«Toqsan kóreıin degen jasym ba edi, bylamyq isheıin degen asym ba edi», degen eken burynǵylar. Degenmen qazir toqsanynda tolǵaǵan, shalqytyp sóz qozǵaǵan ulaǵat ıeleri de az kezdespeıdi. Solardyń biri, tipti biri emes-aý, biregeıi, áli kúnge deıin boıyn tik ustap, sergek qalpynan aınymaı kele jatqan súıegi asyl aǵa, bilim berý isiniń ardageri Nıetjan Berikov deı alamyz. О́mirden kórgeni men kóńilge túıgeni kóp aǵa býyn pedagogıka ókiliniń ornyqty oılary men utymdy usynystary búgingi qoǵam tynysyn dóp basýymen de erekshelene alady.
Áldebireýlerdiń aldynda eńsesin túsirip, jaqsy jolynan jańylyp kórmegen jan búkil sanaly ǵumyryn adamzat balasynyń eń uly mindeti – bilim nárin sebýge arnap keledi. О́zi hat tanyǵannan bastap halyqtyq jyr-dastandardy jattap ósedi. Uly Abaı óleńderi men qara sózderin qasıet tutady. Tildi tárbıe basy dep uǵynady. Balań kezinen osyndaı ustanymmen ósken ol búkil ómirin bilim berý isine arnady. Ǵylym álemine tereń boılap, tárbıe jolyn tańdady. On bes jasynda Baıǵanın aýdanynyń «Aqjar» ujymsharynda esepshi bolyp eńbek jolyn bastady. Soǵys júrip jatqan sol tusta Aqshı bastaýysh mektebinde muǵalim bolyp balalardy oqytty. Sodan keıin Jarqamys orta mektebinde dırektor boldy. Shákirtterge qazaq ádebıeti, psıhologııa, logıka pánderinen dáris berdi. О́zi oqyta júrip, óz bilimin de jetildiredi.
Keıin «Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Jarqamys fılıaly» degen ataý alǵan osy óńirden qazaqtyń kórnekti aqyn-jazýshylarynyń qanattanyp ushýy da osy ustazdyń bir eńbegi. Ol jergilikti bıliktiń jumysyna da erte aralasady. Jastaıynan aýyldyq keńestiń hatshysy, aýdandyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy, jaýapty hatshysy bolyp qyzmet atqarady. Al 1946-1948 jyldary Nurpeıis Baıǵanın atyndaǵy Aqtóbe muǵalimder ınstıtýtyn aıryqsha dıplommen bitiredi. Osy oqý ornyn bitirgennen keıin jańa sıpattaǵy eńbek joly bastalady.
Nıetjan Berikulynyń ómirinde Aqtóbe pedagogıkalyq ýchılıshesine basshylyq jasaǵan jyldary erekshe iz qaldyrdy. Baı tájirıbe jınaqtaǵan, bilim berý salasynyń máselelerin jetik biletin ol alǵashqy kúnnen bilikti kadrlar daıarlaý isine aıryqsha mán beredi. Eń aldymen mektepke deıingi tárbıe, mýzyka, eńbek tárbıesi bólimderin memlekettik tilde jańadan ashady. Toǵyz jyl ishinde 3774 maman daıarlanyp shyǵady. Pedagogıkalyq ýchılısheniń 1987 jyly respýblıkada birinshi oryndy ıelenýi sol tynymsyz, júıeli túrde júrgizilgen jumys nátıjesi bolsa kerek. Nıetjan Berikuly pedagogıkalyq ýchılısheni basqarǵan tusta osy oqý orny qabyrǵasynan túlep ushqan jas mamandar eń aldymen shalǵaı aýyldarǵa joldama alatyn. Olar elge jaı ustaz bolyp qana barmaı, jańalyqtyń jarshysy, zııalylyqtyń úlgisi bolyp baratyn-dy. О́ıtkeni mamandarǵa ýchılıshe qabyrǵasynda osyndaı tárbıe berildi.
Keıin sol aýyldarda alǵashqy eńbek jolyn bastaǵan ustazdar joǵary qyzmetterge kóterildi, halyqqa tanymal azamattarǵa aınaldy. Solardyń barlyǵy da ózderiniń ushqan uıalaryn umytpaı, maqtanyshpen aıtyp júredi. Sonyń bárin estý Nıetjan aǵaǵa erekshe qýanysh sezimin syılaıtyn. Nıetjan aǵa 1989 jyldan bastap Aqtóbe qalasyndaǵy joǵary oqý oryndarynda qyzmet etý jolyn qalady. Medısına ınstıtýtynda qazaq, orys, latyn tilderi jáne termınologııa kafedrasynyń meńgerýshisi boldy. Barlyq mamandyq boıynsha qazaq bólimderin ashýǵa qatysty. Oqý ornynyń ǵalymdary jazǵan oqý quraldarynyń qazaq tilindegi basylymdarynyń redaktory boldy. Memlekettik tilde ádistemelik-oqytý júıesin qalyptastyrýǵa kúsh jumsady. Orys aýdıtorııasynda oqıtyn qazaq jastaryna etnostyq ulttyq sanany, ulttyq estetıkalyq, lıngvıstıkalyq sanany qalyptastyrý quraly retinde «Qazaq tili» dep atalatyn eki bólimdi oqýlyq jazdy.
Ol Saqtaǵan Báıishev atyndaǵy Aqtóbe ýnıversıteti qabyrǵasynda da aıshyqty izin qaldyrdy. Ýnıversıtettiń tilder kafedrasynyń negizin qalady. «Qoldanbaly qazaq tili», «Pedagogıka», «Jantaný», «Mekteptaný» atty eńbekteri birinen soń biri jaryqqa shyǵyp jatty. Elýinshi jyldary-aq ǵylymı jumystarmen shuǵyldanǵan onyń qazaq orfografııasy týraly «Tolyqtyra túsetin erejeler» atty ǵylymı maqalasy «Halyq muǵalimi» jýrnalynda basylǵan. Sodan beri til bilimi, pedagogıka, psıhologııa jáne ádisteme salalary boıynsha 350-deı ǵylymı jumystary men pýblısıstıkalyq maqalalary túrli basylymdarda jaryq kóripti.
1991 jyly pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesin qorǵady. «Qolymdy mezgilinen kesh sermedim» degen joq, alpystan asqanda da belgili bir nátıjelerge jetýge bolatynyn naqty ispen dáleldedi. Qaı kezde kórseńiz de onyń júzinen izgilik lebi esip turady. Bul kisiniń basty baılyǵy — shákirtteri, olardyń úzbeı joldanyp jatatyn júrekjardy lebizderi.
Oqyp kórińiz. Ataǵy alysqa jaıylǵan akademık, búginde ózi de seksenniń seńgir qyryna shyqqan Nazarbaı Blıev «Chehov aıtqandaı, Nıetjan aǵanyń ishki jan dúnıe sulýlyǵy, syrtqy kórkemdigi bizderdi únemi rýhtandyrýshy, tabıǵı jáne adamı qasıetteri bizge dem berýshi edi», dep jazypty. Búginde Almatyda turatyn ǵalym aǵa sonaý artta qalǵan jyldardaǵy shákirttik kezeńniń áserin áli umytpaıdy. Qazaqtyń kórnekti aqyndary О́tejan Nurǵalıev pen Sábıt Baımoldın kezinde «Biz, baıǵanındik bir top aqyn-jazýshylar ustazymyz Nıetjannyń adamı-qazaqı kúpisinen shyqtyq» dep qoltańbalaryn qaldyrypty. Al taǵy bir talant ıesi Esenbaı Dúısenbaev «Bizdiń rýhanı da, ádebı de kóshbasshymyz Nıetjan aǵa ǵoı», degen eken. Qarymdy qalamger Tobyq Jarmaǵambetov tipti ózgeshe tolǵanypty. Ol 1966 jyly óziniń ustazyna «Názik bulttar» kitabyn usyna otyryp, onyń alǵashqy betine «Isinen, minezinen, qylyǵynan, biliminen úlgi ala, úırene ósken ardaqty ustazym, kóńilge medeý, janǵa qýat bolǵan aıaýly, asyl aǵam Nákeme alǵashqy kitabymdy syıǵa tartamyn», dep jazypty.
Nıetjan aǵanyń memleket tarapynan alǵan ataq-dárejesi de az emes. Eńbek Qyzyl Tý jáne «Qurmet Belgisi» ordenderimen marapattaldy. Olardan basqa 15 medal keýdesine taǵyldy. Munyń syrtynda qanshama qurmet gramotalary men alǵys hattar bar.
Ustaz aǵanyń ataǵy alysqa jaıylǵan dep aıtýǵa bolady. Bul kisiniń aldynan tálim alǵan shákirtteri elimizdiń túkpir-túkpirinde túrli jaýapty qyzmette júr, bıiktik pen baqyttyń ózi de sol emes pe?! Túıip aıtqanda, erkelikti kótermeıtin, ómirdiń talaı qıyndyqtarymen betpe-bet kelip, shar bolattaı shyńdalǵan Nıetjan Berikulynyń ǵumyry tereń ǵıbratqa toly. «Tusaýym joq aıaqta, súıenbeımin taıaqqa» degen ár qaǵıdany ustanǵan esimi elge eleýli azamat qashanda halqy men el-jurtynyń ortasynda kisilik pen kishilik qalpynan aınymaǵan aqsaqal abyroıdyń asqaq bıiginde .
Nurmuhanbet DIIаROV, jýrnalıst
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE
