlady ákimdiktiń baspasóz qyzmeti.
Oblystyń tıisti basqarmasynyń habarlaýynsha, bıyl turǵyn úıler men áleýmettik-mádenı nysandardy jylytý maýsymyna daıyndaý josparǵa saı júrgizilgen.
– Semeıdegi «Teplokommýnenergo» MKK kompanııasyna jóndeý-ázirlik jumystaryna oblystyq bıýdjetten 162 mıllıon teńge bólinip, tıisti jumystar tolyq aıaqtaldy. Kásiporynǵa qajetti qatty otyn kólemi 358 myń tonna, ol 21 tamyzdan beri kún saıyn jetkizilýde,– deıdi basqarma basshysy Almas Arslambaev.
Jalpy, jergilikti ákimdikterdiń aldaǵy alty aı qysqa daıyndyqtary jaman emes syńaıly. Jetkizilgen otyn, jóndelgen JES, aýystyrylǵan jylý jelileri... bári josparǵa saı atqarylǵan. Biraq, «kári quda» qatal minez kórsetkende jaǵdaıdyń qalaı órbıtinin eshkim boljaı almaıtyny túsinikti.
Qostanaıda Qazaqstan boıynsha jylý maýsymy birinshi bastaldy. Ázirlik jumystaryn jazda emes, ótken kóktemde bastap ketken óńir jylý qazandyqtaryn jóndeýdi erte aıaqtapty. Kúzge deıin 4 shaqyrymǵa jýyq jeli jańartylyp, «Nurly jer» boıynsha oǵan 238 mıllıon teńge jumsalǵan.
Batys Qazaqstanda kómirge de, mazýtqa da suranys az ekeni belgili. Eldi mekenderdiń basym bóligi kógildir otynǵa qosylǵan aımaqta da jylytý maýsymy jyldaǵydan erterek bastaldy. «Egemen Qazaqstan» gazetiniń tilshisine berilgen aqparǵa sensek, bıyl oblys boıynsha mekemelerdiń qajettiligi 4,4 myń tonna kómir men 1,4 myń tonna suıyq otyndy quraıdy. Onyń barlyǵy ashyq-jaryqta jetkizilip qoıylǵan.
– Búgingi kúni 645 bilim berý, 407 densaýlyq saqtaý, 379 áleýmettik nysan, 1269 kóp qabatty úı qysqa ázir. 7,9 shaqyrym jylý jelisi jóndeldi, jylý elektr ortalyǵyn jóndeýge 154,2 mıllıon teńge jumsaldy,– deıdi BQO Energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy Ǵalym Orynǵalıev.
Bul jaqtaǵy túıini sheshilmegen túıtkil – keıbir turǵyndardyń tutynǵan qyzmet aqysyn tólemeýi. Oral qalasynyń halqy «Jaıyqjylýqýat» mekemesine bas-aıaǵy 300 mıllıon teńge bereshek eken. Boryshkerlerdiń keıbiriniń páterinen jylý batareıalaryn kesip alyp tastaýǵa deıingi qadamdar jasalypty. Tipti olardyń múlkin tutqyndaý, banktegi esepshotyn buǵattaý, shetelge shyǵýyn shekteý, tabysynyń bir bóligin ustap qalý syndy qatal sharalardy da qoldanýǵa týra kelýde.
Bıylǵy qysta mektepter men balabaqshalarda baldyrǵandar búrseń qaqpaıdy, sabaqta syrt kıimmen otyrmaıdy. Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń esebine qarap osyndaı baılam jasaýǵa bolatyn syńaıly. Jylytý maýsymyna daıyndyq barysy pysyqtalǵan Úkimet otyrysynda Erlan Saǵadıev elimizde 2 617 memlekettik balabaqsha, 7 094 mektep, 473 kolledj ben 130 joǵary oqý orny jylytý maýsymyna tolyq daıyn ekenin aıtqany esimizde.
Densaýlyq saqtaý mınıstri Eljan Birtanov ta jylytý maýsymyna daıyndyq kommýnaldyq qyzmetter bekitken kestege saı júrgizilip jatqanyn aıtady. Respýblıka boıynsha arendalyq jáne jekemenshik nysandardy esepke almaǵanda, 5 774 densaýlyq saqtaý nysany bar eken. Onyń 822-si ortalyqtan jylytylsa, 312-si elektrmen, 3 815-i qatty ári suıyq otynmen, qalǵan 825-i gaz jabdyqtarymen jylytylady. Qystyń aıaz-boranyna barlyǵy saqadaı-saı.
Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń habarlaýynsha, bıyl elimizdegi derbes jylý kózderin otynmen qamtýda eshqandaı qıyndyq týyndamaýǵa tıis. Alty aı qysta olarǵa 277 myń tonna kómir jáne 122 myń tonna mazýt jetkiziletin bolady. Jergilikti atqarýshy organdar josparlaǵan 10 myńnan astam jylý qazandyǵy túgelge jýyq jóndeýden ótkizilgen. Almaty, Atyraý jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynyń jylý jelilerin jóndeý jumystary josparǵa saı júrgizilipti.
Dál qazir respýblıka boıynsha kómir tapshylyǵy joq. Tasymalǵa qatysty týyndaǵan máselelerdiń bári sheshimin tapty. Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaevtyń Úkimet basshysyna bergen esebine súıensek, kómir óndirýshi kásiporyndardyń jumysy turaqty.
«Qazgıdromettiń» boljamynsha, bıyl qys kesh túskenimen, kári qatty bolatyn túri bar. Alty aı qystyń aq borany men sary shunaq aıazy beıqamdyqty kótermeıtini túsinikti. О́ńirlerdiń basshylary men tıisti mınıstrlikterdiń esebine qulaq túrsek, «kári qudany» laıyqty kútip alý úshin kóńil kónshiterlikteı jumys atqarylǵan kórinedi. Ol jumystyń naqty nátıjesi qańtar men aqpanǵa qaraı belgili bolady.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»
