«Ákimshilik óndiristiń biryńǵaı tizilimi» jobasynyń ereksheligi qandaı?

Mine, osyǵan oraı Prezıdent Nursultan Nazarbaev Qazaqstan hal­qy­­na arnaǵan Joldaýynda Úshinshi jań­ǵyrý jóninde jarııa etti. Al onyń negizi sıfrlandyrý máselesi bol­dy. О́ıtkeni búginde sıfrlandyrý isi qaı eldiń bolsyn básekege qabi­let­tigin, sondaı-aq halyqtyń ómir sú­rý sa­pasyn arttyratyny belgili bo­lyp otyr. Sondyqtan da bizdiń eli­miz­de de sıfrlandyrýdyń jekele­gen baǵyttaryna ókiletti organdar men kásiporyndardyń, uıymdardyń erek­she mán berýi men olardyń bul salada ózara is-qımylyn jolǵa qoıýynyń ma­ńyzdylyǵy aıqyndala tústi.

Osy oraı­da sıfrlandyrý úrdisi sot júıe­si men quqyq qorǵaý organdarynda bir­­den qoldaý tapty desek artyq aıt­qandyq emes. О́ıtkeni quqyq qor­ǵaý organdarynda bul jumys, ne­gi­zinen, bastalyp ta ketken bolatyn. Máselen, Bas prokýratýra zaman talabyna saı sıfr­landyrý isin odan ári sátimen jal­ǵastyryp, endi ákimshilik isterdi osyn­daı úrdiske kóshirýdi qolǵa aldy. 

Sot júıesi men quqyq qorǵaý organ­dary úshin sıfrlandyrý barysy onyń jan-jaqty tıimdiligimen, artyqshylyǵymen mańyzdy bolyp otyr. Máselen, jyl saıyn osy sala­ǵa qatysty elimizdegi 64 organ 4 mln ákim­shilik materıaldar toltyrýmen aına­lysady eken. Al odan keıin qaǵaz júzindegi ol hattamalar men qaý­lylardy esepke qoıyp, baqylaýǵa alý úshin olar málimetter bazasyna engiziledi. Sonda baıqasańyz, ákim­shi­lik proseske is júzinde elimizdiń ár­bir kámeletke tolǵan azamattary túgel tartylady.

Mundaı orasan kóp qujattar tasqynynyń ara­syn­­da keıbir isterdiń joǵalyp ta qala­ty­ny jasyryn emes. Tipti mundaı qu­­jattardy kúndelikti toltyrý aǵy­my­na ilese almaǵan keıbir sheneý­nik­­terdiń kózboıaýshylyqqa salynyp, qo­syp jazýǵa da baryp jatatyny shyn­dyq. Keńselerdegi seıf tolǵan qaǵaz. Olar­ǵa vedomstvolyq tolyq baqylaý tip­ti múmkin emes.

Al bárinen buryn, keıbireýlerdiń ózine salynǵan aıyppuldan tipti ha­bary da joq bolyp shyǵady. Aıyp­pul­dy tólegenderi bolsa, ol mál­i­m­et-
­terdi aldyryp tastaý úshin túbir­tek­­terin ustap júgirip júrgeni. Keı­de aıyppul tólegenniń ózinde de sot oryndaýshylar ony bilmeı qa­lyp, taǵy tóleýge májbúrleıtini de bar. Mundaı jaǵdaıda prokýrorlar istiń bárin birden múlt jibermeı qada­ǵa­lap otyrýy tipti múmkin emes. Sol úı­me-júıme qaǵazdardyń artynda she­neýnikterdiń olqylyqtary men boı­kúıezdikteriniń qulaǵy qyltıyp turatyny da ras. Mine, osylardyń saldarynan túrli zańsyzdyqtar, sebepsiz saldarlar men jaýapsyzdyqtar kó­rin­is berip, olar aqyr sońynan aza­mat­tar quqyqtarynyń buzylýyna soq­tyryp jatady.
Osylardyń bárin salmaqtap, saralaı kele mundaı kórinisterden arylý úshin Bas prokýratýra bul asa túıindi má­seleni Elbasy alǵa qoıyp otyrǵan búgingi ozyq tehnologııalar kómegimen sheshýge kiristi. «Ákimshilik óndiristiń biryńǵaı tizilimi» dep atalatyn bul joba barlyq memlekettik organdar úshin etalondy baza bolyp tabylmaq.

Al onyń erekshelikteri men art­yq­shylyqtary qandaı? Birin­shi­den, en­di burynǵydaı qaǵaz emes, elekt­ron­­dy hattamalar men qaýlylar tol­tyrylatyn bolady. Osyndaı ádis­pen toltyrylǵan málimetter orta­lyq­tandyrylǵan bazaǵa birden kelip tú­sedi. Munyń taǵy bir artyqshylyǵy sol, endi olardy toltyratyn adamnyń kez­deısoq ıakı ádeıi jańylysýyna múl­de jol joq. Týrasyn aıtqanda, bul júıe basqa kólemde aıyppul sa­lýǵa nemese zańsyz jaza qoldanýǵa múm­kindik bermeıdi.

Bul rette aıyppuldardyń oryndalýy da tolyq avtomattandyrylǵanyn es­kergen jón. Iаǵnı, azamattyń aıyp­pul­­dy tólegenin dáleldeý úshin tú­bir­tekti tıisti mekemege áke­lip kór­­setýdiń qajeti joq. Ol tólem eta­­londyq bazada avtomatty túrde kó­ri­netin bolady. Bul júıe­niń jet­il­di­­rilgeni sondaı, erikti túrd­e tólen­be­­gen ákimshilik aıyppul máj­búrlep oryn­datylý úshin avtomat­ty túrde qaı­talanatyn bolady. My­saly, bul má­sele túsinikti bolýy úshin jol ere­­jesine qatysty jaıdy alaı­yq. О́ıt­keni osy jol erejesin júr­gi­zý­shi ne jaıaý júrginshiler jıi bu­za­ty­ny anyq. Soǵan oraı pro­kýra­týra jol qozǵalysy erejesin buz­ǵany úshin toltyrylatyn elektron­dy hat­tamalardyń elektrondy nus­qa­synyń qanatqaqty jobasyn qolǵa aldy.
Osy maqsatta Bas prokýratýra ishki ister organdarymen birlesip, jol-pat­rýldik polısııa qyzmetkerleri mo­bıldi qurylǵylarmen elektrondy hattamalardy toltyrý úshin oǵan ja­ńa qosymshalar engizdi.

Bul jobany je­del júzege asyrý jolynda búgingi kúni Astana qalasynyń 50 ekıpajy tıisti planshettermen jaraq­tan­dy­rylyp, olar osy jyldyń 17 shil­de­sinen bastap elektrondy hattamalar toltyrýǵa kirisip te ketti. Astana qalasynyń jol saqshylary qazirdiń ózinde 5,5 myń osyndaı elektrondy hat­tamalar toltyrǵanyn statıstıka kór­setip otyr.

Eger buryn jol-patrýldik polı­sııa qyzmetkeri osyndaı hattama tol­tyrý úshin 15-20 mınýt ýaqyt ji­be­retin bolsa, qazir buǵan nebári 5 mı­nýttaı ǵana ýaqyt ketedi. Ol úshin jańa qurylǵyǵa azamattyń jeke salyq ındeksin engizse boldy, onyń aty-jóni, týǵan jyly, mekenjaıy men jeke basyn kýálandyratyn qu­jattary, júrgizýshi kýáliginiń, saq­tandyrý polısiniń málimetteri tizi­lip shy­ǵa keledi. Al avtomobıl nómiri boı­ynsha VIN-kody anyqtalyp, onyń teh­nıkalyq baıqaýdan ótkendigi men jal­py basqa zań buzýshylyqqa qatysy bar-joǵy birden belgili bolady. Sol sı­ıaqty quqyq buzýshynyń buryn bol­ǵan qylmystarǵa qatystylyǵy men iz­deýde bar-joǵy da tekseristen ótedi.

Osyndaı ádispen toltyrylǵan hat­tama ınspektordyń elektrondy qol­tańbasymen kýálandyrylyp, ol naq­ty ýaqyt rejiminde elektrondy bazaǵa túsedi. Al quqyq buzýshy bol­sa, hattamany planshettegi stılýs­tyń kómegi arqyly oqyp, áb­den tanysyp baryp, qol qoıady. Onyń ústine oǵan hattamanyń qaǵaz túrin­de­gi nusqasy berilip, oǵan qoly qoıy­lyp, ekinshi nusqasy ınspektor­da qalady. Al elektrondy hattama qu­qyq buzýshynyń elektrondy poshta­syna jiberiledi nemese uıaly telefonyna hattama toltyrylǵany jóninde SMS habarlama túsedi. Qu­qyq buzýshynyń qolynda smartfon nemese aıfon bolsa, ol birden hat­tamanyń tolyq túrin kóredi. Son­daı-aq elektrondy hattamanyń kó­shirmesin Bas prokýratýranyń aq­parattyq servısinen, ıaǵnı  http://qamqor.gov.kz adresi boıynsha da taý­yp, qaǵaz túrinde shyǵaryp alýǵa to­lyq múmkindik bar.

Elektrondy tásilmen rásimdelgen aıyppuldy tóleý de ońaı. Ýaqyt almaıdy. Aıyppul tóleýge tartylǵan kez kelgen quqyq buzýshy aıyppulyn pos-termınal arqyly sol jerde-aq, ıaǵnı quqyq buzǵan jerinde nemese elektrondy tólemmen, ıaǵnı ekin­shi deńgeıdegi kez kelgen bank­te tóleı alady. Muny óz qalaýy bi­ledi. Aıyppuldy tólegen soń onyń túbir­tegin memlekettik organdarǵa apa­rý­dyń qajeti joq, óıtkeni ákimshilik aıyp­­puldyń tólengeni týraly derek ba­za­ǵa avtomatty túrde túsedi. Tólem tý­­raly derek bazaǵa sol mezette ke­lip túsetin bolǵandyqtan aıyppul da avtomatty túrde dereý joıyla­dy. De­mek, ol adamǵa joǵaryda aıt­qa­ny­myz­daı, endi sot oryndaýshydan da alańdaýdyń negizi joq.

Demek, Memleket basshysynyń tapsyrmasyna saı engizilgen sıfr­ly tehnologııanyń elektrondy hattama toltyrý barysynda azamattar úshin de, memleket úshin de paıdasy asa zor deımiz. Al «Ákimshilik óndir­istiń biryńǵaı tizilimi» ótken qyr­kúıek aıynda Memleket basshy­syna kórsetilgen bolatyn. Osy oraıda biz áń­­gi­melesken Bas prokýratýranyń Qu­qyqtyq statıstıka jáne arna­ıy esepke alý jónindegi komıteti tó­ra­ǵasynyń orynbasary Baǵlan Bek­baý­ov: «Elimizde ákimshilik óndiristi sıfrlandyrý isi júzege asyryldy dep aıtýymyzǵa tolyq negiz bar», deıdi. 

Budan burynyraq elimizdiń elektron­dy júıesine aryz túsken sát­ten bastap sotqa deıingi prosestiń bá­rin qamtıtyn «Sotqa deıingi tergeýdiń bi­ryńǵaı tizilimi» engizilgeni týraly da aıtqan bolatynbyz. Bul júıe barysy da kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp otyrǵan kórinedi. 

Aleksandr TASBOLAT,
«Egemen Qazaqstan»