Qazirgi tańda AО́K-tegi ınnovasııalyq máselelerdi sheshý úshin «Ulttyq agrarlyq ǵylymı-aǵartý ortalyǵy» kommersııalyq emes aksıonerlik qoǵamy qurylyp, mamandardy daıarlaý boıynsha jumys atqarylyp jatyr. Onyń quramynda 3 joǵary oqý orny, 23 ǵylymı-zertteý ınstıtýty, 14 tájirıbeli sharýashylyq jáne 4 servıstik kompanııa bar. Salada jalpy 1 200 ǵalym tirkelgen.
Ǵalymdar qartaıyp barady
Shyndyǵynda, elimizdegi agrarlyq ǵylymnyń áleýeti jáne talap etilgen ınnovasııalardyń úlesi óte tómen. Munyń sebepteriniń biri – mamandarmen qamtamasyz etý oıdaǵydaı emes. Ǵylym salasyn qarjylandyrý jalǵasyp jatqanyna qaramastan, kadrlardyń ketýi, ǵalymdardyń kásibıliginiń tómendeýi baıqalady. Ári ǵalymdardyń ortasha jalaqysy ekonomıkanyń basqa salalaryndaǵy áriptesteriniń eńbekaqysymen básekelese almaıdy. Osynyń saldarynan sońǵy on jylda, mamandar sany 8 paıyzǵa qysqarypty. Sondaı-aq kadrlardyń aldy zeınet jasyna jetken, ǵylym salasy qyzmetkerleriniń ortasha jasy – 57, bas ǵylymı qyzmetkerdiń ortasha jasy – 65, jetekshi jáne aǵa ǵylymı qyzmetkerlerdiń jasy – 54 jáne kishi ǵylymı qyzmetkerlerdiń jasy 30-dy qurap otyr. Zeınet jasyna jetken ǵylymı qyzmetkerlerdiń úlesi 15 paıyz.
Saladaǵy zertteýlerdiń nátıjelerine súıensek, 2012 jyldan beri ǵylymı maqalalardyń sany 40 paıyzǵa, shetelge tájirıbeni shyńdaý úshin oqýǵa barý 26 paıyzǵa qysqarǵan. Osydan-aq ǵylymı-zertteý jumystary men ǵalymdardy daıarlaý sharalarynyń tómendegenin ańǵarýǵa bolady.
Ǵylymdaǵy mamandardyń máselesin sheshý úshin jas ǵalymdardy turǵyn úımen qamtyp, olardyń jalaqylaryn kóterý joldaryn qarastyrý, eń bastysy, ǵylymdy qarjylandyrý jáne ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjelerin óndiriske engizý kerek.
Halyqaralyq tájirıbege súıensek, bıznes-qaýymdastyq ókilderi tarapynan ǵylymdy qarjylandyrý úlesi Lıýksembýrgte – 80 paıyzdy, Japonııa men Germanııada – 70 paıyzdy, Fınlıandııa, Shvesııa, Qytaı, AQSh elderinde – 65 paıyzdy, Fransııada 54 paıyzdy quraıdy eken. Al bul kórsetkish Qazaqstanda bar bolǵany 5 paıyz ǵana. Salystyryp kórińiz, arasalmaǵy jer men kókteı.
Qazirgi tańda ulttyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttary bıýdjetiniń negizi memleket qarjysynan quralady. Bıýdjet shyǵynynyń úlesi 70 paıyzdan 90 paıyzǵa deıin artady. Ras, Qazaqstanda jobalardy qarjylandyrýdyń balama kózderi jumys isteıdi. Atap aıtar bolsaq, Tehnıkalyq damý jónindegi ulttyq agenttik AQ, «Ǵylym qory» AQ jáne t.b. Qazirgi kezde, qaıta óńdeý ónerkásibiniń arqasynda AО́K jobalarynyń úlesi 5-10 paıyzdy quraıdy. Osyndaı qarjy kózderi arqyly ulttyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men joǵary oqý oryndaryn qarjylandyrý 20 paıyzdan kem bolmaýy kerek.
Jas kadrlar qalaı jasaqtalýda?
Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes, 2013 jyldyń 22 mamyrynda sheteldik ınvestorlarmen «Forsaıt-zertteýler men tapsyrystar túsetin naqty ekonomıkanyń sektory» taqyrybynda 26-keńes otyrysy ótkeni esimizde. «Sonda naqty forsaıt-zertteýler júrgizý, álemdik trendterdiń negizinde agroǵylymdy damytý, ǵylymı basymdyqtardy anyqtaý jumystary qolǵa alynǵan. Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti men Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń bazalarynda ǵylym salasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyq is-sharasyn ázirleý maqsatynda ǵalymdardy oqytý jáne taǵylymdamadan ótkizý, birlesken ǵylymı-zertteý zerthanalaryn qurý, agroǵylymdaǵy basym baǵyttarda birlesip ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizý, tehnologııalar transfertin izdeý jáne álemge áıgili ǵalymdardan qurylǵan halyqaralyq aýyl sharýashylyǵyn zertteý konsýltatıvtik tobyna Qazaqstandy múshelikke engizý máselelerin qamtý sharalary júrgizildi», deıdi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Ǵylymı tehnologııalyq jáne tehnıkalyq saıasat departamentiniń dırektory Azat Sultanov. Onyń pikirinshe, elimizde agroónerkásip sektoryn damytýdyń mańyzdy ekinshi aspektisi – joǵary bilimdi mamandardy daıarlaý. Qazirgi tańda agrarlyq naryqtyń bolashaq mamandaryn daıarlaýda eski oılardan arylyp, jańa standartqa kóshýimiz kerek. Naryqta erekshe oıly, tájirıbege baı mýltımamandar, óndiriske ınnovasııalyq tehnologııalardy engize biletin, baǵdarlamalar men jobalardy basqara alatyn jáne birneshe tilder arqyly ǵylymǵa qajetti óndiristi engizýge qabiletti mamandar suranysqa ıe.
Respýblıkamyzda 3 beıindi joǵary oqý orny, 14 agrarlyq mamandyq boıynsha 20-dan astam oqý orny kadr daıarlaıdy eken. Onyń ishinde 7-ýi jekemenshik bolsa, qalǵandary arnaýly oqý oryndary. Tek Qazaqstanda aldyńǵy qatardaǵy 3 joǵary oqý ornynda 22 657 stýdent bilim alýda. Onyń ishinde 7,5 myńy agrarlyq salanyń mamandary.
Taǵy da aıta ketetin másele, Amerıkada 1 jumys ornyna 15 jumys izdeýshi keledi eken, al bizde 1-2 adam ǵana. Bul jaǵdaıdan agrarlyq sektordaǵy maman tapshylyǵy ótkir másele ekeni kórinip tur. Sebebi birinshiden, bitirýshiler aýylǵa baryp jumys istegisi kelmeıdi. Jyl saıynǵy memlekettik grant túlekteriniń 50 paıyzy ǵana aýylǵa baryp jumysqa ornalasady. Kópshilik mamandar aýylda qaǵaz júzinde jumys isteıdi, Shyn mánisinde qalada turady. Ekinshiden, JOO-da oqytýshylardyń aılyǵy tómen. Mamandar qartaıýda. Úshinshiden, elimiz egemendik alǵan 25 jyl ishinde «Bolashaq» baǵdarlamasy arqyly aýyl sharýashylyǵy salasynda 70-aq jas maman oqýǵa barǵan.
Izdenister joq emes
Qazirgi tańda aýyl sharýashylyǵy ǵylymy salasynda atqarylǵan sharýa az dep aýyzdy qur shóppen súrtýden aýlaqpyz. Nazarbaev Ýnıversıteti men Úkimet ınvestorlarmen birlese otyryp, aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy álemdik deńgeıdegi zertteý ýnıversıtetterin qurý boıynsha jumystar atqarýda. S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq ýnıversıteti zertteý ýnıversıtetteriniń negizgi bazasy bolýy múmkin. Ol JOO-nyń, aýmaqtyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń jáne tájirıbeli sharýashylyqtardyń basyn qosýy kerek.
Ekonomıkalyq damyǵan elderde ǵylymı-zertteý ınstıtýttary tym az da, tájirıbelik stansalar men taratý ortalyqtary kóp eken. Máselen, AQSh-ta 10 ǴZI, 91 tájirıbelik stansa jáne 2900 oqý ortalyǵy bar. Argentınada 6 salalyq jáne 15 aýmaqtyq ǴZI, 47 tájirıbelik stansa jáne 320 agrarlyq sektordaǵy bilim berý ortalyǵy bar. Al bizde 23 ulttyq agrarlyq ǵylymı-aǵartý ortalyǵynyń, 14 tájirıbelik stansanyń , 10 oqý ortalyǵynyń jumysy toqtap tur. Bilim men ǵylymı qyzmetti taratý júıesi oqshaýlanýda. Qazirgi ýaqytta kásipkerlikti qoldaý ortalyqtary ǵylymı qoldaýynyń naqty kórsetkishi 2,7 paıyzdy ǵana quraıdy. Aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshilerdi oqytýdyń biryńǵaı júıesi joq, negizgi qyzmeti fermerlerdi tolyq ǵylymı-tehnıkalyq qamtamasyz etý bolyp tabylatyn mamandar joq.
«Sala ǵylymyn jetildire túsý úshin kúsh-jigerdi shoǵyrlandyrý jáne biryńǵaı úılestirýdi qamtamasyz etý qajet. Búgingi tańǵa agroónerkásiptik keshenindegi neǵurlym tabystysy Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń AgroHAB-y bolyp tur. AО́K-ti damytý úshin mańyzdy tehnologııalar transferti jobalarynyń qoljetimdiligimen qatar, tıimdi top quryldy, ádisteme ázirlendi jáne jetekshi amerıkalyq tehnologııalar men aqparat ortalyqtarymen baılanys bar», deıdi Ǵylymı tehnologııalyq jáne tehnıkalyq saıasat departamentiniń dırektory Azat Sultanov. Bul sharalar agrarlyq ǵylym men bilim berýdi reformalaý satysyn aıaqtaýǵa, ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystardyń tıimdiligin arttyrýǵa jáne olardy júzege asyrýǵa, jeke sektordan ınvestısııalar aǵynyn qamtamasyz etýge jáne memlekettik aktıvterdi tıimdi basqarýdy júzege asyrýǵa múmkindik bermek.
Ashat RAIQUL,
«Egemen Qazaqstan»
