Bizdiń jastyq shaǵymyz Keńes Odaǵynyń dáýirlep turǵan kezimen tuspa-tus keldi. Ol kezde jastardy jan-jaqty tárbıeleýge jete mán beriletin. Birinshi orynǵa oqý qoıyldy. Sosyn jastar qoǵamdyq jumystarǵa tartyldy. Onyń ishinde jastardyń patrıottyq jáne sporttyq tárbıesi erekshe nazarda boldy. Qoǵam jastardyń bos ýaqytyn tıimdi paıdalanýyna qatty mán berdi. Mysaly, joǵary oqý oryndaryndaǵy stýdentterdiń kórkemónerpazdar úıirmelerine barýy, sporttyń ár túrine den qoıýy ol kezde qalyptasqan tirlik edi. Qazaqtyń qanynda jaýyngerlik qasıet basym bolǵandyqtan ba, bizdiń jastar sol tustyń ózinde kúres pen boksqa kóbirek den qoıatyn.
Almaty ol kezde ushy-qıyry joq baıtaq dalany qonystanǵan barsha qazaqtyń astanasy. Jan-jaqtan kelgen jastar bireýden ústem bolaıyn dep emes, óz-ózin qorǵaý úshin, kóshede kezikken buzaqydan taıaq jep qalmaý úshin jekpe-jek sportyn tańdaǵany anyq. Sol kezde Shoqyr Bóltekuly, Ábilseıit Aıhanov, Ábdisalan Nurmahanov, Amangeldi Ǵabsattarov sekildi azamattardyń aty dúrkirep turdy. Osylardyń ókshesin basyp, sport álemine Temirhan Myńaıdaruly keldi.
Temirhannyń jastyq shaǵy sol bir dáýrendi jyldarda ótti. Ol jastaıynan QazMÝ-diń belsendi stýdentteriniń biri boldy. О́zi balýan, ózi belsendi. Stýdent bop júrip, balalardy kúreske baýlydy. Ortasynda abyroıly boldy. Sóıtip júrip, kópke tanyla bastady. Temirhan ýnıversıtettiń sport kafedrasyn jandandyryp alyp ketti. Bir jaǵynan kileń aýyl balalaryn jınap alyp, jattyqtyryp jatady. Kúndiz kafedra, keshke balalarmen jattyǵý, tynymsyz tirlik ústinde júrdi.
QazMÝ-diń rektory, ataqty ǵalym О́mirbek Joldasbekov sportqa janashyrlyqpen qaraıtyn, ózi bokstan sport sheberi. Kópti kórgen, abyroıly kisi, Temirhandy birden baýyryna tartty. Joldasbekov Temirhandaı jastardy qoǵamdyq jumystarǵa, komsomol jumysyna aıamaı saldy. Sóıtip olardy sharbolattaı shyńdap shyǵardy. Temirhan Myńaıdaruly qarapaıym bapkerden ýnıversıtettiń sport klýbynyń basshysyna deıin kóterildi. Dosmuhambetovtiń tusynda QazMÝ-diń deneshynyqtyrý jáne sport kafedrasy respýblıka, tipti Odaq boıynsha dúrkirep turdy. QazMÝ jastary keı sport túrlerinen Almatydaǵy fızkýltýra ınstıtýtynan basym túsetin. Al Dosmuhambetov baptaǵan samboshylar Qazaqstannan asyp, álemdi moıyndatty. Eýropa jáne KSRO chempıony, Álem kýbogynyń jeńimpazy Aıtjan Shańǵaraev, dzıýdodan KSRO-nyń kúmis júldegeri Bostan Jańbyrbaev, Keńes Odaǵy chempıonatynyń júldegeri Qaırat Shańǵaraev, Keńes Odaǵy chempıonatynyń jáne «Býrevestnık» sport qoǵamy odaqtyq birinshiliginiń jeńimpazdary men júldegerleri Zııadın Isabekov, Valentın Pogodın, Vladımır Mýkamelov sekildi jigitterdi kezinde búkil Qazaqstan maqtan tutty. Dosmuhambetovtiń shákirtteri «Býrevestnık» sport qoǵamynyń odaqtyq birinshiliginde komandalyq bas júldeni jeńip aldy. Sambonyń orystyń ulttyq kúresi sanalatynyn eskersek, Temirhan shákirtteriniń bul tabysynyń orny bólek.
Temirhan Myńaıdaruly – elimizde týrızmniń damýyna zor serpin bergen, ózi osy salaǵa bilek sybana kirisip, ońy men solyn tanyǵan iri qaıratkerdiń biri. Ol kisi sporttyń shekpeninen shyqqanyna qaramaı, týrızm salasyn dóńgeletip áketti. Týra táýelsizdik tańy atqan tusta «Intýrıst Kazahstan» ulttyq kompanııasynyń tizginin ustady. Odan keıin «Iаsaýı» memlekettik aksıonerlik kompanııasynyń prezıdenti boldy. Elimizdegi birinshi avıakompanııanyń ıesi Dosmuhambetov ekenin aıta keteıik. Toqsanynshy jyldardyń basynda Temirhan Myńaıdaruly «Otyrar» áýe kompanııasyn qurdy. Sosyn sport mınıstri qyzmetine taǵaıyndaldy. Toqsanynshy jyldardyń ekinshi jartysynda Elbasynyń nazaryna iligip, Prezıdenttiń is basqarmasynyń tizginin ustady. Sol qyzmette óziniń menedjerlik qabiletimen tanyldy. Prezıdent komandasyna bekidi. Dosmuhambetov Astana qurylysynyń bel ortasynan tabyldy. Elordanyń aıbyny ári sáni bolǵan talaı eńseli ǵımarattarǵa Temirhannyń mańdaıteri sińdi. Kúndiz-túni eń jaýapty jerlerde júrdi.
Temirhannyń sporttaǵy bapker ári basshy retindegi jetken jetistigin el biledi. Týrızm salasyndaǵy tabystary da bir tóbe. Dúnıejúzilik týrıstik uıymnyń vıse-prezıdenti bolyp saılanǵan tuńǵysh qazaq azamaty Dosmuhambetov ekenin bile júrgenimiz artyq emes. Ol kisi Dúnıejúzilik týrıstik uıymnyń Astanada álemdik assambleıasyn uıymdastyryp, sol jıynǵa 140 memlekettiń ókilderin shaqyrdy. Al Parlamentke Májilis depýtaty bolyp kelisimen kópshildigimen, ortasyna syıly qasıetimen burynǵydan da jarqyraı tústi. Ol dosqa adal, adamdarmen syılasqanda júregi eljirep turady. Tileýlesteriniń jaqsylyǵyna jany qalmaı qýanady. Solardyń qýanyshyna ortaqtasyp, meıirimin tógip júredi. О́zi jomart, ózi batyr, ózi ustaz, ózi isker azamat dep Temirhandardy aıtsaq, jarasady. Temirhannyń kim ekenin shákirtterine qarap baǵalaǵan durys. Ony shákirtteri týǵan ákelerindeı syılaıdy. Munyń qupııasy Dosmuhambetovtiń shákirtterine degen meıirimi men ádildiginde jatsa kerek.
...Birde depýtat Dosmuhambetov aýyl sharýashylyǵy máselesin kóterdi. Men aýylda, aýdanda, oblysta qyzmet istegen adammyn. Aýyl sharýashylyǵynan bir adamdaı habarym bar. Baıyptap tyńdasam, oıy ornyqty, osy saladan habary bar adamnyń sózi. Biraq onsha mán bere qoıǵan joqpyn. Temirhan sporttyń bilikti mamany, týrızmdi bir adamdaı biledi. Aýyl sharýashylyǵyna tereńdep barýy qıyndaý ǵoı, dep syrtynan ózimshe ton piship, únsiz júre berdim. Ol kezde onyń bul salany qaýzap, tereń zerttep júrgenin qaıdan bileıin.
Taǵy birde Almatynyń irgesinde aýyl sharýashylyǵy kesheni bar, júrińiz, kórip shyǵyńyz, dedi. Sáti túsken kúni Parlament Májilisiniń komıtet tóraǵasy Máýlen Áshimbaev ekeýmiz bardyq. Sol kúni men Dosmuhambetovti basqa qyrynan tanydym. Ol bul saladaǵy kóldeneń kók atty emes eken. О́ziniń qorasynda turǵan jylqylardyń tuqymyn, ata-tegin, minezin, týǵan jylyn, qaıdan kelgenin, basqa da ereksheligin, júırik bolsa, qaı jerde báıge alǵanyn, bárin-bárin jatqa soǵady.
Sodan keıin sıyr saýatyn keshenge kirdik. Tabaldyryqtan ishke attaǵannan-aq kóńilimiz jadyrap sala berdi. Bári oryn-ornynda tur. Keshen ishi muntazdaı tap-taza. Maldyń kútimi, tazalyǵy, jelinin jýý ári massaj jasaý, saýý, súttiń maılylyǵyn anyqtaý, bári-bári ǵylymǵa negizdelgen eken. Sıyrlar saýylatyn jerge kezekpen ózderi keledi. Keshen tolyq kompıýterlenipti. Myna zamannyń ozyq tehnıkasynyń bári osynda ma dep qaldyq. О́zimizdiń qasymyzda júrgen azamattyń bul tirligine janym súısindi.
Ári qaraı egis alqabyna bardyq. Bul jaqta da mańdaıterdiń, tabandy tirliktiń lebi esip tur. Bir ǵana mysal, Dosmuhambetovtiń egis alqabynda ósirilgen júgeriniń bıiktigi tórt metrden asady. Men júgerili óńirdiń týmasymyn. Jarkent jaqtan. Kezinde Taldyqorǵan oblysy Panfılov aýdany Oktıabrdiń 40 jyldyǵy atyndaǵy kolhozdyń tóraǵasy, eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri Nıkolaı Golovaskııdiń sharýashylyǵynda júgeriniń bıiktigi úsh-úsh jarym metrge jetetin. Odan da bıik ósken júgerini Temirhannyń sharýashylyǵynan kórip, tań qaldym.
«Baıserkedegi» egisti sýarý ádisi tipti tamasha. Temirhan Myńaıdaruly Izraıl ǵalymdarynyń tamshylatyp sýarý ádisinen de ozyq tásilge kóshipti. Sebebi kún qatty ystyqta tamshylatyp sýarý kezinde sýdyń belgili bir bóligi býlanyp, aýaǵa tarap ketedi eken. Dosmuhambetov Italııanyń ǵalymdarymen birlesip, sýdy dándi daqyldyń tamyryna qyryq santımetr tereńdikte tikeleı jiberý tásiline kóshken. Bir tamshy sý dalaǵa ketpeıdi. Mundaı jaǵdaıda tamyry jer betinen tómenge jıyrma santımetrge jetetin aramshóp sýdyń tapshylyǵynan óz-ózinen qýrap qalady. Iаǵnı, bul ádis sýdy barynsha únemdeýdiń eń ozyq joly. Temirhannyń sharýashylyǵy sýdy jer astynan 110-120 metr tereńdikten artezıan qubyrlary arqyly alady. Sý hımıkat qosylmaǵan, tabıǵı taza. Bir qyzyǵy, 300 gektar alqapty bir operator sýarady. Qazir 440 gektar jer tamshylatý ádisimen sýarylady. Italııadan burǵylaý tehnıkalaryn ákelip, 24 uńǵy qazypty. Mine, egis sýarýdyń eń ozyq ádisi Temirhandaı isker azamattardyń arqasynda bizdiń elge de jetti.
О́sip turǵan júgeriniń, jońyshqanyń nemese soıanyń túbinen sý baıqalmaıdy. Osy ǵylymı jańalyqtyń nátıjesinde «Baıserke» júgeriniń ár gektarynan 120-140 tonna ónim alatyn deńgeıge jetti. Bul Almaty oblysyndaǵy ozyq degen sharýashylyqtardyń óniminen úsh-tórt ese joǵary. Al qytaılar soıanyń ár gektarynan 4-4.5 tonna ónim jınasa, Dosmuhambetovtiń 30 gektar arnaıy kútimdegi jeri ár gektardan 6.6 tonna ónim bergen. Osyndaǵy tájirıbe sharýashylyǵyndaǵy bıdaıdyń ár gektardan alatyn ónimi 116 sentnerge jetipti. Bul nátıjeler – rekordtyq kórsetkishter.
Taǵy bir súısinetin jaǵdaı, Temirhan Myńaıdaruly aýyl sharýashylyǵyna den qoımas buryn osy salanyń myqty ǵalymdaryn mańaıyna shoǵyrlandyrǵan. Ol kisiniń sharýashylyǵynda ǵylym men tájirıbe qustyń qos qanatyndaı úılesim taýypty. 2013 jyldan bastap Qazaqtyń ósimdikterdi qorǵaý jáne karantındeý ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalym mamandary Temirhan Myńaıdaruly negizin qalaǵan «Baıserke-Agro» tájirıbe sharýashylyǵynda eńbek ete bastady. Bir sózdi, oıly basshy olardy qajetti ozyq tehnıkalarmen qamtamasyz etti.
«Baıserke» mal bordaqylaý isine de belsene kirisken. Jańa týǵan buzaýlar ǵylymı izdenistiń arqasynda 15-16 aıdan keıin 380-400 kılo tartady eken.
«Baıserkeniń» berekeli tirligi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń nazarynan tys qalǵan joq. Prezıdent bul sharýashylyqqa arnaıy at basyn buryp, Dosmuhambetovtiń tirligine rıza bolǵanyn buqaralyq aqparat quraldarynan bildik. Elbasynyń joǵary baǵasynan keıin oblystardyń ákimderi «Baıserkege» tájirıbe almasý úshin jıi keletin bolypty. Sóıtip Temirhan Myńaıdaruly qaı iske kirisse de, mańdaıy jarqyrap alǵa shyǵýdy kózdeıtin qasıetimen ózi negizin qalaǵan «Baıserke-Agro» aýyl sharýashylyǵy keshenin respýblıka boıynsha aldyńǵy qatarǵa alyp shyqty.
Birde Temirhan ekeýmiz Jarkent aýdanyna saılaýshylarmen kezdesýge bardyq. Jurtshylyq ártúrli máselelerdi ortaǵa salyp jatyr. Bir azamat Jarkentte sport kesheni joqtyǵyn tilge tıek etti. Men «sport jaǵyn belgili qoǵam qaıratkeri, osy salanyń bilikti mamany Temirhan Dosmuhambetov jaqsy biledi», dep aıtýym muń eken, batyr minezdi, aqkóńil Temkeń jurttyń aldyna shyqty da: «Jarkentke sport keshenin turǵyzyp beremin», dep tótesinen bir-aq kesti. Kópshilik dý ete qaldy.
Sodan ol kisi Úkimetke, Qarjy, Ekonomıka mınıstrlerine baryp júrip, Jarkenttiń ortalyǵynda bıýdjet qarjysyna tamasha sport keshenin saldyrtty. Elin, jerin súıetin azamattyń bul tirligine jergilikti halyq qatty rıza boldy. Jergilikti azamattar osy ǵımaratqa bolashaqta Temirhan Dosmuhambetovtiń esimin beremiz, dep bastama kóterdi. Er-azamat úshin eliniń yqylasyna bólengennen artyq qandaı baqyt bolýy múmkin. Al sport kesheniniń ashylý saltanatyna barǵan kezimizde Jarkenttegi perzenthanaǵa jolymyz tústi. Barsaq, bir kelinshek dál biz kelerde ul bosanǵan eken. Ata-anasy, týǵandary máz-meıram. «Sábıimiz jaqsy adamnyń elge saparyna oraılas dúnıege keldi», dep áke-sheshesi balanyń atyn «Temirhan» qoıdy. Temkeń jolynan jańylǵan ba, sol jerde sábıdiń anasyna syı-sııapat jasap, jınalǵan jurtty taǵy rıza etti.
Iá, Temirhan Myńaıdaruly týraly uzaǵynan tolǵaýǵa bolady. Bul azamat óziniń eńbekqorlyǵy men tabandylyǵynyń arqasynda qatardaǵy jattyqtyrýshydan Úkimet múshesine deıin san qatparly, nebir tar jol taıǵaq keshýden ótken adam. Dosmuhambetov qaı salanyń tizginin ustasa da abyroıyna daq túsirmeı, adamı bolmysyn berik saqtaı bilgen kesek tulǵalardyń biri.
Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda «Bolashaqta ulttyń tabysty bolýy onyń tabıǵı baılyǵymen emes, adamdarynyń básekelik qabiletimen aıqyndalady. Sondyqtan árbir qazaqstandyq, sol arqyly tutas ult HHI ǵasyrǵa laıyqty qasıetterge ıe bolýy kerek», degen sózi týra Temirhan Myńaıdaruly sekildi azamattarǵa arnalǵan tárizdi. Dosmuhambetovtiń boıynda, onyń jasaǵan tirliginde naǵyz básekege qabiletti, ultynyń bir kádesine jaraıtyn kemel sıpat aıqyn ańǵarylady.
Qýanysh SULTANOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty
