Alaıda, tutynýshylardy súttiń sapasy árkez qanaǵattandyra bermeıtini ras. Ony jer-jerlerden túsip jatqan shaǵymdar da aıǵaqtaıdy. Problemanyń bir ushy jeke sút óndirýshilerge kelip tireledi. Sala mamandarynyń málimetterine súıensek, sút zaýyttary shıkizattyń 77 paıyzǵa jýyǵyn qosalqy sharýashylyqtardan satyp alady. Onyń 10 paıyzy ǵana tehnıkalyq standart talaptaryna sáıkes. «Biz 2007 jyly 5,7 myń tonna sút óndirsek, bıylǵy meje – 18 myń tonna. 2,5 myńǵa jýyq sıyr bar, kúnine 30 tonnaǵa deıin sút saýylady. Shıkizat quramyndaǵy bakterııalardyń maıdyń mólsheri qalypty deńgeıde. Zerthanalar arqyly qatań tekserýden ótedi. Al jekemenshik jóninde bulaı kesip aıtý qıyn. Olarda gıgıenalyq tazalyq tómen. Ásirese mal qoralardyń jaǵdaıy men súttiń quramy syn kótermeıdi. Tyǵyryqtan shyǵýdyń bir joly – sút jınaý júıesin jetildirý», deıdi «Zenchenko jáne K» komandıttik seriktestiginiń dırektory Gennadıı Zenchenko.
Keden odaǵy elderinde bekitilgen tehnıkalyq reglament boıynsha shıkizattyń ár sharshy santımetrinde bakterııalardyń sany 500 myńnan aspaýy tıis. Al jergilikti shıkizatta bul kórsetkish normadaǵydan 2-3 ese joǵary. О́ńirde qatty irimshikke degen suranys negizinen ımport esebinen ótelip júr. О́ıtkeni ol tek tómen temperatýrada tazartylǵan shıkizattan daıyndalatyndyqtan, qaınatylǵan sút jaramaıdy. Al birneshe márte óńdelgen jergilikti ónimniń quramynda paıdaly zattar azaıyp ketedi. О́ńdeýge shyǵyn kóp jumsalatyndyqtan baǵasy qymbat. Úı sharýashylyqtaryndaǵy ónim tazalyǵy problemasy túrli basqosýlarǵa arqaý bolǵanymen, nátıje shamaly. Taýarly-sút fermalary qoıan-qoltyq jumys isteýge múddeli, biraq júreksinedi.
Sút kooperatıviniń tóraǵasy Marat Mýsın bútin aýyldyń ónimine bir ǵana tulǵanyń bekitilýi jaýapkershilikti nyǵaıtýmen qatar, tasymal máselesin jedeldetýge de yqpalyn tıgizetinin alǵa tartady. Buryndary turǵyndardan jınalǵan ónim arnaıy kóliktermen sút zaýyttaryna jetkiziletin. Sýytylmaǵan sút eki saǵattan keıin búline bastaıtyn. Onyń zardabyn alys qashyqtyqtaǵy eldi mekender tartatyn. Endi shıkizat qabyldaýmen, jetkizýmen kooperatıv tóraǵasy tikeleı aınalysyp, sút salqyndatatyn qondyrǵymen qamtamasyz etilse, jaǵdaıdyń ońalary anyq.
Bıyl aýylsharýashylyq kooperasııalaryn qoldaýǵa 1 mıllıard 65 mıllıon teńge bólinip, 293 joba qarjylandyryldy. Turǵyndar 3 myńǵa jýyq sıyr satyp alyp, jańadan 17 sút qabyldaý beketi quryldy.
Qazir shıkizattyń tapshy kezi. Osyndaı «óliara» kezeńde pysyqaı deldaldardy sapa emes, jeke bastyń múddesi kóbirek qyzyqtyrady. Ekinshiden, aýyldyqtar sútten jasalatyn qaımaq, irimshik, qurt, taǵy basqa ónimderdi satyp, eren tabysqa kenelgendi jón kóredi. Qaıta óńdeý zaýyttary bolsa osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin keptirilgen sút untaǵyn paıdalanýǵa májbúr, ol bolsa kóbine shetelden ákelinedi. Sońǵy alty jylda syrttan 72 myń tonna keptirilgen sút satyp alynǵan. Byltyr elimizde 200 mıllıon dollardyń sút ónimderi ımporttalsa, besten bir bóligi qurǵaq untaqqa tıesili. Jyl ótken saıyn onyń úlesi kóbeıip bara jatqanyn baıqaýǵa bolady. О́ńirge qurǵaq súttiń 51 paıyzy Ýkraınadan jetkiziledi. Irgedegi Reseıde de bul shıkizattyń tapshylyǵy baıqalyp otyr.
Gennadıı Zenchenkonyń pikirinshe, sharýashylyqtardy kóp salaǵa beıimdemeı bolmaıdy. Ol úshin qatań sharalarǵa deıin qoldaný kerek. Sonda ǵana ábden dándep alǵan qulyqsyzdyq pen nemquraılylyqtyń tamyryna balta shabylady. Máselen, oblysta úsh myńǵa jýyq seriktestik pen sharýa qojalyǵy eginshilikpen shuǵyldansa, úshten biri ǵana mal ósiredi eken. Endi ár 20 gektarǵa bir iri qara malyn ustaýdy mindetteý qajet. Olaı bolmaǵan jaǵdaıda sýbsıdııa alý quqynan aıyrǵan jón. Mal sharýashylyǵy tynymsyz eńbek pen orasan shyǵyndy qajet etetindikten, eshkim aınalysqysy kelmeıdi. Bul usynys bir mıllıon gektar jerdi ıemdenip otyrǵan alpaýyt kompanııalarǵa tikeleı qatysty. Sonda mal basy kúrt kóbeıer edi. Biz ınvestısııa quıǵannan keıin tezirek paıda tabý pıǵylynan áli aryla almaı kelemiz.
Bul oraıdaǵy oı-pikirler ekige jarylǵanymen, shıkizat tapshylyǵyn joıý, sút óniminiń sapasyn jaqsartý tolǵaqty kúıinde qalyp otyr.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy
