1970 jyly О́skemen pedagogıkalyq ınstıtýtyn tarıh mamandyǵy boıynsha aıaqtap, eńbek jolyn osy oqý ornynda ustazdyq qyzmetten bastaǵan. 1980 jyldan arheologııalyq zertteýlerge bet buryp, kishi ǵylymı qyzmetkerden bastap ǵylym doktory dárejesine deıingi qajyrly eńbek jolyn júrip ótti.
Zeınolla Samashulynyń ǵylymı izdenisteriniń basty arnasy Ortalyq Azııa jerin mekendegen halyqtardyń ejelgi jáne ortaǵasyrlyq tarıhyn, mádenıeti men ónerin zertteýge baǵyttaldy. Ol Qazaqstannyń túrli aımaqtarynda shoǵyrlanǵan, tas dáýirinen bastap etnografııalyq kezeńge deıingi aralyqtaǵy jartas betindegi sýretterdiń júzdegen jádigerlerin ashyp zerttedi. Aqbaýyr, Baıanjúrek, Saýysqandyq, Terekti áýlıe, Tóleýbulaq syndy eskertkishterde júrgizgen keshendi zertteýleri men Qazaqstan petroglıfterin qamtyǵan doktorlyq jumysy ǵalymnyń eren eńbegi der edik.
Zeınolla Samashulynyń ǵylym jolyndaǵy kólemdi eńbekteriniń biri Altaı tórindegi áıgili Berel qorymynda júrgizgen tyńǵylyqty zertteýleri bolyp tabylady. Ol jetekshilik etken arheologııalyq ekspedısııa jumystarynyń eń jarqyn jańalyqtary qatarynda, Berel jazyǵy men Qaraqaba ózeni jaǵasyndaǵy saq jáne ejelgi túrk dáýiriniń «toń basqan» obalarynan tabylǵan arheologııalyq jádigerlerdi aıryqsha ataýǵa bolady. Berel qorymynan tabylyp, osy kúnge deıin buzylmaı saqtalǵan organıkalyq materıaldar arqyly Qazaqstannyń óte ertedegi ejelgi tarıhyna qatysty sony tujyrymdar jasap, kóshpendilerdiń tehnologııalyq damý dárejesi men dúnıetanymy jaıly álemdik ǵylymǵa teńdessiz jańalyqtar usyndy.
Zeınolla Samashevtiń basshylyǵymen ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldarynan bastap Mańǵystaý óńirindegi Báıte, Ústirttegi Qyzylúıik syndy sarmattardyń ǵuryptyq keshenderi men qola dáýiriniń Toqsanbaı qonysy, Jaıyq boıyndaǵy Altyn Orda handarynyń jazǵy ordasy men sol kezeńniń iri ortalyǵy bolǵan Saraıshyq qalashyǵynda keshendi zertteý jumystary júrgizilip kele jatyr. Zertteý nátıjesinde Altyn Orda memleketiniń tarıhy, ekonomıkasy, aqsha aınalymy jaıynda tyń málimetter alynyp, ǵylymı aınalymǵa endi.
Ǵalymnyń eńbekterinde Saraıshyq qalasy Eýrazııa dalasyndaǵy toqsan taraý, toǵyz joldy toǵystyrǵan, Altyn Ordadan keıingi Qazaq memlekettiliginiń qalyptasýynda da mańyzdy oryn alǵan ortalyqtardyń biri retinde baǵamdalady.
IýNESKO-nyń 1993-1997 jyldar aralyǵynda júzege asyrylǵan «Ortalyq Azııanyń petroglıfter korpýsy» birlesken qazaq-fransýz arheologııalyq ekspedısııasynyń jetekshisi qyzmetin atqardy. Al 2003-2010 jyldar aralyǵynda Germanııanyń Bohým qalasyndaǵy taý-ken isi mýzeıimen birlesken jobanyń jetekshisi retinde Qazaqstandaǵy ejelgi taý-ken isi men metallýrgııa jáne elimizdiń shyǵysyndaǵy qalaıy óndirgen ejelgi kenishterdi zerttedi.
Zeınolla Samashulynyń ǵylymı izdenisteriniń kelesi bir baǵyty – 2007-2016 jyldar aralyǵynda Mońǵolııa aýmaǵyndaǵy Eýrazııanyń dalalyq kóshpeliler dúnıesine ortaq mádenı mura eskertkishterindegi zertteýleri. Osy jyldar aralyǵynda buǵytastar, ejelgi túrkterdiń qalalary, Shıveet Ýlaan sııaqty ǵuryptyq keshender men monýmentaldy óner eskertkishteri jáne ǵundardyń obalary zerttelip, ǵylymı aınalymǵa endi.
AQSh, Germanııa, Ýkraına, Reseı jáne basqa da alys-jaqyn shetelderde kórmeler ótkizý arqyly Qazaqstannyń tarıhı muralaryn nasıhattap, el aýmaǵyndaǵy Berel qoryq-murajaıyn, Saraıshyq qalasyndaǵy ashyq aspan astyndaǵy mýzeıdi uıymdastyrýdaǵy eńbekteri ǵalymnyń qoǵamdyq oraıdaǵy qyzmetiniń úlken bir parasy ekenin eske salamyz.
Ǵalym Qazaqstan men Eýrazııa dalasynyń kóne tarıhy men arheologııasyna qatysty 400-den astam ǵylymı maqalalardyń, onyń ishinde 30-dan asa monografııalyq eńbektiń avtory.
Sanaly ǵumyryn qazaqtyń tól tarıhyn túgendeýge arnaǵan ǵalym jáne osy jolda shákirt baýlyp júrgen ulaǵatty ustaz. Tynymsyz eńbek pen bıik parasat paıymynyń nátıjesinde tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Tarlan» syılyǵynyń ıegeri atandy.
Kóne syr tartyp, eski tarıhymyzdyń talaı kómbeli qazynasyn jarqyrata tanytyp kele jatqan arheologııa tarlanyna jamaǵat qaýym men eli rıza. Zeınolla Samashuly syndy qadirli de qarymdy áriptesimizdiń eseli eńbegi, ulaǵatty joly jalǵasa bersin dep tilektestik bildiremiz.
Madııar ELEÝOV,
arheolog, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
