О́z-ózine qol jumsaý – bul bir adamnyń nemese onyń aınalasyndaǵylardyń ǵana psıhologııalyq problemasy emes. Bul – mıkro-kózqaras jáne máseleniń tek saldary. Negizgi sebepterin tereńirek izdeý kerek. О́zin-ózi óltirý jaǵdaıy – qoǵamnyń áleýmettik ál-aýqatynyń barometri.
Jıyrmasynshy ǵasyrda fransýz áleýmettanýshysy Emıl Dıýrkgeım «Sýısıd. Sosıologııalyq zertteý» kitabynda qoǵamda sýısıd paıyzynyń ózgerip otyrýyna áser etetin áleýmettik ortanyń ártúrli jaǵdaıyn bólip qarastyrǵan bolatyn (dinı nanymdary boıynsha, otbasylyq jaǵdaı, saıası ómir jáne t.b.). Avtordyń pikirinshe, ujymdyq qarym-qatynas jáne qoǵamnyń aýyzbirshiligi ózine-ózi qol jumsaýdy tejeıdi. Qoǵamnyń birigýi álsiregende, adam qoǵamdyq ómirden alshaqtap, ortaq ıgilikten óziniń jeke maqsattaryn joǵary qoıady. Mysaly, sýısıdke saıası jaǵdaı, sonyń ishinde ultaralyq soǵystar da áser etedi.
AQSh-Reseı áleýmettanýshysy Pıtırım Sorokın qoǵamnyń ál-aýqatynyń deńgeıin adamnyń áleýmettik mártebesimen anyqtaıdy. Áleýmettik mártebe onyń mamandyǵynyń bedeli, bilim deńgeıi, tabys kólemi, bılikke qol jetkizýinen turady. Bul tujyrym búginde kóptegen zertteýlermen dáleldengen. О́zin-ózi óltirgen áleýmettik-demografııalyq toptar arasynda bilim deńgeıi, áleýmettik mártebesi men jaǵdaıy tómen adamdar basym.
Qoǵamnyń ıgiligi materıaldyq, rýhanı qundylyqtardy qamtıdy jáne adamnyń ómirlik múddelerimen baılanysty. Áleýmettik ál-aýqatqa qol jetkizý qashan da jeke tulǵalardyń eńbek etýine negizgi túrtki boldy. Basqasha aıtqanda, adamdar árdaıym ómir súrýge tyrysady jáne umtylady. Dál osy motıvpen kezinde adam «otty ıgerse», búginde «aıfon» oılap tapty. Búgingi kúnniń negizgi urandardyń biri – «jaılylyqta ómir súrý».
Áleýmettik ál-aýqatqa tolyq qol jetkizý úshin jaı ǵana «yńǵaıly» nemese molshylyqta ómir súrý jetkiliksiz, «jaılylyq» adamnyń júreginde oryn alýy kerek. Mysaly, adamnyń júregi tynyshtyq, kóńil-kúıili bolsa, ol eshqashan óz-ózine qol jumsamaıdy.
Áleýmettik jelilerdiń birinde qoıylǵan «Siz úshin «jaılylyq» degen neni bildiredi?» degen ashyq suraqqa ǵalamtor qoldanýshylary: «adam janynyń jaılylyǵy degenimiz súıikti jáne saǵan jaqyn adamdardyń janynda bolyp, aýyrmaı júrýi», «jan tynyshtyǵy aýyr nemese negatıvti ýaıym joq kezde ornaıdy», «jan tazalyǵy bolýy kerek, ıaǵnı barlyq máseleler sheshilgen, al sheshilmegeni – sheshim jolynda» dep jaýap bergen.
Demek, jannyń jaılylyǵy materıaldyq álem men áleýmettik máselelermen de baılanysty. Ýaıym, sheshilmegen másele jumysqa ornalasý, nesıe, oqý aqysyn tóleýmen baılanysty bolýy múmkin. Ata-analardyń mundaı problemalary tikeleı nemese janama túrde balalarǵa áser etip, úıdegi jalpy kóńil-kúıdi qalyptastyrady.
Búginde ábden jumysqa jegilgen ata-analardyń óz balalaryna nazar aýdarýǵa ýaqyttary joq. Otbasynyń tárbıelik fýnksııasy buzylǵan. Tárbıe turǵysynda barlyq mindetterdi ata-analar balabaqsha nemese mektep, joǵary oqý ornyna berip qoıǵan. Kóptegen ata-analar jaı balalarymen otyryp syrlaspaıdy. Mine, osydan baryp jasóspirimder sýısıdteriniń sebepteri kórine bastaıdy...
Áleýmettik zertteýler boıynsha kámeletke tolmaǵandar arasynda ózin-ózi óltirý oqıǵalarynyń shamamen 70 paıyzynda olardyń ata-analarymen qarym-qatynastarynda problemalardyń bary anyqtalǵan. Odan keıingi orynda oqý ornymen baılanysty jáne dostarmen qıyndyqtar tur. Negizinen kóbine sezimge baılanysty máseleler jasósipirmderde jıirek kezdesedi.
О́kinishke oraı, búgingi kúni ata-analar men balalarynyń arasynda emosıonaldy jyly qarym-qatynastar joq. Mundaı qatynas jas urpaq kezdesetin kóptegen aýyr synaqtarda senimdi qorǵanys bolar edi. Osy jastardyń ózine qol jumsaýy ata-analardyń nazaryn óziniń máselesine aýdartýdyń sońǵy amalyndaı kórinedi.
Otbasynyń uıytqysy sýısıd jaǵdaılarynda mańyzdy ról oınaıdy. Sebebi, óz-ózine qol jumsaǵan jasóspirimderdiń jartysynyń ata-anasynyń bireýi qaıtys bolǵan nemese tastap ketken. Jas óskin tyǵyryqqa tirelgende, kóbinese ómirden ketýdi oılaıdy. Zertteýlerge sáıkes, 90 paıyz jaǵdaıda jasóspirimniń ózine-ózi qol jumsaýy - dabyl sıgnaly. Tuıyqtalǵan otbasynan shyqqan balalar kóbine ózin-ózi óltirý arqyly problemalaryn jıi sheshedi. Sondyqtan, áleýmettik saıasattaǵy kemshilikter eresekterdiń óz-ózine qol jumsaýy jáne jasóspirimderdiń sýısıdtik minez-qulyqyna áser etedi.
Sıýrıh ýnıversıtetiniń zertteýshileri 2000 jyldan 2011 jylǵa deıin 11 jyl boıy álemniń 63 elinde ólim týraly jınalǵan derekterge taldaý júrgizdi. Osy ýaqyt ishinde jyl saıyn 233 myń adam ózderin óltirse, onyń 45 myńy tikeleı jumyssyzdyq áserinen osyndaı jolǵa barǵan kórinedi. Ǵalymdardyń pikirinshe, ekonomıkalyq turaqtylyq pen damý kezeńinde adamdar jumysyn joǵaltyp alýdy kóbirek ýaıymdaıtyn kórinedi jáne bul keı jaǵdaıda ózin-ózi óltirýge ıtermeleıdi eken.
О́z-ózine qol jumsaýǵa beıim balalardyń belgili bir aýyrtpalyǵy bar áleýmettik ortasy bolady: turmysynyń nashar bolýy, tolyq emes otbasyda ósýi, jalǵyzdyq jáne tastandylyqty basynan keshýi, eresek adam qoldaýynyń bolmaýy jáne t.b.
Osylaısha, otbasylyq máseleler jasóspirimderdiń óz-ózine qol jumsaýyna tikeleı áser etedi. Bala kóbine eresekterdiń minez-qulqyna táýeldi bolady jáne keıbir otbasylyq problemalar úshin ózin kináli sezinedi. Bul, saıyp kelgende, jasóspirmderdiń boıynda oqshaýlaný jáne tolyq dármensizdik sezimin týdyrady.
Ata-anasynyń bireýi ǵana tárbıelegen tolyq emes otbasylarda balaǵa kóbine kóńil, nazar jetispeıdi. Máselen, anasy ádette, jumys, úı jáne balanyń tárbıesi arasynda súrinip-qabynyp júrip, onymen tolyq qarym-qatynas jasaý úshin jetkilikti ýaqyt da bola bermeıdi. Nátıjesinde, jasóspirim ádettegideı óz qıyndyqtarymen dostaryna barady nemese tuıyqtalyp qalady.
Osylaısha, otbasymen baılanysty áleýmettik máseleler jasóspirimniń ózin-ózi óltirý áreketin týdyratyn faktorlardyń negizgi tobyna jatady. Joǵaryda aıtylǵandaı, ata-anasynyń ajyrasýy, turmystyq zorlyq-zombylyq, otbasylyq janjal jáne otbasyda eresek adamnyń bolmaýy saldarynan jasóspirim oqshaýlanyp, tipti ózine qol jumsaıdy.
Nelikten otbasylar tolyq emes?! Qoǵamda jyl saıyn ajyrasý kólemi tek ósip otyrǵandyǵy qupııa emes. Ajyrasýdyń sebepteri – jumyssyzdyq, otbasylar tabysynyń tómen bolýy jáne turǵyn úı joqtyǵy sııaqty jáne t.b. áleýmettik máseleler. Árıne, bul problemalar ajyrasýdyń barlyq jaǵdaıynda sebep bola bermeıdi Alaıda, ásirese bizdiń qoǵamymyzda bul máseleler ótkir bolyp otyr.
Sondyqtan ekonomıkalyq makrokórsetkishteri týraly áńgime bolǵanda eń aldymen qoǵamnyń ózine úńilip qaraýymyz kerek: azamattar osy jetistikterdiń áserin sezinip otyr ma, jumyssyzdar sany qansha, eldegi tabys deńgeıi qandaı, kedeılik deńgeıi, náresteler óliminiń sany, óz-ózine qol jumsaý jáne t.b. Sonda ǵana osy qoǵamnyń nemese el ómiriniń qanshalyqty jaqsy ekenin kóre alamyz.
Ekonomıkalyq ósý ındıkatorlaryna emes, atap aıtqanda halyqtyń áleýmettik ál-aýqatynyń kórsetkishterine qarap eldegi júrgizilip otyrǵan saıasattyń jemisine baǵa berýge bolady. Al áleýmettik qorǵaý árbir adamnyń áleýmettik qaýipsizdikti sezinýimen ólshenedi.
Bir jaǵynan, toqtyq ómir joqtyqtan jaqsy bop kórinedi. Alaıda, júrgizilgen zertteýler bul kózqarastyń tolyq durys emestigin kórsetti. Aǵylshyn psıhology M. Argaıl kross-mádenı zertteýlerdiń qorytyndysyn shyǵardy: jeke baqyt deńgeıi materıaldyq jaǵdaı men órkenıettilikke baılanysty emes ekendigin anyqtady. Adam baqyty baılyq jáne turmystyq zattarǵa táýeldi emes ekenin taýyp: osy kórsetkishter Fransııa jáne Chad, Nıgerııa jáne AQSh-tan zertteletin adamdarda teń bolyp shyqqan. Sonymen, baqytty seziný ár adamnyń ómirdi sýbektıvti qabyldaýyna baılanysty eken.
Qoǵamnyń órkendeýi úshin bárine birdeı jalaqy nemese áleýmettik tólemderdi kóterýdiń qajeti joq. Zańnyń aıasynda árbir jeke adam óziniń qabiletteri men darynyn damyta alýy kerek jáne óz isin ilgeri jyljytý úshin naqty tetikter bolýy tıis. Áleýmettik ıerarhııa boıynsha kóterilýge múmkindik beretin «áleýmettik lıft» jumys isteýi kerek.
Qysqasy, azamattar áleýmettik ádilettilikti sezingende ǵana qoǵamnyń áleýmettik, rýhanı t.b. jańǵyrýyna kýá bola alamyz. Adamdar fılosofııalyq (ómirdiń maǵynasyn joǵaltý) jáne psıhologııalyq (kúızelis, toryǵý), áleýmettik (áleýmettik qanaǵattanbaýshylyq, bedeli, mártebesin joǵaltý, jáne t.b.), etıkalyq, quqyqtyq, jáne medısınalyq ózderiniń túrli máselelerin eńserýge qabiletti bolady.
Osylaısha, áleýmettik «saý» qorshaǵan orta jasaý arqyly jasóspirimder arasyndaǵy sýısıdtiń aldyn alýǵa bolady. Al sýısıd kórsektishi qoǵamnyń ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik damýyn ólsheıtin «lakmýs» ispettes. Túptiń-túbinde ekonomıkalyq ósim qoǵamǵa qyzmet etip, álemýettik ómirimizge áser etýi tıis.
Aısulý Moldabekova
áleýmettanýshy
“Bilim Foundation” qoǵamdyq qory
