Sol málimdeýde mynandaı málimetter keltirilgen eken. «Rosavıakosmostyń» burynǵy basshysy Iýrıı Koptevtiń aıtýynsha, ǵaryshqa ushyrylǵan 250 zymyrannyń árbir onynshysy qulap túsken. Ár sózine muqııat qaraıtyn halyq qalaýlysy teris derek keltirmesi anyq.
Al basqa derekterge súıensek, osy ýaqytqa deıin 32 «Proton» zymyrany apatqa ushyrapty. Geptıl otyny paıdalanylatyn zymyrandar negizinen Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan ushyrylatyndyqtan Qazaqstan jerine 2500 tonna geptıl tógilgen. Geptıl adam aǵzasyna, qorshaǵan ortaǵa asa zııandy. Reseı ǵalymdarynyń ózi onyń zııandyq qýaty hımııalyq qarýdan kem emes ekenin joqqa shyǵarmaıdy. Ol aýaǵa tez aralasady, ásirese jel jaqtan taratylǵanda asa qaýipti, kóp aýmaqtyń aýasyn zalaldaýy múmkin. Geptıl topyraqqa da, sýǵa da, tipti metall betine de sińe beredi. Bolmaıtyn az mólsheriniń ózi aýa, sý, topyraq arqyly adam aǵzasyna áser etedi. Osyndaı málimettermen habarlanǵan jurtshylyqqa «Protonnyń» árbir apaty erekshe áser eteri sózsiz. «Tas túsken jerine aýyr» demekshi, ásirese Qyzylorda oblysynyń, onyń ishinde ǵarysh aılaǵy ornalasqan Qarmaqshy aýdanynyń halqyna ońaı soqpaıtyny belgili. Men 2007 jyly Qarmaqshy aýdanynyń «Protonnyń» bólshekteri qulaǵan aýylynda bolǵan edim. Sondaǵy jergilikti turǵyndardyń alańdaýshylyq bildirgen, ábirjigen sátteri esimnen ketpeıdi.
Al 2013 jylǵy «Proton» apatqa ushyraǵanda Qarmaqshy jerine taǵy da 400 tonnadaı geptıl tógildi. Jurtty tynyshtandyrý úshin aýa lastanbady, bári janyp ketti degen málimdeme taratyldy. 1999 jyly Qaraǵandyǵa qulaǵan «Proton» úshin Reseı tarapynan 10 mln dollar ótemaqy tólengen bolsa, sońǵy apat úshin eshqandaı tólemaqy tólenbedi. Ras, Reseı jaǵy tólemaqy tóleýge daıynbyz dedi. Tek qazaqstandyq mamandar eseptegen shyǵyn mólsherin qaıta qaraý kerek degen ýájderin jetkizdi. Alaıda Reseı memleketi ekonomıkalyq sanksııa zardaptarymen kúresip, óz basymen qaıǵy bolyp ketti. Keıinnen tipti tólemeıtindikteri týraly málimdeme jasady.
Áıtse de, bul máseleni aıaqsyz qaldyrýǵa bolmaıdy. Jalpy, buǵan basqa qyrynan kelgen durys sekildi. Elý jyldan beri ǵaryshqa zymyrandar kóterilip jatqan aımaq turǵyndary, dálirek aıtqanda Qarmaqshy aýdany halqyna turaqty túrde ótemaqy belgilenýi tıis. Qazir daǵdarys kezeńi, qarjylyq qıyndyqtar bar. Dese de bul baǵytta alǵashqy qadamdy jasaı bergen abzal. Ol úshin qarmaqshylyqtarǵa buǵan deıin Qyzylorda oblysynda Aral ekologııasy zardaptary úshin berilip kelgen tólemaqy mólsherin araldyqtarmen, qazalylyqtarmen birdeı etip kóterse bolǵany. Túsindire keteıik, Qyzylorda oblysy halqyna Aral ekologııasy zardaptary úshin «Aral óńirindegi ekologııalyq qasiret saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» zańǵa saı arnaıy tólem belgilengen. Ol jumysshylar men qyzmetkerlerdiń aılyq jalaqy mólsherine qatysty tólenedi. Aral men Qazalyda jalaqynyń 50 paıyz kóleminde tólense, qalǵan aýdandar úshin 30 paıyz bolyp bekitilgen. Mine osy tólemdi qarmaqshylyqtar úshin joǵaryda atalǵan eki aýdanmen teńestirse naǵyz ádil sheshim bolar edi. Bul jaǵdaıda kóp qarjy kete qoımasy anyq. О́ıtkeni buǵan deıin onsyz da 30 paıyz tólenýde ári Qarmaqshy halqy kóp aýdandar qatarynda emes. Sol sebepti de ekologııalyq tólem úshin oblysqa bólinip kelgen qarjy kólemimen salystyrǵanda ári ketse 4-5 paıyzdaı ǵana qosymsha qarjy keter. Osy aıyrmashylyq Reseıdiń Baıqońyrdy jalǵa alǵany úshin Qazaqstanǵa tólep otyrǵan qarjysynan bólinse tipten jaqsy bolar edi.
Aqyry sóz ekologııalyq tólem týraly qozǵalǵandyqtan, Úkimet pen Parlamenttiń nazaryn myna bir ózekti máselege aýdarǵym kelip otyr. Saıyp kelgende bul da áleýmettik salaǵa qatysty.
«Syr – Alashtyń anasy» dep Elbasymyz Nursultan Nazarbaev ataǵan aımaq Memleket basshysynyń udaıy qamqorlyǵyn sezinip keledi. Prezıdent tapsyrmasymen Qyzylorda oblysynda óńirdiń ekologııalyq ahýalyn saýyqtyrýǵa baǵyttalǵan, halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýdy kózdeıtin aýqymdy jobalar júzege asyrylýda. Keńestik kezeńde ekonomıkasy agrarlyq salamen shektelip qalǵan óńirde munaı óndirisi damı bersin dep Qaraǵandy oblysynyń jerin Syr aımaǵyna jalǵa berý merzimin taǵy da uzartyp berdi. Elbasymyz osylaısha bir jaǵynda tartylǵan Aral teńiziniń tuzdy tabany, ber jaǵynda Baıqońyr ǵarysh aılaǵy, oǵan qosa ýran óndirilýimen radıasııa áseri bar aımaq halqyna erekshe kózqaras tanytyp keledi. Ekologııalyq apat aımaǵy sanalǵan oblys turǵyndaryna ekologııalyq jeńildikter qarastyratyn – «Aral óńirindegi ekologııalyq qasiret saldarynan zardap shekken azamattardy áleýmettik qorǵaý týraly» zańynyń jumys istep turýy da sonyń bir dáleli. Shynynda da jazdyń 50 gradýsqa jaqyndaıtyn mı qaınatar aptap ystyǵy, 40 gradýsqa jýyqtaıtyn qysqy aıazy, jyldyń alty aıynda shań boratyp soǵatyn ańyzaq jeli bar sýperkontınentaldy klımatty óńir turǵyndaryna bul jeńildikter óte qajetti nárse jáne ájepteýir demeý. Biraq osy zań turǵyndarǵa qatysty teńsizdik jaǵdaı ornatqan. Qalaı deısiz ǵoı? Zań boıynsha oblysta eńbek etip jatqan adamdardyń barlyǵynyń jalaqysyna ekologııalyq koeffısıent qosylady. Ol Aral jáne Qazaly aýdandarynda 50 paıyz bolsa, qalǵan bóliginde 30 paıyz. Atalǵan eki aýdan ekologııalyq apat aımaǵynyń ortalyǵy sanalǵandyqtan, bul jaǵynan aıtar daý joq. Másele basqada. Atalǵan koeffısıentter árkimniń jalaqysynyń kólemine qaraı qosylady. Al osy durys pa?
Oılap qarańyzshy, máselen memlekettik bir mekeme basshysynyń jalaqy stavkasy 300 myń tenge delik. Zańǵa sáıkes onyń aılyǵyna (30 paıyzdyq ústememen eseptegende) 90 myń teńge qosylýy tıis. Al 90 myń teńge degen tómen qyzmette júrgenderdiń aılyǵy. Tipten odan da tómen, 55-60 myń teńge shamasynda alyp júrgender jeterlik. Al solarǵa ekologııalyq koeffısıent ári ketse 15-18 myń teńge kóleminde ǵana qosylady. Sonda joǵary qyzmette júrgender ekologııalyq aımaqta jumys istep, onyń zardabyn sezingeni úshin aılyǵyna qosymsha 90 myń teńgeden asa aqsha alsa, tómengi qyzmetkerlerdiń alatyny 20 myńǵa jetpeıdi. Muny ádiletsizdik, teńsizdik demegende ne deımiz. Bári bir óńirde, atap aıtqanda ekologııalyq ahýaly basqa aımaqtarmen salystyrǵanda tómen sanalatyn oblysta turyp, sol jerdiń aýasyn jutyp, sýyn ishedi. Joǵary qyzmette júrgenderdiń qorshaǵan ortanyń zııandy áserlerin azaıtýǵa onsyz da aılyq jalaqysy jetip artylady. Olardyń qunarly azyq-túlik, kókónis pen jemisterdi, qajetti dárýmenderdi satyp alyp turýǵa shamasy molynan jetedi. Densaýlyǵyn túzeımin dese aýrýhanalar men shıpajaılarǵa qoljetimdiligi qarapaıym halyq ókilderimen salystyrǵanda anaǵurlym joǵary. Bul neǵylǵan batpan quıryq degen suraq eriksiz týyndaıdy. Oblystaǵy memlekettik organdar basshylary men olardyń orynbasarlary arasynda basqa óńirden aýysyp kelip, qyzmet etip jatqandary az kezdespeıdi. Olar buryn ekologııalyq apat ne daǵdarys aımaǵynda ómir súrmegen. Al endi olar da zańǵa sáıkes ekologııalyq ústeme ala bastaıdy. Onysy ómir boıy osy jerde turyp, jumys istep kele jatqan qarapaıym adamdar aılyǵymen shamalas nemese olardyń jalaqysyna qosylatyn ekologııalyq ústemeden birneshe ese artyq.
Bul jerde osyndaı teńsizdik oryn alyp otyr dep eshkimdi kinálaýdyń reti joq, eshkimdi jazǵyrýǵa bolmaıdy da. О́ıtkeni zań solaı qabyldanǵan, ony tek oryndaý kerek. Bul zańnyń jobasyn jasaǵandar men ony qabyldaǵandar qaıda qaraǵan dep te aıta almaımyz. О́ıtkeni zań alǵash qabyldanǵan ýaqytta kóptegen baptardan turatyn. Birqatar baptar tabysy tómen otbasylaryna arnaıy kómek kórsetýdi mindetteıtin. Zańǵa sáıkes turǵyndarǵa jeńildikpen 2 tonnadan kómir berilip turǵany esimizde. Onan bólek jeńildik túrleri de boldy. Áıteýir atalmysh zań talaptary alǵashqy kezde tabysy tómen otbasylaryna biraz kómek kórsetip, teńgermeshilikti ustap turdy. Alaıda keıinnen zańnyń kóptegen bólikteri alyp tastalynyp, joǵarydaǵy negizgi bap túrleri qana qaldy. Al ol ózderińiz baıqaǵandaı, negizinen jalaqysy joǵary adamǵa jaǵymdy eken.
Sondyqtan Syr eli turǵyndaryna osy zań boıynsha ekologııalyq tólem jasaýda ádiletsizdik oryn alyp keledi. Ekologııalyq koeffısıent – bul merekege baılanysty jalaqy kólemine sáıkes qosylatyn syıaqy emes (negizinde bul máselege de basqasha kózqaras tanytsa artyq bolmas edi), ekologııalyq ústeme bolǵannan keıin ol barlyǵyna birdeı tólenýi tıis. Ol 50 paıyz qosylatyn aýdandarda belgili bir kólemde, 30 paıyzdyq aımaqta sáıkesinshe odan tómendeý bolýy qajet. Oǵan qalaı qol jetkizýge bolady? Zań qatyp qalǵan dogma emes, oǵan ýaqyt, zaman talabyna qaraı ózgerister men tolyqtyrýlar engizýge bolady. Endeshe bul zańǵa da ózgeris engizetin ýaqyt jetti.
Árıne men qarjy salasynyń mamany emespin. Bul keltirgen mysaldarym durys bolmaýy da múmkin. Biraq mamandar kirisse barlyǵyna, ıaǵnı basshyǵa da, qatardaǵy qyzmetkerge de birdeı ádiletti tóleýdiń mehanızmin jasap alatynyna senimdimin. Múmkin, aımaqqa bólinetin qarjy kóleminiń nemese jumys isteıtin adamdar sanynyń ózgerýine baılanysty tólem mólsherin de ózgertip turý kerek bolar.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, osyndaı kózge uryp turǵan ádiletsizdik pen teńsizdikti qalypqa keltiretin mezgil jetken sııaqty.
Ydyrys TÁJIULY,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Qyzylorda
