Onyń birinshisi – Qazaqstannyń eksport jaǵdaıy men otandyq kompanııalardyń syrtqy naryqqa shyǵýyn yntalandyrý bolsa, ekinshisi – bıologııalyq alýan-túrlilikti saqtaý jáne ony ornyqty paıdalaný, úshinshisi halyqty áleýmettik qorǵaý jáne eńbek salasyn sıfrlandyrý jaıy boldy.
Elimizde óndirilgen azyq-túlikke suranys joǵary
Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbektiń málimetinshe, búginde Qazaqstan eksporttaýshy elderdiń ishinde 52-shi orynda eken. Elimiz álemniń 113 eline 800-den astam ónim túrin eksporttaıdy. Atap aıtqanda, ýran, mys, tıtan, ferroqorytpa, sary fosfordan basqa, taǵam ónimderinen un, maqta maıy, bıdaı, zyǵyr tuqymyn syrtqa shyǵarady. Mınıstrdiń aıtýynsha, sońǵy 5 jylda eksporttyń sapalyq qurylymy edáýir jaqsarǵan. Álem elderine jetkiziletin ónimniń úshten biri ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektoryna tıesili.
Qazaqstanda shyqqan elektrovozdar, teplovozdar Túrikmenstan, Tájikstan, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Ýkraına elderine eksporttalsa, elimizde qurastyrylǵan avtokólikter Tájikstanǵa, О́zbekstanǵa, Qyrǵyzstanǵa, Qytaıǵa shyǵarylady. Endi jolaýshylar vagondaryn, relster men áskerı-ónerkásip kesheniniń ónimderin eksportqa shyǵarý kózdelip otyr. Jaqynda iske qosylǵan Oral transformator zaýyty óz ónimderiniń 96 paıyzyn shetelge eksporttaıdy eken.
Mınıstr óz sózinde shet memleketterde qazaqstandyq taǵam ónimderi joǵary suranysqa ıe ekenin jetkizdi. «Otandyq azyq-túlik taýarlaryn jalpy eksporttaý kólemi 2 mlrd AQSh dollarynan asady nemese 145 mln tonna ónimdi qamtyp otyr. Endi biz Aýǵanstan, BAÁ men Iranǵa et pen qus etin, Qytaıǵa ósimdik maıy men bal eksporttaı bastadyq», deıdi ol. Sóz arasynda mınıstr byltyr «Qazaq Organic Food», «KazMeat», «Halal Kazakhstan» syndy arnaıy sapa belgisi bar qazaqstandyq brendter toby qurylǵanyn eske alyp, keleshekte otandyq kásiporyndar biryńǵaı brendter aıasynda shoǵarylana alatynyn atap ótti.
J.Qasymbek farmasevtıkalyq naryqta da jaǵymdy úrdis baıqalyp otyrǵanyn aıta ketti. Búginde ishki tasymaldaý kólemi 34 paıyzǵa, ıaǵnı 19 mln. AQSh dollaryna artqan. Negizgi saýda naryqtarynan basqa, farmasevtıkalyq jáne medısınalyq ónimder aldymen Mońǵolııa men Vetnamǵa eksporttaldy. Jalpy alǵanda, qazaqstandyq ónimderdi eksporttaıtyn negizgi naryq Reseı, Ortalyq Azııa jáne Qytaı bolyp qala beredi.
Sonymen qatar jyl basynan beri Reseıde tek qazaqstandyq ónimderdi iske asyratyn 20-ǵa jýyq mamandandyrylǵan dúkender ashylǵan. Reseıdiń sóreleri men sýpermarketterinde qazaqstandyq azyq-túlik ónimderiniń úlesi de kóbeıip jatqan kórinedi.
Memleket basshysy shıkizattyq emes eksportty 2025 jylǵa qaraı eki esege arttyrý mindetin belgilegeni belgili. Osyǵan oraı Úkimet Ulttyq eksporttyq strategııa baǵdarlamasyn ázirledi. Bul qujatta otandyq ónimderdiń sapasyn arttyryp, kásiporyndar arasyndaǵy básekelestikti damytý máselesi keńinen qozǵalǵan.
Baqytjan Saǵyntaev qazaqstandyq taýardyń eksporty úlesinde organıkalyq ónimge aıryqsha ekpin qoıýdy tapsyrdy. «Biz DSU men EAEO aıasyndaǵy saýdany talqyladyq. Osy oraıda organıkalyq ónim «jasyl sebette» qamtylyp otyrǵanyn jaqsy bilemiz jáne bul baǵytta eshqandaı problema bolmaıdy. Sondyqtan da oǵan erekshe kóńil bólý kekrek. Bul jerde kólem az bolǵanymen, baǵa máninde kóbirek utatynymyz anyq», dedi Úkimet basshysy. Al vıse-premer Erbolat Dosaev QR Investısııalar jáne damý mınıstrligi Tehnıkalyq retteý jáne metrologııa komıteti organıkalyq ónim boıynsha tórt standarttyń jobasyn daıarlap jatqanyn jetkizdi. «Biz osynyń barlyǵyn qarastyryp, jeltoqsanda tıisti usynysty engizemiz», dedi ol. Al Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetinshe, ósimdik sharýashylyǵynan kartop eksporty 19 esege, Reseıge tomat tuzdyǵy pen qııardyń eksporty 3,5 esege, Qytaı men Reseıge jańǵaq eksporty 3 esege ósken. Ulybrıtanııaǵa alǵash ret arpa eksporttalsa, Iran men Mońǵolııaǵa sulyny jetkizý qaıta jańartyldy. Kkúrish, qaraqumyq, jarma, maıly daqyldar, jemister, baqsha daqyldary, qarbyz, keptirilgen burshaq pen kókónister TMD, Eýropa, Taıaý Shyǵys jáne Qytaı elderine 2 ese artqan.
Azamattarǵa – ońtaıly qyzmet
Úkimet otyrysynda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Tamara Dúısenova osy salada qolǵa alynǵan biryńǵaı qyzmetter jóninde baıandady.
Mınıstrdiń aıtýynsha, biryńǵaı aqparattyq júıe degenimiz – 14,5 mln azamattyń derekqory. Bul derekqor onlaın rejimde jańartylyp otyrady ári azamattarǵa kórsetiletin barlyq qyzmet túri avtomattandyrylǵan. Osy ońtaıly qyzmet búginge deıin 19 mln azamatqa kórsetilipti.
Jalpy, áleýmettik-eńbek salasyn sıfrlandyrýdy damytý baǵytynda birneshe joba júzege asyrylýda eken. Onyń birinshisi – biryńǵaı elektrondy eńbek bırjasy. «Erterekte eńbek naryǵynyń qurylymy bólek-bólek bolatyn. Jumys izdeýshi sabylyp, birneshe jumys berýshini aralap shyǵatyn bolsa, kásiporynnyń jumys berýshimen áńgimelesýi kóbinese nátıjesiz bolatyn. Osydan kelip, ásirese, jumys izdeýshi azamat japa shegetin ári ýaqyty men qarjysyn tekke ketiretin. Endi Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha bıylǵy qazan aıynan bastap elimizdiń 4 óńirinde biryńǵaı elektrondy eńbek bırjasy iske qosyldy», Tamara Dúısenova. Onyń aıtýynsha, bul qyzmettiń tıimdiligi sol, jumys izdeýshi eshqaıda sabylmaı, ınternet arqyly máselesin sheshýge bolady.
Sondaı-aq eńbek kelisimsharttaryn tirkeýdiń biryńǵaı júıesin engizýdiń arqasynda qazaqstandyqtar eńbek kitapshasynan qutylatyn bolady, ıaǵnı eńbek kelisimsharttaryn elektrondy formatqa kóshirý qaǵaz eńbek kitapshasyn alyp tastaýǵa múmkindik beredi. Bul joba arqyly azamattyń qazirgi resmı jumysy, burynǵy jumys ótilderi týraly aqparat alýǵa bolady. Osy joba ázirshe bir oblysynda tájirıbe retinde engiziledi.
T.Dúısenova múgedektikti anyqtaý qyzmeti de sıfrlandyrýdyń arqasynda jetildirilip otyrǵanyn jetkizdi. Eger buryn múgedektiktigin dáleldep, járdemaqylar men áleýmettik tólemderge qol jetkizý úshin eńbekke jaramdylyǵyn joǵaltqan adam 3 mekemege júginetin bolsa, qazir tek medıko-áleýmettik saraptama qyzmetine júginedi.
Sıfrlandyrý máselesine qatysty Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri Dáýren Abaev sóz alyp, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń jumysyn sıfrlandyrýda birqatar jetistikter baryn atap ótti. «Búgingi kúni Memleket basshysynyń tapsyrmasyna saı «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasy jan-jaqty ázirlenip jatqany belgili. Ekonomıkanyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan osy irgeli bastamanyń aıasynda aldymyzda kóptegen mindetter tur. Osy oraıda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligine arhıtektýra ázirleý barysynda mınıstrliktegi negizgi máseleler aıqyndalyp, avtomattandyrýǵa jol ashatyn strategııalyq mańyzdy baǵyttar naqtylandy», dedi ol. Mınıstr negizgi jetistikter retinde qaıtalatyn aqparattyq júıelerdi biriktirý, olarǵa arnalǵan shyǵyndardy ońtaılandyrý máselelerin alǵa tartty. Qolǵa alynǵan jumystarǵa baılanysty jobalardyń arhıtektýrasy men jol kartasy ázirlengen. Sonyń ishinde mańyzdysy – elektrondy eńbek bırjasyn damytý, áleýmettik mártebeler men áleýmettik kómekti esepke alýdyń biryńǵaı júıesi, qyzmetkerlerdiń profılin júrgizý jáne eńbek sharttaryn esepke alý júıesin qurý, proaktıvti áleýmettik qyzmetter kórsetý úshin ómirsheń jaǵdaılar júıesin esepke alý.
Orman – qorshaǵan ortanyń qorǵany
Bıologııalyq alýantúrlilikti saqtaý jáne ony paıdalaný jóninde Úkimet otyrysynda baıandama jasaǵan Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri Erlan Nysanbaev respýblıkanyń orman qorynyń jalpy alqaby – 29,4 mln gektar, onyń ishinde orman kómkergen jer 12,7 mln gektar ekenin aıtty. Bul oraıda bıik dińdi aǵashtardyń úlesi nebári 3,3 mln gektardy nemese respýblıka aýmaǵynyń 1,2 paıyzyn quraıdy. Osy jaıtty eskere otyryp, mınıstrlik birqatar jumystardy qolǵa alǵan. Atap aıtqanda, 2004 jyldan jumyr aǵash eksportyna tyıym salynǵan. 2015 jyldan sekseýil ormandarynda aǵash kesýdiń barlyq túrine moratorıı jarııalandy, bıyl respýblıkanyń saýda oryndarynda sekseýil satýǵa tyıym salý sharasy engizildi, sonymen birge, aǵashy órtengen alqapty qalpyna keltirýdi qosa alǵanda, qylqan japyraqty ormandarda sanıtarııalyq maqsatta aǵash kesýge qatań tyıym salynǵan.
E.Nysanbaevtyń aıtýynsha, orman sharýashylyǵyn júrgizýdiń negizgi qujattary orman ornalastyrý materıaldary bolyp tabylady. Qazirgi kezde 30 orman sharýashylyǵynda 6,2 mln gektar jáne erekshe qorǵaýǵa alynǵan 12 tabıǵı aýmaqta 3,5 mln gektar memlekettik orman qory alqabynda orman ornalastyrý jobalary júrgizilmegen. «Bul problemany sheshý úshin orman ornalastyrý jumystaryn qarjylandyrýdy 2022 jylǵa deıin ortasha eseppen alǵanda jylyna 400 mln teńgege kezeń-kezeńmen ulǵaıtyp otyrý qajet», dedi ol.
Brakonerlikpen kúresti kúsheıtý jaıyna toqtalǵan E.Nysanbaev bıyl ańshylyq qarýdyń sany 1 ańshyǵa shaqqanda 10 birliktiń ornyna 4-eýge deıin zańnamalyq turǵyda shektelgenin atap ótti. Ańdardy qorǵaý maqsatynda júrgizilip otyrǵan osy shara bes jylǵa deıin uzarýy kerek dep esepteıdi mınıstrliktegiler. Sebebi bıyl bes aıdyń ishinde tabıǵat qorǵaý zańnamasyn buzýdyń 16 faktisi anyqtalyp, olardyń materıaldary quqyq qorǵaý organdaryna berilgen.
Úkimet otyrysyn túıindegen Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaev kún tártibinde kóterilgen máselelerge oraı naqty tapsyrmalar berip, memleket úshin mańyzdy mindetterdi jumyla oryndaý qajettigin eskertti.
Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
