Shırek ǵasyrdan asa ýaqyttyń ishinde elimizdegi bilim berý salasynda qansha reforma jasalǵany, onyń qaısysy qandaı maqsatty kózdegeni de este qalmaı barady. О́ıtkeni eshqaısysy sońyna tolyq jetkizilgen joq. Onyń ornyna árkim ár jaqqa tarta bermeı, bilim berý úderisin ǵylymı negizde jan-jaqty zerttep, atqarylyp jatqan ońdy ister men oryn alyp jatqan eleýli kemshilikterdi naqty anyqtap, ony túzetý jumystaryn júrgizýge bolar edi.
12 jyldyq oqý júıesi úsh ret keıinge qaldyryldy. Bul oqýshylardyń psıhologııalyq jaǵynan 12 jyldyq oqytýǵa kóshýge muǵalimderdiń oǵan teorııalyq-ádistemelik jaǵynan daıyn bolmaǵandyǵynan da emes. Shynynda, 12 jyldyq bilim berýdegi negizgi maqsat – mekteptiń joǵary satysynda beıindik oqytýdy júzege asyrý. Oǵan daıyndyq ótken ǵasyrdyń 80-90-jyldarynda fakýltatıv sabaqtar ótkizý, belgili bir pánderdi tereńdetip oqytatyn synyptar, mektepter ashý túrinde bastalǵan bolatyn, ol áli kózdegen mejege jete almaýda.
Senat depýtattary 12 jyldyq bilim beretin elderde oqýshylar bir aýysymmen oqıtynyn, bizde eki aýysym bylaı tursyn, úsh aýysymdy joıa almaı otyrǵanymyzdy alǵa tartady. Bul – bizdiń 12 jyldyq bilim berýge kóshe almaı otyrýymyzdyń basty sebebiniń biri. Onyń ústine bizde oqý ornyn salýmen birge ony qajetti qural-jabdyqtarmen jaraqtaý, qordy únemi tolyqtyryp, jańartyp otyrý qajettigi eskerile bermeıdi. Oqytý isinde dıdaktıkalyq talaptardyń budan ózge de túrleri bolatyny oıyna kirmeıtin sheneýnikter oqýshylardyń bilim sapasynyń tómendigin tek muǵalimderdiń biliktiliginen izdeıdi. Bilimi tómen muǵalimniń bilimdi oqýshy daıyndaı almaıtyny ras. О́tken ǵasyrda qyzmet etken muǵalimderdiń atyna eshkim mundaı syn aıta almaıtyn. Jańa ǵasyrdyń bastalýymen birge bilimi, biliktiligi tómen muǵalimderdiń kóbeıýiniń syry nede? Onyń sebepterin zerttep júrgen ǵalymdar ne aıtar eken?
Mektepterdi bes kúndik oqýǵa kóshirý máselesi oryndy kóterilip otyr. О́ıtkeni eresek jastaǵy ata-analardyń ózi eki kún demalyp otyrǵanda, dene bitimi áli tolyq qalyptasyp úlgirmegen balalardy alty kún boıy oqytý oryndy deı almaımyz. Onyń ústine qazirgideı aptasyna 39-40 sabaq oqytýdy da retke keltirý qajet. О́ıtkeni balalardyń kópshiligi kóńil qalaýy boıynsha osy sabaqtardan tys ártúrli úıirme, seksııalarǵa qatysady, kóptegen mektepte qosymsha sabaqtar ótkiziledi.
Bes kúndik rejimge kóshýdi bastaǵan mektepter joǵarydaǵy saǵattardy bes kúnge syıǵyza almaı bastary qatýda. Munyń jolyn tabý da qıyn emes. Bul úshin birneshe pánniń «basy artyq» oqý materıaldaryn qysqartý jetkilikti. Osydan keıin onyń aptalyq saǵat sany ózinen-ózi qysqarady. Basqa pánderdi aıtpaǵanda, sońǵy eki synypta algebra jáne analız bastamalary páninde dıfferensııaldaý, ıntegraldaý máseleleri qanshama saǵat boıy oqytylady. Al bul joǵary oqý oryndarynda «álippesinen» bastap qaıtalanady. Osynsha uzaq qaıtalaý kimge qajet? Onyń ústine ǵylymnyń qazirgi jetistikteriniń bárin oqýshylarǵa mektepte ıgertip shyǵý múmkin de emes, onyń qajeti de joq.
Mekteptiń oqýlyǵy týraly áńgime keıingi kezderi aýyzdan túspeıdi. Biz de 7-8 synyptardyń geometrııa oqýlyqtaryndaǵy teorııalyq qatelikter týraly respýblıkalyq basylym betterinde birneshe ret áńgime ettik. Biz aıtqan pikirlerdi teristegen nemese qatelikterdiń oryn alýynyń sebepterin aıtqan eshkim bolmaǵan soń, bıyl maýsymda Bilim jáne ǵylym mınıstri E.Saǵadıevtiń atyna hat jazdyq. Mınıstrden jyl saıyn qaıta basylatyn nemese jańadan jazylatyn oqýlyqtarda burynǵy ketken kemshilikterdiń qaıtalanbaýyn uıymdastyrýyn surandyq. Biraq jańa oqý jyly bastalǵanda geometrııa oqýlyqtarynyń avtorlarynyń sany arta túskeni bolmasa, túzetilgen qatelikti baıqaı almadyq.
Qarjysy bar avtor oqýlyqqa ne jazýdy ózi sheship, onyń jazylýy sapasyn qadaǵalaıtyn eshkimniń bolmaǵany ma? Múmkin, keıbireýlerdiń oqýlyqtaǵy kemshilik eshnárse emes, muǵalim bilimdi bolsa boldy, oqýshyǵa sapaly bilim berýge bolady dep júrgeni osydan bolar?
Mektep muǵalimderi oqýshylardy únemi oqýlyqtaǵy árbir pikir, tujyrymdy oısyz qabyldaı bermeı, oǵan ózinshe synı taldaý jasaýǵa, múmkindigi bolsa, kezdesken qateni túzete bilýge baýlıdy. Degenmen oqýlyq avtorlarynyń jibergen qatesin túzetip oqyp, jańalyq asha salýǵa synyptaǵy kez kelgen oqýshynyń qabileti jete bermeıdi. Eger muǵalim ol qateni túzetip oqytsa jaqsy, túzetpese oqýshylardyń oqýlyqtaǵy jalǵan maǵlumattardy qabyldaýynan basqa amaly qalmaıdy. Sondyqtan da oqýlyqtaǵy qatelikti túzetý isin bir sátke de keıinge qaldyrýǵa bolmaıdy. Dıdaktıkalyq ádebıetterde A.Kıselevtiń «Geometrııa» oqýlyǵynyń 1930 jylǵa deıin qyryqqa jýyq qaıta basylǵany aıtylady. Muny áńgime etkende biz oqýlyqtyń qaıta basylǵanyn emes, árbir kelesi basylymyn shyǵararda burynǵy basylymda oryn alǵan kemshilikterdiń túzetilip, óńdelip, jetildirilip otyrǵanyn aıtqymyz kelip otyr. Osydan biz de tálim alýymyz kerek.
Elimizdiń táýelsizdiginen keıin qazaq tilinde jazylǵan geometrııa oqýlyǵy eń alǵash 1993 jyly basylyp shyqty. Buryn ár synyp bir oqýlyqpen oqıtyn bolsa, qazir 7-8 synyptardyń árqaısysy úshin tórt oqýlyqtan jazylǵan. Biraq olardyń árqaısysy, basqany aıtpaǵanda, teorııalyq qatelerden kende emes. Dál osy qalpymyzben júre bersek, shırek ǵasyr boıy túzetilmeı kelgen qateler ǵasyrlarǵa jetýi múmkin. Tarıhta mundaı da jaıttar bolǵan. Mysaly, ejelgi grektiń uly fılosofy Arıstoteldiń shybynnyń tórt aıaǵy bar degen paıymy men geometrııanyń atasy sanalatyn Evklıdtiń parallelogramdardan ózge tórtburyshtardyń barlyǵy trapesııa dep atalady degen tujyrymynyń eki myń jyl boıy qoldanylǵany belgili.
Odan arǵyny aıtpaǵanda, 1500 jyldyń ózinde jurt «Ǵalym bolý úshin Arıstoteldi jatqa bilý kerek. Onyń aıtqandaryn túgel túsiný mindetti emes, al onyń qaǵıdalaryna kúmán keltirý qudaıǵa til tıgizýmen birdeı» degendi zańdaı qabyldapty. Dál osy mazmundy áńgimeni orys matematıgi N.Iа.Vılenkın de aıtady: «Evklıdtiń bedeli eki myń jyl boıy saqtalyp keldi. Evklıdtiń qandaı da bir pikirine kúmán keltirýdiń ózi sol adamnyń matematıka salasyndaǵy ataq- abyroıynan jurdaı bolǵany degen sóz edi». Al qazir biz kimderdiń bedelinen qaımyǵyp júrmiz, álde oqýlyqtardaǵy túzetiletin qatelikterdi baıqaı almaı júrmiz be? Qalaı aıtsaq ta sapaly oqýlyq tereń bilimniń altyn arqaýy ekeni sózsiz.
Qalmyrza IZTILEÝULY,
Bilim berý isiniń úzdigi
ShYMKENT
