Nanbasańyz osy oıymyzdy naqty mysaldarmen naqyshtap kórelik.
Orta mektepte oǵan ádebıet páninen talanty tasyǵan tal boıynda «jaman jaza almaıtyn, jalǵyz ǵana mini bar» Alashtyń aqtańger aqyny Hamıt Erǵalıev sabaq beredi.
Adasyp baryp Almatynyń Taý-ken ınstıtýtyna oqýǵa tússe, ǵulama ǵalym tehnıka salasyn tezge salyp qana qoımaı, ádebıettiń de aýylyna at arqandaǵan aqıyq, aýdarmanyń kórnekti sheberi, fızıka men lırıkany ózi shomylyp ósken Esil-Nura ózenderindeı egiz órgen Evneı Bóketovpen kýrstas bolady.
Ańsary ábden aýǵan Áýezov leksııasyn tyńdaý úshin ýnıversıtetke kelgen kúni-aq uly jazýshymen tanysqany taqııasyna tar kelgendeı, úıine baryp qymyz ishedi.
Taı kezinen júıriktigi tanylyp, asqar taýdaı Muqańnyń súıikti shákirtine aınaldy.
«Adamzattyń Aıtmatovy» atyn atap, «Qyzyl almadaı» tartymdy týyndysyn arnady.
Alataý baýraıyndaǵy ásem Almatydan Arqa tósindegi jańa astanamyzǵa attanyp bara jatqan Elbasymyz Nursultan Nazarbaevqa aǵynan jarylyp, aq batasyn berdi.
...Bilgenge bul ekiniń birine buıyra bermeıtin baqyt.
Tańǵajaıyp taǵdyr!
* * *
Zerdeli Zekeń QazMUÝ-diń birneshe býyn stýdentterine ádebıet teorııasynan dáris oqyǵany belgili. Biraq bul buljymas dástúr bizdiń tusymyzda buzyldy. Qalam ustaǵan talaı talapkerge sóz óneriniń qyr-syryn úıretken tarlanboz sál-pál tynys almaq oımen óz ornyn ýaqytsha ataqty aqyn inisi Qadyr Myrzalıevke usynǵan eken. Aqyldy poezııanyń ardaǵy abzal aǵasynyń artqan senimin artyǵymen aqtady. Oqyǵan-toqyǵany mol suńǵylanyń telegeı teńiz bilimi tyńdaýshysyn tereńine batyryp áketetin.
Qadiri bólek Qabdolovty ýnıversıtettegi ádebı-mádenı keshterde, aqyn-jazýshylarmen kezdesýlerde jıi kórip júrdik. Jazyq mańdaıy jarqyrap, jarqyn júzi jadyrap sol jıyndarda sólin tamyzyp sóılegen sózderine eriksiz elitip, súısinetinbiz. Qazaqtyń qara tiline júıriktigine qaıran qalatynbyz. Tapqyrlyǵyna tańdaı qaǵyp, bas shaıqaıtynbyz. Qulaqqa jaǵymdy qońyr daýsymen aýdıtorııany bılep-tóstep, baýrap alatyn. Áńgime arasynda aıtylatyn ázil-qaljyńdary qandaı! Kózdegen nysanasyna dóp tıip jatatyn. О́ziniń jazǵany bar emes pe «Sheshendik – keıbireýlerdiń uǵymyndaı ásheıin shıraq sóıleý, qurǵaq pysyqtyq jasaý emes. Sheshendik sheksiz bilimnen, tereń oıdan, shalqar shabyttan, shalqyǵan syr men sezimnen týady», dep. At basyndaı altynǵa aıyrbastap ala almastaı mundaı asyl qasıetterdiń barlyǵy joǵarydaǵy joldar avtorynyń óz boıynan molynan tabylatyn. Onyń ornymen aıtatyn oı-pikirleri kópshiliktiń kókeıine qona ketetin. Qanatty tirkeske aınalǵandary qanshama?!
Keıbirin keltire keteıik.
«Áýezovtiń ár leksııasy – bir-bir oqýlyq, bar leksııasy – ulanǵaıyr uly mektep».
«Ustazdyq etý – ózińniń ýaqytyńdy aıamaý, ózgeniń baqytyn aıalaý».
«Talant qaıda bolsa, tabynýshylar sonda...»
«Kóp bilip, dóp sóılegen – sheshen, az bilip, kóp sóılegen – myljyń».
«Talant – týmystan».
«Ultsyzdyq – ımansyzdyqtan».
«Talant – eńbek!»
«...Jaza bilý – jazǵanyńdy syǵa bilý. Sheberlik, sheberlikten týatyn shedevr (kórkemdiktiń kókesi) osy árekettiń astynda jatyr».
«Ádebıet – ardyń isi. Al ádebıetshini ar isiniń azabynan qutqarý múmkin emes».
«...Tirshilik joly – buralań, taǵdyr joly – shyrǵalań».
«Uly ádebıetti uly shyndyq týǵyzady».
«Músirepovti maqtaýdyń keregi joq, Músirepovpen maqtaný kerek».
«Daryndy qalamger ádebı shyǵarmany jazady, darynsyz qalamger jasaıdy».
Ári qaraı jalǵastyra bersek, degdardyń degenderi, asyl qazynadaı aforızmderi jetip-artylady.
...Qabdolovtan sóz qalǵan ba?!
* * *
Qasıet qonǵan Qabdolovty qalam men qaǵazǵa úıir qylǵan qandaı kúsh? Bálkim, taý-ken ınstıtýtyn tastamaǵanynda myqty metallýrg bolar ma edi, kim bilsin! Qazaq rýhanııatynyń baǵyna qaraı taǵdyry basqa arnaǵa tartty.
Kindik qany Atyraýdaı kıeli ólkede tamǵan órshil óren qarshadaıynan keýdesi altyn sandyq kósheli qarııalardyń aldarynda otyryp, arydan jetken ańyz-ertegilerdi kóp tyńdady. Aýylynyń irgesindegi kóne tarıh kómbelerin kórip ósti. Tulpar minip, ótý ustaǵan Mahambet pen Murattyń jalyndy jyrlaryn jattap, Qurmanǵazy kúıleriniń qudiretti sarynyn sanasyna sińirdi. Osynyń bári onyń ádebıetke qushtarlyǵyn oıatty. О́z janynan óleń shyǵarýǵa jeteleıdi. Tipti on bes jasynda oıda joqta Dossordaǵy munaıshylar klýbynda ótken aqyndar aıtysyna da qatysyp, qanjyǵa maılady. Bir qyzyǵy bul báıgede, sondaı-aq bolashaq qalamger Berqaıyr Amanshın dep baq synaǵan kórinedi.
Júrek túkpirinde aıalaǵan aqjoltaı armany aqyry ony Áýezovteı áýlıege jolyqtyrdy. Keıin uly ustazyn ulyqtaǵan roman-essesinde «Bul – men úshin atamnyń atynan keıingi ystyq ataý» dep dáriptegen KazGÝ-diń qara shańyraǵyna alyp keldi.
...Armany aldamapty. Qalam qýaty arqasynda qatarynan qara úzip, halqynyń qaltqysyz syı-qurmetine bólendi. Akademık, Halyq jazýshysy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, taǵysyn taǵylar...
Bir adamnyń basyna jetetin ataq-abyroı degenińiz, sirá osyndaı-aq bolar.
* * *
Zııaly Zekeń zamandastarynyń zerdesinde jaqsylyqty jarnamalaýdan jalyqpaǵan, sulýlyqty qulaı súıgen bozjaınaq bolmys ıesi retinde qalary anyq. Ol jaıynda jazylǵan estelikterdi oqysańyz, buǵan ońaı kóz jetkizesiz. Tálimin kórgen tárbıeli shákirtteri ǵylymı jetekshileriniń ǵıbratqa toly úlgi-ónegesin emirene eske alady. Marǵasqanyń mańaıyndaǵylardy maqtap-madaqtaýǵa ǵana jaralǵandaı til-jaǵynan jaman sóz shyqpaıtyn.
Aınalasyndaǵy «aınalaıyndaryn» ardaqtaýǵa kelgende aldyna jan salmaıtyn edi-aý, jaryqtyǵym!
Birde maǵan aqmyltyq jýrnalıst Janbolat Aýpbaev Zekeńniń kisiligi men kishiligin dáleldeıtin mynandaı derek aıtqan-tuǵyn.
– Áli esimde, jýrfakqa túsken jyly ol kisiniń «Ádebıet teorııasynyń negizderi» atty zertteý kitaby jaryq kórdi. Bárimiz talasa-tarmasa oqydyq. Sodan ustazymyz Abdýlhamıt Marhabaev menen osy kitap jóninde resenzııa jazýymdy ótindi. Aǵaıdyń tapsyrmasyn jerge tastaýdy jónsiz sanaǵandyqtan, kóńiljyqpastyqpen kelise salǵanymmen qatty qınalǵanymdy qaıtersiń. О́zim birinshi kýrsta ǵana oqıtyn sary aýyz balapan sanatyndamyn. Ne jazam? Bilmeımin. Áıteýir áýpirimdep birdeńe túrtkendeı boldym. Maqalam 1970 jyldyń jazynda Almaty oblystyq «Jetisý» gazetinde «Jyldar jemisi» degen taqyryppen jarııalandy. Sodan arada jyljyp on tórt jyl ótkende professor Taýman Amandosov Zekeńmen tanystyrdy. «Oı, syrtyńnan bilemin, sen meniń resenzentimsiń ǵoı» demesi bar ma, álgi arada áıgili ǵalymnyń. Jadynyń myqtylyǵyn kórmeısiń be, ózine qatysty kishkene ǵana dúnıeni úlken basymen umytpaǵan. Alataýdaı aǵamyzdyń alqalap arqamnan qaqqanyna yńǵaısyzdanyńqyrap qalǵanymdy jasyrmaımyn. Odan keıin eki-úsh ret ushyrasqanymda da jaısań jan ádettegideı jaırańdap, baýyryna tartqanyn qaıtip umytaıyn?
Jákeńniń jylylyqqa toly lepesinen túıgen qorytyndymyz: teginde tektiliktiń bir tórkini qanǵa sińgen qarapaıymdylyq bolsa kerek.
* * *
Zeınolla Qabdolov – óziniń shyǵarmashylyq eńbekterinde kózi qaraqty oqyrmannyń kóńilin kók jaılaýǵa qondyrar kórkemdiktiń nebir úzdik úlgilerin kórsete bilgen sóz zergeri. Ádebıettiń estetıkalyq dárejesin arttyrýǵa aıanbaı atsalysty. О́nerdiń ózegi ómirsheń sulýlyq ekenin udaıy nazarda ustady. Sondyqtan da ardyń isine balaǵan appaq álemin kirletpeýge tyrysty. Qalaǵan taqyryptaryn talǵap qaýzady.
«Men búginde máselen, az jazamyn.
Nege?
О́zime ózim qoıatyn talabym qatal!
Tópelep kóp jazatyndardy unatpaımyn. Grafomandar!»
Talǵamy joǵary talanttyń shyǵarmashylyq ustanymy osyndaı bolatyn. Abyz shyǵarmashylyqtaǵy adal jolynan aınymaı ómirden ótti.
* * *
Bizde bir «qyzyq» dástúr qalyptasqan. Eline eńbegi sińgen erek tulǵalar týraly mereıtoılyq meziret maqalalaryn keıipkermen kezinde birge júrip, bite qaınasqan, eń bastysy aty-jónin jurt biletin, qoǵamda salmaǵy bar asa tanymal adamdar ǵana jazý kerek sııaqty.
«Syrttan» synalap kirgen bizdi bázbireýler «Qabdolovqa ne qatysy bar», degen syńaıda «sóz» qylýy da múmkin-aý. A, bálkim, eshkim «eleı» qoımas...
Ras, men Qabdolovtyń qasynda júrgenim joq.
Aýyldasy da, atalasy da emespin...
Aspıranty bolmadym.
Qysqasy, Zekeńdi artta qaldyrǵan asyl muralary arqyly ǵana bilemin.
Biraq darqan darynnyń dastarqanynan dám tattym. Budan biraz buryn áldeqalaı sebeptermen Almatyǵa jolymyz túskende ustazynyń ornyn joqtatpaı otyrǵan Sáýle apaıǵa sálem bere barǵan Baýyrjan Omarov dosyma erip, akademık úıiniń tabaldyryǵynan attadym. Apaıdy ortaǵa ala otyryp shaı ishtik. Ústel ústin jaınatyp jibergen Almatynyń almasyna jaýdaı tıgenimiz jadymda jıi jańǵyrady. Sol sátte, árıne, Shyńǵystaı shoń klassıktiń «Qyzyl almasy» oıymyzǵa oralǵan...
...Qalaı bolǵanda da men óz paıymdaýymdaǵy Qabdolovtyń beınesin qalyptaýǵa tyrysyp baqtym.
* * *
...Almatydan aq jol tilep Elbasyn attandyrǵan Astanada Qabdolov atyndaǵy kóshe joq. О́kinishti-aq! Osy olqylyqtyń ornyn toltyrýdyń oraıy onyń osynaý toqsan jyldyq toıynyń tusynda kelip turǵandaı...
Talǵat BATYRHAN,
«Egemen Qazaqstan»
