Qaýyp aıtqandar halyq aldynda jaýap bersin

2011 jyldyń 20 qazany kúni elimizdegi belgili saıttardyń biri «Tengrınıýs.kz» «Qazaqstan halqynyń 1/3 bóligi Reseıge jáne Shyǵys Evropaǵa kóshýge daıyn» (V Kazahstane tret naselenııa gotova emıgrırovat v Rossııý ı Vostochnýıý Evropý) degen maqala jarııalady. Ol maqaladaǵy málimetke súıensek, suraý júrgizil­gen­der­diń 28,5 paıyzy Qazaqstannan ketýge daıyn. Onyń ishinde ketýge naqty sheshim qabylda­ǵan­dary 11,8 paıyz, josparlap otyrǵan­dary 48 paıyz dep kór­setilse, olardyń ketý sebebi bir bóligi materıaldyq-qarjylyq se­bep­ter, ekinshi bóligi memle­kettiń til salasyndaǵy saıasaty dese, úshinshileri eshqandaı keleshekti (perspektıva) kórmeýiz­den dep jaýap beripti. Sondaı-aq árbir altynshy qazaq, árbir ekinshi orys, sonymen birge, bas­qa ult ókilderiniń teń jar­tysynyń elden ketkisi keledi dep jazady. Bul – Saıası sheshimder ınstı­týtynyń berip otyrǵan málimeti. Atalǵan saýaldamaǵa bar­ly­ǵy 2294 adam qatysqan. Sonyń ishinde Qazaqstannan ketýge daıyn ekeni 28,5 paıyz nemese 653 adam sondaı oıy baryn bildirgen. Qazaqstan halqynyń sany sońǵy resmı derekterge sáıkes 16,6 mln. adam ekenin eskersek, sol halyqtyń 0,01 paıyzynyń (2294 adam), onyń ishinde 0,004 paıyz (653 adam) adamynyń pikirin eskere otyryp Qazaqstan halqynyń 3/1 bóligi Qazaq­stan­nan ketkeli jatyr degeni ne mas­qara? Onyń ústine azamat­tardyń Qazaqstannan ketýge bel býýy­nyń birinshi sebebi aza­mat­tardyń materıaldyq-qar­jy­lyq jaǵ­daıy­nyń nasharlaýy dep kórsetken. Myna derekterge qulaq asa­ıyq, aǵaıyn. Alysqa uzamaı-aq ortasha aı­lyq jalaqy 2007 jylǵy 53 myńnan 2011 jyly 93 myń teń­gege deıin artqanyn, ulttyq ál-aýqat deńgeıi jóninen álem mem­leketteriniń reıtınginde Qazaq­stan ótken jyly 26 satyǵa ilgerilep, 110 el arasynan 50-shi orynǵa kóterilgenin, bizdegi ortasha aılyq jal­aqy 5 jarym esege, zeı­netaqy­nyń ortasha kólemi 4 esege kóbeı­genin, 1994 jyly jan basyna shaq­qan­daǵy ishki jalpy ónim 700 dollardan sál ǵana assa, 2011 jyldyń 1 qara­shasyna qa­raı bul kórset­kish 12 eseden, ar­tyq ósip, 9 000 AQSh dol­larynan asyp tús­kenin eskersek «mate­rıal­dyq-qar­jy­lyq jaǵdaı­dy­nyń nasharlaýy sebepti altyn­shy qazaq, árbir ekinshi orys, sony­men birge, basqa ult ókilderiniń teń jartysynyń elden ketkisi keledi degendi» bul ınstıtýt qaıdan alyp otyr ? Táýelsizdiktiń alǵashqy 20 jy­lynda mundaı nátıjege esh­qandaı el qol jetkize almaǵanyn álemdik tájirıbe rastaıdy. My­saly, egemen damýdyń alǵashqy jıyrma jylynda jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim Ońtústik Koreıada – 3 ese, Malaızııada – 2 ese, Sıngapýrda – 4 ese, Vengrııada – 5 ese, Polshada 4 ese ósken. Bul máseleniń bir jaǵy ǵana. Atalǵan zertteýshiler azamat­tar­dyń elden ketýiniń taǵy bir sebebi – memlekettiń til saıasaty dep atap kórsetýde. Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııasynyń 7-babynyń 3-tar­maǵyna sáıkes «Memleket Qazaq­stan halqynyń tilderin úırený men damytý úshin jaǵdaı týǵyzý­ǵa qamqorlyq jasaıdy». Al 9-ba­by­na sáıkes «Árkimniń ana tili men tól mádenıetin paıda­l­a­ný­ǵa, qa­rym-qatynas, tárbıe, oqý jáne shyǵarmashylyq tilin erkin tań­dap alýǵa quqyǵy bar». Bú­gingi tańda Ata Zańnyń bul qaǵı­dasy tolyq oryn­dalǵan. Elimizde qonystanǵan 140-qa jýyq ult ókiliniń esh­qaısysynyń tili shettetilip nemese kemsi­tilgen emes. Bu­ǵan eli­mizde ómir s­ú­rip otyr­ǵan kez kelgen ult ókili dálel bola ala­dy. Qazirgi tańda 108 mektepte 22 et­nos­tyń tilderi jeke pán retinde oqytylsa, 88 mektepte bilim alý orys, ózbek, tájik, uıǵyr já­ne ýk­raın tilderinde júzege asyrylady. Negizgi Zańymyzdyń 7-baby­nyń 1-tarmaǵyna sáıkes Qazaq­stan Res­pýblıkasyndaǵy memle­ket­tik til – qazaq tili. Elbasymyz atap aıt­qandaı, «memlekettik til – barsha qazaqstandyqtardy bi­riktirýdiń bas­ty faktory» ekendigin árqashan este saqtaýymyz kerek. Sondyqtan memlekettik til­di meńgerý – árbir qazaq­stan­dyqtyń asyl paryzy. Dana hal­qymyz «Til bilgen qushaq­ta­sady, bilmegen pyshaqtasady» dep qate aıtpasa kerek. Sondyqtan kez kelgen ult ókili úshin turaqtaýǵa jeri jaı­ly, ómir súrýge eli jaıly, óz mádenıetin, tilin, dástúrin damy­tý­ǵa jáne jań­ǵyrtýǵa barlyq jaǵdaı jasalyp otyrǵan eldiń til saıasaty azamat­tar­dyń elden ketýine sebep bolyp jatyr degeni zertteýshilerdiń qaı sasqany? Memlekettiń óz tilin órken­de­temin degeni, ózgeni tómen­de­temin degeni emes qoı, shyny? Baıyppen qarar máseleniń biri osy bolar. Joǵaryda aıtyp ketkenimdeı, atalǵan ınstıtýt mamandary aza­mattardyń elden ketýine taǵy bir sebep eshqandaı keleshekti (perspektıva) kórmeýinen eken? Qazaqta maqal bar, «Bireý to­ńyp sekiredi, bireý toıyp sekiredi» degen. Menińshe, bul toıyp sekir­genniń sergeldeńi. Álemniń damy­ǵan eńseli elý eliniń qa­tary­na qo­sylýǵa umtylǵan, jas ta bolsa bas bolyp Táýelsiz Mem­leketter Dos­tas­tyǵy, Shanhaı yntymastyq uıy­my, Eýro­pa­daǵy qaýipsizdik já­ne yntymas­tyq uıy­my, Islam Yn­tymas­ty­ǵy Uıymy syndy uıym­darǵa tóraǵa­lyq etken, ózindik stra­te­gııalyq damý jospary bar eldiń keleshegin kórmeý degen ne sóz? El keleshegi joq bolsa, Táýel­sizdik jyl­darynda el ekonomı­ka­syna 120 mıllıard dollardan astam sheteldik ınvestısııa quıyl­mas edi. Al endi biz eldegi syrtqy kóshi-qon máselesi boıynsha Qa­zaq­stan Respýblıkasy statıstıka agenttigi bergen resmı málimetke súıenip kóreıik. 2010 jyly elimizden 393 056 azamat shetel assa, 408 521 adam turaqty turý úshin kelgen. Onyń ishinde 329 403 qandasymyzdy esep­­temegende, 44 568 orys, 5497 ýkraın, 1110 belarýs, 2988 ózbek, 2297 ázerbaıjan, 3588 cheshen, 3139 koreı, 3605 nemis 3277 uı­ǵyr jáne basqa da júzdegen ult ókilderi Qa­zaq­stanǵa qonys aýdarǵan. Onyń ishinde eńbekke jaram­dy jastaǵy 314 834 azamat shetelge turaqty turýǵa ketse, kerisinshe, bizdiń elge 325 974 azamat kelgen. Sonymen qatar, naqty maman­dyq­tar boıynsha 14 890 aza­mat elden shetelge ketse, 12 366 naqty ma­mandyq ıesi Qazaq­stan­dy turaqty turatyn mekeni retinde tańdaǵan. Onyń ústine resmı bolmasa da halyq arasynda basqa ult ókil­deriniń elden óz týǵan otany­na toqyraý jyldary kóship ketip, endi, mine, órkendegen Qazaq­stan­ǵa qaıta oralyp jatqany tý­raly habarlardy kóptep estımiz. Men bul máseleni nelikten kóterip otyrmyn. Kóshi-qon – memlekettik saıası másele. Oǵan atústi qaramaý kerek dep oılaı­myn. Sebebi, memleketti adam resýrsy quraıdy. Al myna ma­qa­la múldem shyndyqqa janas­paı­tyn, el arasyna teris oı qalyp­tastyrýshy, «jaqsy baı­qap sóı­lerdiń» emes, «jaman shaıqap sóı­lerdiń» kebin kıgen málimet dep túsinemin. Bizdiń halyq qashannan boz­daǵanǵa basý, joqtaǵanǵa joral­ǵy aıtqan, adasqandy alastama­ǵan, qateleskendi keri ıtermegen, jat­ty jatyrqamaǵan, qan­daı qıyn zaman bolsa da kózi men sózine qarap bólmegen, sha­ńy­raǵynyń astynan pana bergen, qara nanyn bólip jegen emes pe? Sonaý surapyl soǵys kezinde de, odan keıingi «qyrǵı-qabaq soǵys» saıasaty kezinde de qýy­lyp kelgendi qurdymǵa jibermeı, aıdalyp kelgendi aıypty­syń demeı, óz baýyryndaı kórip, talaı­lar­dy qamqoryna aldy emes pe? Al mynadaı maqalalarǵa jol berý elimiz, jerimiz týraly aza­mattar arasynda, sheteldik árip­testerimizdiń aldynda ózge­deı jarnama júrgizý dep oılaı­myn. Sondyqtan shyndyqqa ja­naspaıtyn málimetterdi jarııa­laý­ǵa jol berilmeýi kerek. El Konstıtýsııasynyń 12 jáne 34-baptaryna sáıkes árkim Qa­zaqstan Respýblıkasynyń Kons­tı­týsııasyn jáne zańdaryn saq­taýǵa, basqa adamdardyń quqyq­taryn, bostandyqtaryn, aby­roıy men qadir-qasıetin qur­met­teýge min­det­ti, adamnyń já­ne azamattyń óz quqyqtary men bostandyqtaryn júzege asyrýy basqa adamdardyń quqyqtary men bostandyqtaryn buzbaýy, kons­tıtýsııalyq qury­lys pen qoǵamdyq ımandylyqqa nuqsan keltirmeýi tıis. Al bul maqala, birinshiden, bizdiń memleketti, basqa adam­dar­dyń patrıottyq sezimderin qurmettemeıtin, adamdar, ult­tar arasynda iritki salatyn ma­qa­la. Iаǵnı, ondaǵy máli­met­ter­diń negizdiligi men zańdylyǵyna qu­qyqtyq turǵydan baǵa berý qajet dep esepteımin. Berik BEKJANOV, Májilis depýtaty.