Mınıstrliktiń aqparatynda atap kórsetilgenindeı, bul kartalar agroónerkásiptik keshendi memlekettik qoldaýdy jetildirý, sondaı-aq 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan agroónerkásiptik keshendi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý maqsatynda ázirlenipti. Biz biletin derekter boıynsha, áýelgi basta bul kartalardyń sany jeteý bolatyn. Jeti basym baǵyt boıynsha ázirlendi delingen. Sodan keıin olardyń sany 11-ge jetkendigin estigen edik. Al endi jýyrda Úkimettiń Baspasóz ortalyǵynda Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstrleriniń qatysýymen ótken baspasóz máslıhatynda kartalardyń sany 13-ke jetkeni aıtyldy. Qysqasyn aıtqanda, ýaqyt ótken saıyn kartalar da balalap jatyr. Sonda bul ózi bas-aıaǵy bar birtutas qujat pa, joq álde «kósh júre túzeledi» degendeı, ýaqyt ótken saıyn qampıyp óse beretin dúnıe me?
Degenmen adal sózimizdi aıtar bolsaq, bul damytý kartalarynda elimizdiń aýyl sharýashylyǵy salasynda qordalanǵan problemalar birshama ashyq aıtylǵan eken. Kartalarda solardy eńserýdiń joldary ekshelgen. Demek mınıstrlik burynǵydaı emes qalyptasqan problemalarǵa neǵurlym batyl qarap otyr dep esepteımiz jáne soǵan saı úmit kútemiz.
Sonymen Agroónerkásip keshenin damytý kartalaryna aýylsharýashylyq kooperasııasy; agrarlyq qaıta óńdeý; AО́K-ti tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý; tuqym sharýashylyǵy; fıtosanıtarlyq is-sharalardyń tıimdiligin arttyrý; agrohımııa; mal azyǵy óndirisin damytyp, onyń teńgerimin qamtamasyz etý; kóterme-taratý ortalyqtary; jańa egistikterdi aınalymǵa qosý; shalǵaıdaǵy qoı sharýashylyǵy; agrarlyq ǵylymdy túbegeıli jańǵyrtý; sıyr eti óndirisin damytý máseleleri engizilip, olardy memlekettik qoldaýdyń sharalaryn jetildirý kózdelgen.
Máselen, agrarlyq qaıta óńdeý salasyn damytý kartasynda bul istiń elimizdiń agroónerkásip keshenindegi basty baǵyttardyń biri ekendigi aıtylady. Osy boıynsha ázirlengen jol kartasynda bul baǵyt boıynsha egjeı-tegjeıli taldaý júrgizilgen, sonyń nátıjesinde alǵash ret «Qaıta óńdeý kásiporyndarynyń derekter bazasy» qalyptastyrylǵan. Bul baza kásiporynnyń aǵymdaǵy jaǵdaıyn baǵalaý, onyń qýatyn, júktelýin, ónim nomenklatýrasyn, sondaı-aq damýdy tejeıtin problemalaryn anyqtap, olardy eńserý máselelerin qamtıdy.
Osylaısha ımport úlesiniń joǵarylyǵyn, júktelmegen qýattylyqty jáne shıkizattyq áleýetti eskere otyryp 435 kásiporynǵa qatysty qaıta óńdeýdiń 9 basym túri aıqyndalypty. Olar – sútti, etti, terini jáne júndi, maıly jáne dándi daqyldardy, jemis jáne kókónisti, qant qyzylshasyn jáne kartopty qaıta óńdeý máseleleri. Bul máseleler boıynsha agrarlyq saladaǵy ónim óńdeý kásiporyndaryn el aýmaǵy boıynsha ornalastyrý syzbasy ázirlenipti. Endi osy syzbaǵa sáıkes 79 jańa zaýyt salý jáne 80 zaýytty jańǵyrtý mindeti alda tur. Eger bul shara júzege asqan jaǵdaıda óńdelgen ónimderdiń jalpy óndirisin qazirgi 1,9 trln teńgeden 3 trln teńgege deıin ulǵaıtýǵa jáne 7 myń jańa jumys ornyn ashýǵa bolady eken.
Elimizdiń agroónerkásip keshenin damytýdyń taǵy bir ózekti máselesi aýylsharýashylyq taýar óndirýshilerin tehnıkalyq jaraqtandyrý bolyp otyr. О́ıtkeni bul iste de qordalanǵan problemalar bar. Máselen, aýylsharýashylyq tehnıkalary parkine júrgizilgen taldaý olardyń qoldanylýynyń orta merzimi 17 jyldan asyp ketkenin kórsetti.
Al munyń ortaq iske tıgizetin zalaly kóp. Eger solardyń keıbirine toqtalsaq, tehnıkalardyń tozýy olardy jóndeý men janar-jaǵarmaıǵa jumsalatyn qosymsha shyǵyndardy, naqty esep boıynsha alǵanda, 20 paıyzǵa ulǵaıtady eken. Mine, osynyń saldarynan elimizde, shamamen alǵanda, 200 mlrd teńgeniń qarjysy artyq jumsalýda, ıaǵnı osynshama qarjy jelge ushqanmen birdeı bolyp otyr.
Sondyqtan bul jóninde ázirlengen karta boıynsha agroónerkásiptik keshendi tehnıkalyq qaıta jaraqtandyrý isine edáýir qarqyn berý qajet dep eseptelingen. Ol úshin otandyq aýylsharýashylyq tehnıkalaryn jasaý isin jolǵa qoıý, al mundaı tehnıkalardy shyǵarý men satyp alýdyń tıimdiligin arttyra túsý úshin beriletin ınvestısııalyq sýbsıdııalar tetikterine ózgerister engizý, túpkilikti mólsherlemesi 5 paıyzǵa deıin bolatyn jeńildetilgen nesıe berý baǵdarlamasyn iske qosý kózdelgen.
Aýyl sharýashylyǵyndaǵy taǵy bir problema – sońǵy jyldary astyq sapasynyń jyl saıyn tómendep kele jatqany baıqalady. Nege? Onyń birqatar sebepteri bar. Osy baǵyt boıynsha ázirlengen kartada sonyń biri retinde elimizdiń egistikterine sebilgen elıtalyq tuqym úlesi 2014 jylǵy 6,3 paıyzdan 2016 jyly 3,5 paıyzǵa deıin tómendep ketkendigi atap kórsetilgen. Osyǵan oraı ázirlengen tuqym sharýashylyǵy kartasynda sýbsıdııalaý tetikterin jetildirý, taýarly egisterge 1-reprodýksııadan tómen emes tuqymdardy paıdalanýǵa birtindep kóshýdiń joldary usynylǵan.
«Tuqym sharýashylyǵyn qoldaý jáne dıqandardy mıneraldy tyńaıtqyshtarmen qamtamasyz etý jóninde qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde bıyl bul jaǵdaıdy birshama retke keltirýdiń sáti tústi. Sóıtip astyq túsiminiń sapasy bıylǵy jyly ótken jylmen salystyrǵanda birneshe ese ósip otyr», delingen resmı aqparatta.
Bizdiń pikirimizshe, mundaı jetistikte tabıǵı faktorlardyń da úlesi barlyǵyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni kelesi jyly da dál osyndaı sapaly ónim alynady dep eshkim kepildik bere almas. Eger mınıstrlik osyǵan kepildik berse, onda sóz joq, bul elimizdiń egin sharýashylyǵynyń tabıǵı klımattyq jaǵdaılarǵa qaramaı-aq sapaly ónim alýdy qamtamasyz etý baǵytynda bir qadam alǵa basqandyǵyn bildiretin senimdi faktor bolyp tabylady.
Agroónerkásiptik keshendi damytýdyń taǵy bir baǵyty – ósimdikterdi qorǵaý kartasyn ázirleý barysynda ár oblys boıynsha egisterdiń fıtosanıtarııalyq jaı-kúıi aıqyndalypty. Lastanǵan alańdar men naqty óńdelgen alańdar anyqtalǵan. Máselen, aramshópter boıynsha 4,7 mln gektar, al zııankester men aýrýlar boıynsha 1,5 mln gektar jer óńdeýmen qamtylmaǵan. Osynyń bári 1 mln tonnanyń jalpy ónim ysyrabyna ákelip soqtyrǵan.
Osyǵan baılanysty, 2018 jyldan bastap, aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshilerdiń preparattar satyp alýǵa jumsaǵan shyǵyndaryn olardyń qunynyń 50 paıyzy mólsherinde sýbsıdııalaý jóninde jańa shema engizilipti. Mınıstrlik ókilderiniń esebinshe, bul shema óńdeletin alańdy 2 esege jýyq, ıaǵnı, 1,9 mln gektardan 3,4 mln gektarǵa deıin arttyrýǵa múmkindik beredi.
Mınıstrlik ázirlegen jol kartalarynyń arasynda kóterme-taratý ortalyqtaryn damytý kartasynyń bolýyn quptaı qabyl aldyq. О́ıtkeni qazirgi ýaqytta azyq-túlik taýarlarynyń óndirýshilerden tutynýshyǵa deıin jetý joldary jete uıymdastyrylmaǵan jaǵdaıda, ıaǵnı stıhııaly túrde júzege asyrylyp jatqandyǵy belgili. Sonyń saldarynan tıimsiz alypsatarlyq pen deldaldyq keńinen etek alyp, munyń aqyry baǵanyń 2 esege deıin sharyqtaýyna ákelip otyr. Astyqty, kartop pen kókónisti jaqsy aldyq degen bıylǵy jyldyń ózinde azyq-túlik baǵalarynyń sharyqtaý sebebin qarapaıym kópshilik túsine almaı álek.
«Bul jaǵdaıdy ózgertý úshin ár oblys ortalyǵynda kóterme-taratý ortalyqtary jelisin qurý qajet. Olar memleket-jekemenshik áriptestigi negizinde qurylatyn bolady. Ol úshin aýylsharýashylyq taýaryn óndirýshiler men kooperatıvterdiń óz ónimderin ótkizý qyzmetterin jetildirýine múmkindik beretin tıisti normatıvtik quqyqtyq aktiler qabyldanady» deıdi mınıstrlik ókilderi.
Shynyn aıtý kerek, qazirgi ýaqytta qarapaıym halyqqa keregi ózderi kúndelikti tutynatyn azyq-túlik ónimderiniń qoljetimdi bolýy ǵoı. Sondyqtan naq osy sharadan úmit kútetindigimizdi jasyrmaımyz. Áıtpese qanshama jyldar boldy aýyldaǵy arzan azyq-túlikti qalaǵa arzan kúıinde jetkize almaı qınalyp otyrǵan jaımyz bar. Mınıstrlik atqaryp jatqan kóptegen is-sharalardyń halyqtan alǵys ala almaı kele jatqany da osydan dep túsinemiz. Áıtpese resmı aqparatta atap kórsetilgenindeı, aýylsharýashylyq kooperasııasyn damytýdyń jol kartasy qabyldanyp, ony iske asyrýdyń alǵashqy nátıjelerine sáıkes aǵymdaǵy jyly mal sharýashylyǵy ónimderiniń jalpy kólemi 3,3 paıyzǵa, sonyń ishinde et óndirisi 5,7 paıyzǵa, sút óndirisi 2,8 paıyzǵa ulǵaıypty. 2017 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha 56 myńnan asa jeke qosalqy sharýashylyq pen usaq sharýa qojalyqtaryn qamtyǵan 770 kooperatıv qurylypty. О́zin-ózi jumyspen qamtyǵandar men jumyssyzdar endigi kezekte jeke kásipker bolyp qaıta tirkelip, osynyń esebinen 6 476 bordaqylaý alańyn qurylypty. Sonymen qatar mal ónimderin óńdeý kórsetkishteri de ósip, sútti óńdeý kólemi 60-tan 65 paıyzǵa, et óńdeý kólemi 55-den 60 paıyzǵa ulǵaıa túsipti.
Al endi osy jetistikterimiz, bazarlarymyz ben dúken sórelerinen nege kórinip turmaıdy? Baǵa nege sharyqtaı beredi?
Endi buǵan biraz jaýapty agroónerkásip keshenin damytý kartalarynan kórgendeı bolyp otyrmyz. Kartalardyń kóbeıgeni jaqsy, endi osy arqyly sharýalar óndiretin azyq-túlik túrleri de kóbeıip, olar qymbatshylyqtan qysym kórip otyrǵan qala halqyna, deldaldardyń aralasýynsyz, durys jaǵdaıda jetetin bolsa ıgi.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
