Ulylardan osyndaı ulaǵat qalǵan. Bul oraıda tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Kóshim Esmaǵambetovtiń týǵan ult tarıhynyń ózekti máselelerin ekshep, zertteýde, Qazaqstannyń rýhanı jáne zııatkerlik áleýetin órkendetýge qosqan úlesi qomaqty ekendigi aıdaı aqıqat. Máskeýdegi P.Lýmýmba atyndaǵy Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetin tarıhshy jáne aǵylshyn tiliniń mamandyqtary boıynsha úzdik bitirgen bilikti mamannyń birneshe shetel tilin jetik meńgerýi ǵylym áleminde úlken múmkindikterge jol ashty.
Naqty ári shynaıy derekterdi talap etetin tarıh ǵylymynda «Kóne Qazaqstandy kórgender» atty alǵashqy týyndysynan bastap óziniń aıshyqty dara jolyn qalyptastyrýǵa kúsh saldy. Árıne, munyń ózi aıtýǵa ǵana ońaı, «ınemen qudyq qazǵandaı» kıeli ǵylym jolyndaǵy talaı asý ońaılyqpen alyna qoımaıdy. Sheteldik muraǵattar men kitaphanalarda kóp zerdeleýdi qajet etetin Qazaqstan tarıhynyń kópshilikke beımálim, beıtanys jaıttary kúrdeli taqyryptarǵa ózek boldy. Sheber pýblısıst, professor Kóshim Esmaǵambetov qazaq halqynyń uly perzenti – Abaı Qunanbaevty Batys álemine birinshi bolyp tanystyrǵan Amerıka jýrnalısi Djon Kennan bolǵanyn alǵa tartady. Onyń XIX ǵasyrdyń 80-jyldarynda Semeıde bolǵan kezinde saıası jer aýdarylǵan A.Leontevten Abaıdyń qalalyq kitaphanada Batys klassıkteriniń eńbekterimen tanysyp júrgendigi týraly estigeni oqyrmandar esinde bolsa kerek. Osy habardy tolyqtyra túsýge qajetti materıaldar tabylar ma eken degen nıetpen Djon Kennannyń Nıý-Iork kitaphanasyna saıahat kezindegi jazbalary, fotokórinisteri saqtalǵan qory bar ekendigin aıtyp, qazaq tilinde («Azııa»), aǵylshyn tilinde («Qazaqstan») maqalalar jarııalanǵany jóninde tilge tıek etedi. Mundaı qundy derekterdiń mańyzdylyǵy joǵary ekendigine talas joq.
Qandaı salada bolsyn, ásirese, tarıhı zertteý derekteriniń naqtylyq pen shynaıylyqqa jáne aqıqatqa negizdelýi onyń qunyn da, mánin de arttyrmaq. Bul oraıda azamattyq pozısııasy myqty tulǵanyń qandaı da bolsyn kúrdeli taqyrypty qozǵasa da árdaıym óziniń kásibı sheberlik bıiginen kórinýi, ásirese, til baılyǵynyń qunarlyǵy aıqyn ańǵarylýy súısintedi. Máselen, kólemi shaǵyn bolsa da salmaǵy atan túıedeı zertteý ekendigin dáleldeýdiń qajeti joq sııaqty.
Máselen, joǵaryda aty atalǵan eńbekte jáne basqa da kitaptarda kópshilik qyzyǵýshylyǵyn týdyratyn derekter eriksiz nazar aýdartady: Úńilip kóreıik – 1736 jyly Kishi júz hany Ábilqaıyrdyń Aral teńizi mańyndaǵy ordasynda bolǵany jónindegi aǵylshyn sýretshisi Djon Kestldiń kúndeligi týraly tarıhı derek qundy jádiger retinde mańyzdy. Onyń basty sebebi Djon Kestldiń arqasynda Ábilqaıyr hannyń, Bopaı hanymnyń, Eraly sultannyń sýretteriniń saqtalyp qalýynda. Tarıhı derekte baıandalǵandaı, eski gotıkalyq shrıftimen 1784 jyly jarııalanǵan bul qujattyń qazaq tilindegi aýdarmasy (E. Tórehanov), professor Kóshim Esmaǵambetovtiń ǵylymı túsiniktemeleri jáne alǵysózimen 1996 jyly «Arys» qorynan, al ekinshi basylymy Astanada jaryq kórdi. Zertteýshiniń mundaı mańyzdy oqıǵaǵa oǵan jaýapkershilikpen qarap, kúsh-qýatyn sarqa jumsaýy onyń tulǵalyq azamattyq kelbetin ashyp, aıqyndaı túsedi.
Tabıǵat bergen darhan darynymen, dara qoltańbasymen erekshelený ekiniń birinde kezdese bermeıtin sırek qubylys. Ádette, qýatty qalamnan ǵana tanymdyq, tárbıelik mańyzy joǵary, baǵaly dúnıeler týady. Máselen, kezekti zertteýlerdiń birinde «Ulybrıtanııada – V.Konollı, H. Seton-Ýotson, A.Shıhı, Dj. Ýıller, Fransııada – A. Bennıgsen, Karrer D.Ankoc, Z. Lemarse-Kelkeje, Amerıka Qurama Shtattarynda – E.Bekon, L.Krader, M.Ryvkın, R.Olýort, Germanııada – E.Sarkısıans, B.Shpýller t.b. bastaǵan professorlardyń Qazaqstan týraly eńbekterinsiz bizdiń tarıhı tanymymyzdyń tolyq bolýy múmkin emes» dep atap kórsetip, janashyrlyq tanytýy – ıgilikti istegi kirshiksiz ǵylymı tazalyqty ańǵartqandaı. Osylaısha Qazaqstan tarıhyn shetel tarıhnamasy arqyly saraptaýdyń negizin saldy.
Sózimiz dáleldi bolýy úshin UǴA akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Bolat Kómekovtiń tujyrymyn keltirsek artyq bolmas:
«Parasat paıymy, tabıǵı daryny mol azamat dúnıejúzilik órkenıet jetistikterin ult múddesine paıdalanyp, halyq ıgiligine aınaldyrý baǵytynda súbeli úles qosty. Atap aıtarlyǵy, professor Kóshim Esmaǵambetovtiń bir emes, birneshe shetel tilderin jetik meńgerýi ǵalymnyń álemdik tarıh ǵylymyndaǵy sony ǵylymı baǵyttar men mektepterdegi zamanaýı oı-pikirlerdi qadaǵalap otyrýyna múmkindik berdi. Qazaqstan tarıhyn álemdik tarıhnamanyń quramdy bóligi ekendigi týraly túsinikti ornyqtyrǵandardyń biri retinde «Deıstvıtelnost ı falsıfıkasııa», «Chto pısalı o nas na Zapade», «Qazaqtar shetel ádebıetinde» jáne basqa da eńbekterin atap aıtqan jón.
...Ǵylymı shyndyq úshin kúreste ol jaltaqtamaı, naqty da dáleldi sóıleı otyryp, týrasyn aıtady. Ultymyzdyń táýelsizdigi men túrkitektes elderdiń azattyǵy úshin ǵumyryn sarp etken saıası qaıratker M.Shoqaıdy tanyp, tanytýda ulan-asyr qyzmet atqarǵan taǵylymdy ǵalym Kóshim Lekeruly «Mustafa Shoqaı shyǵarmalary tolyq jınaǵynyń» on eki tomdyǵyn qurastyryp, orasan zor eńbekti aıaqtady. Alash arysynyń eńbekteri orys, aǵylshyn, fransýz, nemis, polıak, shaǵataı, túrik, grýzın, t.b. tilderde jazylǵan nemese jaryq kórgen. Onyń eńbekteri Fransııa, Germanııa, Anglııa, Túrkııa, Reseı, Grýzııa, О́zbekstan, AQSh, Shveısarııa t.b. elderdiń muraǵattary men kitaphanalarynda shashyrandy kúıde ushyrasady. Ultqa qajet osy asyl qazynamyzdy ınemen qudyq qazǵandaı arshyp alyp, Otanymyzǵa oralýǵa jol saldy.
Qazirgi ýaqytta ǵylym álemindegi óte súbeli, bul irgeli eńbektiń jaryq kórgen tomdarynyń tusaýkeserine arnalǵan Halyqaralyq ǵylymı konferensııada (2013 j. 12 jeltoqsan) otandyq ǵalymdar Á.Derbisáli, M.Ábýseıtova, D.Kishibekov, Á.Nysanbaev. M.Qoıgeldıev, Syrtqy ister mınıstrliginiń Aıryqsha tapsyrmalar jónindegi elshisi A.Arystanbekova, Orta Azııany zertteý ınstıtýtynyń dırektory, professor Olıvııa Feralda, professor Vınsent Fýrnd, Fransııanyń Almatydaǵy bas konsýly Patrık Renar, túrik ǵalymy Vejıhı Sefa Hýat Hekımoǵly jáne t.b. qatysyp, atalmysh týyndyny búkil túrki álemindegi mańyzdy oqıǵa dep baǵalady», deıdi UǴA akademıgi Bolat Kómekov óz oıyn ashyp aıtyp. Al akademık Á.Nysanbaevtyń pikirinshe, «bizdiń tarıhymyzda uıalatyn emes, ulyqtaıtyn ulylardyń kóp ekendigine sara jol sala bilgen ǵalym taza tarıhı dáıek pen derekke súıene otyryp tulǵa tanýdyń tuǵyryn bıiktetti».
Qashanda «talantty talant qana moıyndaıtyndyǵy» shyndyq. Kókirek kóziniń oıaý, júrekte sáýle bolýy qandaı ǵanıbet, bas ıesiń... Ǵylym áleminde ózindik ornyqty orny, jarqyraǵan joly bar jetekshi ǵalymdardyń aıtqanyndaı, professor Kóshim Lekeruly ulyqtaıtyn ulylardyń tuǵyryn bıiktetýimen birge ózi de sol bıikke umtylyp jankeshtilik tanytty. Doktorlyq dıssertasııalardy qorǵaý keńesiniń múshesi, tóraǵasy jáne ózge de jumystarda azamattyq ustanym tanytyp, ǵylym doktory men ǵylym kandıdattaryn, talapty shákirtter daıarlady. Ǵylym álemine qulaı berilip, ony sanaly ǵumyrynyń kúre tamyryna aınaldyrǵan asyl aǵany P.Lýmýmba atyndaǵy Máskeý Halyqtar dostyǵy ýnıversıtetiniń úzdik túlegi retinde kezinde ataǵy dúnıeni silkindirgen SK-nyń alys Afrıkaǵa (Somalı) dıplomatııalyq jumysqa joldamasynan nege bas tartqanyn qazir túsingendeımin.
SK-nyń múıizi qaraǵaıdaı sekretarynyń jas jigitke «Bolashaǵyńa balta shaýyp otyrsyń, bul «baqytty lotereıa» júzdiń birine ǵana buıyrady. Sol Qazaqstanyńnan ne tabasyń?!» dep ashý shaqyrǵanyn Kóshim aǵamnyń ózi de sońynan, talaı ret kúlip esine alyp áńgimeleıtin-di.
Abyroıly azamattyń ǵumyrynyń uly maqsaty – ǵylym jolynda izdenis aıasynyń keńdigimen erekshelengendigin ańǵarý qıyn emes. Máselen, onyń Djordj Demkonyń «Orystardyń Qazaqstandy otarlaýy» jáne t.b. birqatar shetel ǵalymdarynyń eńbekterin aǵylshyn tilinen qazaq tiline aýdaryp, respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan», «Kazahstanskaıa pravda», «Qazaq ádebıeti» jáne ózge de basylymdarda jarııalanyp, úzdik dep baǵalanǵan maqalalary bir tóbe.
Kóshim aǵamnyń ǵumyrlyq qosaǵy Satybaı Qabdolqyzy Almaty qalasyndaǵy klınıkalyq aýrýhanada uzaq jyldar aǵa medbıke bolyp, jemisti eńbek etti. Yntymaqty úlken otbasynda tálimdi tárbıe, tereń bilim alǵan eki uldy (Abaı, Asqar) uıaǵa, úsh qyzdy (Almat, Jannat, Gúlmıra) qııaǵa qondyrǵan Esmaǵambetovter áýletiniń qutty shańyraǵyn búginde nemereler men shóbereler baldaı tátti kúlkisimen toltyrýda. «Aqırettik jarym, shańyraqtyń tirenishi – Kóshekeń balalarynyń asqar taýdaı ákesi ǵana emes, meniń úlken aqylshym, órisim. О́ziniń telegeı teńizdeı bilimimen, kemeldigimen ózimniń alǵashqy da, sońǵy da «úlken ýnıversıtetim» boldy. Bul ımandaı shynym», deıdi zaıyby.
Meniń jazý ústelimde qazir alys Japonııada, Máskeý ýnıversıtetinde birge oqyǵan jaqyn dosy, japon azamaty Terrado Tosıonyń sarǵaıǵan haty jatyr: «Asahı Sımbýn» gazetiniń halyqaralyq sholýshysy jáne ózge de iri salalarda jumys atqarǵan azamat óz saǵynyshyn... «Qymbatty Kostıan, (bizdińshe «Kósheke» degendeı), Almatydaǵy seniń qonaqjaılylyǵyń, ystyq yqylasyń, kirshiksiz appaq dos kóńiliń meni qatty tolqytty. Sonaý ÝDN-daǵy baqytty, shattyǵy mol kúnderge oraltqandaı. О́tken qımas sol bir kúnder eshqashan umytylmaıdy» dep bildiripti.
Batystaǵy Qańbaqty aýylynda (Atyraý oblysy, Kýlagıno (qazirgi Inder) aýdanynda Esmaǵambet Lekeruly men Múgilsim Muratqyzynyń shańyraǵynda tula boıy tuńǵyshtary – Ermaǵambetten keıin Kóshim aǵam (1938 j.) dúnıege keldi. Aǵanyń tólqujatyna Leker atasynyń tegine jazylý sebebin mamamnan suraǵanymda «atasyna degen iltıpat, qurmetten týyndaǵan» degen-di. Túsingenim «ul bala (murager) týǵan ákesin ǵana emes, ata-babasyn da tasada qaldyrmaýy tıis». Bul – áke sózi.
Kemel bitimdi, tulǵaly ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Kóshim Lekerulynyń eren erliktiń sımvoly – Mahambettiń 200 jyldyǵyna arnaǵan «Azat rýhtyń kúreskeri» atty jınaǵynda «Mahambettiń qaradan týsyn, hannan týsyn, el múddesine qyzmet etken, onyń azattyǵy úshin janyn pıda etken adam artyq, onyń qundylyqtary men ómirlik murattary osymen ǵana ólshenedi» dep atap kórsetýi avtordyń óziniń de ǵumyrlyq basty berik qaǵıdasy ekendigin onyń ónegeli ómir jolynan anyq ańǵarylady.
Týǵan halqynyń ótkenin zerttep, zerdelep kóne zaman tarıhynyń jańa dáýir belesine kóterilip órkendeýi jolynda «qatepti qara nardaı» aýyr júk kótergen bıik parasat ıesi, asqaq rýhty asyl aǵa Kóshim Lekerulynyń mynaý jaryq dúnıeden ozǵanyna bıyl bir jyl toldy. О́tken jyly qazan aıynda respýblıkalyq iri basylymdarda «Qazaqstan tarıhy úlken qazaǵa ushyraǵany» habarlandy.
Otan aldyndaǵy paryzyn aqtap, qaryzyn túgeldeı ótegen aq peıildi azamat, kórnekti tarıhshy ǵalym – Kóshim Lekerulynyń esimi, ónegeli de óristi joly umytylmaq emes. Ishinen shyqqan týǵan perzentindeı aıalaǵan ǵylymı-zertteýleri onyń máńgi ólmes murasyndaı bolashaqqa jol tartýda. Sizge myń taǵzym, jany jazdaı jarqyraǵan asyl aǵa, aq jol...
Baqyt BALǴARINA,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
ALMATY
