Quryshtyń quıylýy

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen jýrnalıst Saýytbek Abdrahmanovtyń suhbat kitabynan – Nursultan Ábishuly, bul jolǵy áńgimeniń kilti sizdiń 2007 jyly Brazı­lııa­ǵa jasaǵan saparyńyz kezindegi bir sózden tabylatyn sııaqty. Eldiń sol kezdegi prezıdenti Lýıs Inasıo Lýla da Sılvanyń maman­dy­ǵy metallýrg eken. Ol kisi sizben áń­gi­me kezinde: «Asa qurmetti Prezıdent myr­za, Siz de, men de – metal­lýrg­tarmyz. Bolat quıǵanbyz. Endi qazir elderimiz halqynyń bolasha­ǵyn quıyp ja­tyrmyz. Men Sizge osy jumy­sy­ńyzda tabys tileımin» dedi. Ony men Brazılııa saparynan jazǵan reportajda («Egemen Qa­zaq­stan», 2007 jyl, 2 qazan) keltirgenmin. Rasynda da, siz táýelsizdik jyl­darynda eldiń bolashaǵyn quıyp jatyrsyz. – Ol sóz meniń de esimde. Bári qaly­byna baılanysty. Qazaq «Kón qatsa qalybyna barady» deıdi ǵoı. Abaıdyń da: «Ol daǵy qalybynan asa almaıdy, jaýqazyn erte kóktep shyqqanmenen» degeni bar. Táýelsiz memlekettiń damý sıpatyn da onyń áý basta qalaı qa­lyp­tasatyny aıqyndaıdy. Al «qalyp­tasý» sóziniń túbiri – «qalyp». Qu­ry­lysta qalypty «opalýbka» deıdi. Metal­lýr­gııa­da «formovochnyı stan» degen bar. Sonda jańa memleket qurý isin qu­ry­lys­qa teńesek te, metallýrgııaǵa teńesek te bári eldi o basta qalaı qa­lyp­taýymyzǵa tikeleı qatysty bolyp shyǵady. – Al osy qalypty quıý jumysyn siz jap-jas jigit shaǵyńyzda basta­ǵan­syz. О́tken jolǵy áńgimede ata-ananyń, aǵaıyn-týǵannyń aldynda sizdiń Kıevtegi avıasııa ınstıtýtyna barý talabyńyzdyń qoldaý tappa­ǵa­ny, biraq, alaıda, báribir, sonaý alys­taǵy Ýkraınanyń dámi tartyp tur­ǵany aıtylyp edi. Búkil ómiri­ńizdiń sıpatyn, bolashaǵyńyzdy aı­qyn­daǵan sol saparǵa qalaı bel býyp edińiz? Jastar gazetinen habar­landyrý oqydyńyz ǵoı? – Áýelde mende Ýkraınaǵa, metal­lýrg­tyń oqýyna baramyn degen oı da, jospar da bolǵan joq. Men Temirtaýǵa jınalǵanmyn. Temirtaýdan bizdi sonaý jer túbindegi Ýkraınaǵa jiberetinin qaı­dan bileıin? Bir kúni «Lenınskaıa smena» gazetinen habarlandyrý kórip qaldym. Onda Temirtaýda metallýrgtar daıyndaıtyn ýchılıshege jastardy sha­qy­ratyny jazylǵan eken. Birden naza­rym­dy aýdardy. Temirtaýdyń aty dú­ril­dep shyǵa bastaǵan kezi. Qaraǵan­dy­nyń túbinde úlken zaýyt salynyp ja­tyr eken, ol Qazaqstannyń Magnıtkasy bolady eken degendi estıtinbiz. Sol jyly el Úkimeti Temirtaýda búkil­odaq­tyq ekpindi qurylystyń bastalǵanyn habarlaǵan edi. Komsomoldyń sezinde Qazaqstan Magnıtkasy komsomoldyq qurylys bolady dep sheshilgen. Men ózim mekteptegi komsomol uıymynyń jumysyna belsene qatysatynmyn, kom­somolǵa qatysty áńgimeniń bárine qulaǵym túrik júretin. Bir jaǵynan jastyqqa tán romantıka bar, boı tolǵan kúsh-qýat. Nege ózińdi synap kór­meske? Oıymdy ákeme aıtyp edim, ol kisi uzaq oılanyp otyryp qaldy. Aqy­ry kelisti. Jańa aıttym ǵoı, ol kezde bizdi Temirtaýdan ári qaraı oqýǵa Ýkraınaǵa jiberetinin bilgen joqpyn dep. Ákem muny bilse, menińshe, Temir­taýǵa barýyma qarsy bolar edi. Ol kezde komsomoldyq joldama degenniń ózi jas adamǵa úlken qanat bitiretin. Almatydaǵy Stalın kóshesin­de, qazirgi Abylaıhan dańǵylynda or­nalasqan komsomol komıtetine baryp edim, onda jaldaný jónindegi bıýro degen bolady eken, birer kúnde-aq má­se­leni sheship, qolyma joldama ustatty. Sodan poıyzǵa otyryp, Temirtaýǵa tarttym da kettim. Aıtqandaı, ákemniń meniń Temirtaýǵa barýyma kelisim be­rýiniń ózi de ońaı emes edi. О́ıtkeni, kom­somoldyq ekpindi qurylys bolady eken degen jas jigitke jelik bitirer jaqsy atymen birge, ol jerge neshe túrli adam jınalyp jatyr eken, ara­la­rynda jer aýdarylǵandar, tipti baskeserler de tabylady eken degen sııaqty kóńilge qorqynysh qashyratyn áńgi­me­ler de aýyzdan aýyzǵa tarap turǵan edi. – Sonymen, poıyzben Temirtaýǵa jettińiz. Alǵashqy áserińiz qalaı boldy? – Temirtaýǵa baryp túskende men keńestik ıdeologııanyń joqty bardaı, bardy nardaı etip kórsetetin sıpaty­men alǵash ret betpe-bet keldim desem de bolady. Baspasóz betinde dúrildetip, dúńkildetip jatqan alyp zaýyttyń ornynda qurylystyń jurnaǵy ǵana bar eken. Qaıda qarasań da qazylǵan shuńqyrlar, úıilgen tas, qum, qurylys materıaldarynyń qaldyqtary... Jol degen joq. Baspana degen joq. Áýelde úsh kún boıy bir jertólede túnep shyq­tyq. Odan keıin Nuranyń arǵy jaǵyn­daǵy bir poselkedegi jataqhanaǵa jaı­ǵastyrǵan boldy. Eń qyzyǵy – isteıtin jumys joq. Áli eshteńe bastalmaǵan. Qazir oılap otyrsam, sonyń ózi jaqsy bolǵan eken. Jumys tabylsa, sol ju­mysty istep kete berer me edik. Sodan bizdi jınap aldy da, orta mektep bitir­genderdiń (aramyzda segizinshi klass qana bitirgender de jeterlik) metal­lýrg mamandyǵyna oqyp kelýge múm­kin­digi bolaty­nyn aıtty. Bárimiz derlik birden-aq kelistik. Tórt júzdeı jigit iriktelipti. Jastardyń bir tobyn Ýral jaqqa, bir tobyn Sibir jaqqa, endi bir tobyn Ýkraınaǵa jiberetin bolyp­ty. Men Ýkraınaǵa baratyn topqa qo­sylyppyn. Endi osydan keıin qazaqtyń «dám tar­typ tur» degen sózine qalaı senbeısiń? Meni, rasynda da, Ýkraına­nyń dámi tartyp turǵan bolyp shyqty. Dneprodzerjınsk Dneprdiń jaǵa­laý­ynda ornalasqan ádemi qala eken. Biz oqýǵa barǵan №8 tehnıkalyq ýchılıshe Dnepr metallýrgııa zavodynyń qu­ramy­na kiretin. Dzerjınkanyń (jurt­tyń bári Dneprodzerjınskini aýyzeki tilde yqshamdap osylaı aıtatyn) shoıy­ny sol kezde eldegi eń arzan shoıyn bolatyn. Buǵan qol jetkizgen domna sehynyń aýysym sheberi Pıltıaı degen kisige Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵy berilgen edi. – Siz óz kitabyńyzda Dneprodzerjınskige alǵash barǵandaǵy áserdi baıan­daǵansyz. Mine, sol tusyn oqyp ta jibereıin: «Nesin jasyraıyn, «jańa kelgenderdiń» kópshiligine, sonyń ishinde meniń ózime de, Dneprodzerjınsk metallýrgııa kombınaty alǵash baryp kórgenimizde-aq júregi­miz­di muzdatatyndaı aýyr áser etti. Másele mynada edi: bizdiń aramyzda qalada ósken, ondaǵy ónerkásip ju­mys­shylarynyń qandaı jaǵdaıda jáne qandaı tártippen eńbek etetininen tym bolmasa jalpylama habary bar jastar óte-móte az eken. Keń sahara tósinde ósken balanyń metal­lýr­gııa zavodyna týa bitti birinshi ret kelýin kóz aldyńyzǵa elestetińizshi. Aınala tóńirek tarsyldap-gúrsildep jatqan bir nárse, jarq-jurq etken ushqyndar jańbyrdaı shashyraıdy jáne osynyń bári de seniń ústińe qaraı ushyp, qulap kele jatqandaı. Balqyǵan shoıyn aryqtaǵy sýsha aǵady – jaqyndap barýǵa shoshısyń. Mine, osyndaı dozaqta búkil ómirińdi ótkizýge týra keletinin oılaýdyń ózi de bizdi soraptan shyǵaryp jibere almady. Onyń ústine jáne bir uıat is boldy. Shamasy, júıkesiniń juqar­ǵan­dyǵynan nemese tájirıbesiz­dik­ten zııandy gazdy kóp jutyp qoıǵan bizdiń jigitterimizdiń bireýi qaljy­rap qulap tústi. Sóıtip, alǵashqy tanysý ekskýrsııamyzdy jedel túrde toqtatýǵa týra keldi. Arada birneshe kún ótkende jáne bir jigitimiz úıime qaıtamyn dep qıǵylyq saldy. Mine, osydan keıin zavodta biz týraly qandaı ósek gýlegenin oısha elestetýge bolatyn edi!». Osylaı jazǵansyz. Bul sózderińizden sizdiń sol kezdiń ózinde ulttyq namys týraly oıǵa qalǵanyńyzdy kórýge bolatyn sııaqty? – Nege ol kezden ǵana? Jalpy, aınalaǵa aqyl kózimen qaraıtyn árbir adam ulty týraly, óziniń halyqtyń bir ókili ekendigi týraly odan da jas kúninen oı túıe alady. Al balalyq shaq­tan kóp ultty ortada óskenderde bul sezim basqalarǵa qaraǵanda ba­symyraq bolatyny tabıǵı jaı. Sha­mal­ǵanda kóptegen ult ókilderi tur­ǵanyn buryn da aıttym ǵoı. Orys, ýk­raın, nemis, ázerbaıjan, túrik sııaqty kóptegen ulttyń balalarymen arala­syp-quralasyp, jarysa, jaǵalasa ós­tik. Sabaq oqýda bolsyn, sportta bol­syn, kórkemónerpazdar úıirmesine qa­ty­sýda bolsyn namysty bermeýge ty­ry­satynbyz. Adamnyń bir paryzy óz ultynyń, týǵan hal­qynyń namysyn bermeýi, jaqsy atyn shyǵarýy. Ult ta, halyq ta jeke adamdardan quralady. Eger ár adam eldiń týy meniń de qo­lym­da dep sanasa, onda eldiń baǵy janady. «El namysy – er namysy» degendi qazaq sodan aıtqan. Halqymyzdyń «Ji­gitke jar qymbat, namys pen ar qymbat» deı­tini de bar. Abaı da qara sózinde bu­rynǵy ata-babalarymyzdyń bul za­man­daǵylardan artyq eki minezi bar dep, sonyń birinshisine qazaqtyń el basy, top basy degen kisilerge eki tizgin, bir shylbyrdy berip, senetinin, ekinshisine namysshyl keletinin ataǵan ǵoı. – Nursultan Ábishuly, osy kezdegi bizdiń namysshyldyǵymyz qandaı der edińiz? – Negizinen alǵanda, jaqsy. Qazirgi qazaq namysshyl bolmasa, biz aınalasy jıyrma shaqty jylda mundaı memleket qura almas edik. Eldi uıystyrýshy ult bolyp tura almas edik. Táýelsizdik jolyna qatar túsken elderdiń keýde tusynda, kósh basynda júre almas edik. Sol namysshyldyǵymyz bizdi Dneprodzerjınskide de talaı tyǵyryqtan alyp shyqty. Sol namysshyldy­ǵy­myz­dyń arqasynda biz biraz ýaqyttan keıin-aq qazaq jastarynyń qabiletsiz­di­gi degen sypsyń sózdi tyıǵyza aldyq. Oǵan bizdiń jigitterdiń kúres seksııa­syna qatysyp, ózderiniń kúshin dálel­deýi de áser etti. Muny áýelde men bastap edim. Kúres seksııasynyń zalyna alǵash barǵanymyzda-aq beldesýge sha­qyrǵan jigitti kilemge alyp urǵanym biraz jurttyń aýzynda júrdi. Basqa­lar­dyń bizge kózqarasy kádimgideı ózgere bastady. DÁIEKTEME: «Ol jyldary Dneprodzerjınskide erkin kúres erekshe keń taraǵan edi. Boılarynda kúshi tasyǵan jas jigitter qıyndyǵy mol eńbek aýy­sy­mynan keıin de seksııaǵa baryp, kúres­pen rahattana aınalysatyn. Birde sport zalyna bizdiń de baryp qa­lýymyzǵa týra keldi. Jaı, ánsheıin qy­zyqtaý úshin bardyq. Al kúres kileminiń ústindegi arpalysyp jat­qan jigitterdi kórgende erkin kúres­tiń bizdiń qazaqsha kúreske uqsas ekenin birden baıqadyq. Qazaqsha kúres kez kelgen aýyldaǵy ár balaǵa tanys. Biraq sportshylardyń belinde daǵ­dyly belbaýlary joq eken. Biraq bul jaǵdaı bizdi tipti de abyrjyta qoıǵan joq. Al tórtbaq kelgen aqsa­ry jigit menimen kúsh synasasyń ba dep usynys jasaǵan kezde men oı­lanyp turmastan, sheshine bastadym da, kilem ústine shyqtym. Týrasyn aıtaıyq, meniń poshymym sport­shy­ǵa tipti de uqsamaıtyn edi. Ústimde – kádimgi maıka, butymda – balaǵy uzyn dambal. Búkil sport zaly kúl­kige kómildi. Men oǵan tipti mán bermedim. Bir kezde ákem erinbeı-ja­lyqpaı úıretken tobyqtan qaǵý ádi­sin shý degennen qoldanyp, qarsy­la­sym­dy alyp urdym. Kúlki sap tyıyl­dy. Munyń esesine jer­lesterimniń meni qolpashtap qol­da­ǵan qýanyshty aıqaı-shýy estildi. Alǵashqy múlt ketkenine yzalanǵan qarsylasym qyzbalyqqa basty. Mine, tap osy kezde men ony birjola qapsyryp aldym da, kózdi ashyp-jumǵansha jambasymnan asyra laqtyrdym. Onyń eki jaýyryny birdeı kilemniń ústine sart ete qaldy. Álgi jigit ornynan turyp, basyn shaıqaı berdi: «Jaraısyń, Qazaq­stan!» degendegisi». N.Nazarbaev, «Ádilettiń aq joly», A., 1991, 51-52 better. Kúresip, beldesip ósken halyqtyń balasy emespiz be, kóp uzamaı basqa jigitter de sol seksııaǵa jazyla bas­tady, bara-bara tipti ózimiz jeke komanda quryp aldyq. Zavodtyq, qalalyq ja­rystarǵa qatysyp júrdik. Bul bizdiń ózimizge degen senimimizdi kúsheıte tústi. Birte-birte qalaǵa da úırendik, dala balasyna tán bolyp keletin uıal­shaqtyqtan da aryla bastadyq. Sport­tyń adam rýhyn kóterip júretin sondaı sıqyry bar. – Sporttyń taǵy bir ǵajap qasıeti – namysty qaıraýy. Qadyr aqynnyń: Men sporttyń bile bermen mánisin, Sonda da aıtam, beıtanysym, tanysym: Fýtbolǵa bar, fýtbolǵa bar, eger de Qalǵyp ketip bara jatsa namysyń! – degen óleńi eske túsip otyr. Sizdiń ómir boıy sportty janyńyzǵa serik etip kele jatqanyńyzdy bilemiz. Qan­daı qyzmetińizde de sportpen shu­ǵyldanǵanyńyzdyń ıgi áseri tıgeni talassyz. Sportqa qushtarlyq Dneprodzerjınskide bastaldy ma? Nege erkin kúresti tańdadyńyz? – Qazir dıvanǵa jatyp alyp, fýtbol oıynyn qur jibermeıtinderdiń talaıy ózin sportty jaqsy kóretindeı sanaı­tyn bolyp barady. Shyntýaıtynda, solardyń kóbi tańerteńgi jattyǵýdy da jasamaıtyn adamdar. Sporttan buryn biz dene tárbıesin aıtýymyz kerek. Jastardy aldymen soǵan beıimdeýimiz kerek. Al sport jartylaı kásibı uǵym. Sportshy bolý mindet emes, biraq ár adam óz densaýlyǵyn shyńdap otyrýǵa tıis. Onyń máni myna jantalas zamanda burynǵydan da arta túsip barady. Jańaǵy seniń suraǵyńa kelsem, men mektepte júrgende-aq kúrespen de, boks­pen de, sporttyń basqa túrlerimen de aınalysqanmyn. Boks seksııasynda byl­ǵary qolǵaptarmen turǵan bir fo­tomyz da saqtalyp qalypty. Ol kezde aýylǵa sport saraılaryn kim bersin? Sport kesheni bolmaǵan soń bizge dalada da, mektepte de kúres, boks, júgirý­den basqa sport bolǵan joq. Aýylda ósken qazaq balasynyń bári atqa sha­bady, ol da ózinshe sport emes pe? Al erkin kúreske baryp júrgenim mektep­tiń joǵarǵy klastarynda ákem qazaqsha kúrestiń biraz tásilderin úıretip, qyzyqtyryp qoıǵannan ǵoı deımin. – Osydan bir jyldaı buryn biz­diń redaksııaǵa Ýkraınada sizdiń erkin kúresten jattyqtyrýshyńyz bol­ǵan Lev Ejevskıı kelgen. Dneprodzerjınskige arnaıy tilshi jiberip, sizdiń Ýkraınada oqyǵan jyl­daryńyz jaıynda bir bettik maqala jarııalaǵan edik. Gazettiń sol nómi­riniń birneshe danasyn qolyna berdik, jańaǵy maqalany orysshaǵa aýdarýǵa kómek surady. Lev Rýdolfovıch, kásibı sportshy emes pe, jasyna qaramaı tyń eken. Ol kisi sizdiń Dneprodzerjınsk qalalyq, Dne­propetrovsk oblystyq jarys­ta­ry­nyń júldegeri bolǵanyńyzdy, sport sheberi atanǵanyńyzdy aıtty. – Prezıdent bolǵan soń jaǵymdy sózderdi aıta beretinder bolady ǵoı. Keıbireý shyndy, endi bireýler asyryp aıtady. Negizinde sol jyldary meniń jetistigim kúresten birinshi razrıad edi. Ol úshin qalalyq, oblystyq saıys­tarda júl­de alý qajet. Kúrespen bir jarym jyl ǵana aınalysqanymdy eskergende, bul jetistigim onsha olqy emes. 1994 jyldyń basynda Ýkraınaǵa res­mı saparym kezinde Dneprodzerjınskige arnaıy bardym. О́zimiz oqy­ǵan ýchılıshege soqtym. Burynǵy nómiri ózgerip, endi №22 tehnıkalyq ýchılıshe dep atalypty. Baıaǵy partamyzǵa oty­ryp, baıaǵy tanystarymyzben joly­ǵyp, máre-sáre bolyp qaldyq. Sonda qar­sy alǵandardyń ishinde bir kisi kózime erekshe jylyushyraı berdi. Qarasam – Lev Rýdolfovıch! Qu­shaq­taı aldym. Jattyqtyrýshymyz bizge ómir boıyna jetetindeı sergektik negizin qalap bergen edi. Kilem ústinde terimizdi syǵyp alatyn. Eń bastysy, ol bizdi qajyrlylyqtyń, qaırat­ty­lyqtyń, qaı­sarlyqtyń mektebinen ótkizdi. Sol mekteptiń taǵylymy áli kúnge maǵan kúsh qosyp keledi. 1996 jyly Lev Ejev­skııdi Qazaqstanǵa arnaıy sha­qyr­dym. Eldi aralap, Medeý, Shym­bu­laqtaǵy sport nysandaryn kórip, súı­si­nip qaıtty. Qaıtarynda oǵan «Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń eń­bek sińirgen jattyqtyrýshysy» ataǵy berildi. – Lev Ejevskıı Qazaqstanda eshkimdi jattyqtyrǵan joq qoı?.. – Nege? Prezıdentti jattyqtyrǵa­ny, memlekettiń basshysyn shy­nyq­ty­ryp bergeni elge etken eńbegi emes pe? – Siz kúres seksııasynda ta­nys­qan jigit keıin jaqsy dosyńyz bo­lyp ketti ǵoı? – Iá, Mıkola Lıtoshko meniń eń jaqyn dostarymnyń birine aınaldy. Ata-anasy da bir tamasha adamdar edi. Mıkolanyń anasy meni kádimgi ekinshi ulyndaı kórdi. Úılerine jıi baryp turatynmyn. Qashan barsam da jyly-jumsaǵyn aldyma tosatyn. Demalysqa úıge qaıtqanymyzda Qazaqstanǵa jetkenshe poıyzda jep barýǵa jetetindeı etip dámdi bálishter pisirip beretini de esimde. Mıkola keıin Temirtaýǵa keldi. Sondaǵy kombınatta jumys istedi. Osy jaqta júrgende ásker qataryna alyn­dy da, áskerden soń ol óziniń Ýkraı­nasynda qaldy. Arada kóp jyl ótken­de, 1994 jyly ǵana dosymdy qaıta taptym. – Nıkolaı Lıtoshkonyń siz týra­ly myna bir sózderin esińizge salsam deımin. Bylaı aıtypty: «Jap-jas Nazarbaevtyń boıyndaǵy qýat pen top jarýǵa umtylyp turatyn minezi aıryqsha unaıtyn. Ol kez kelgen isti qolǵa alyp, dóńgeletip jiberetin. Ol kúreste de, sporttyń kez kelgen bas­qa túrinde de jeńilý degendi bilmeıtin. Bir kúni qaıyq esýge barǵa­nymyz esimde. О́zende birinshi bolýy eken, sondyqtan da, árıne, eskek ese almady, eskekpen alysýmen boldy. Biraq berilmedi de, alysýyn da qoı­mady. Jaǵaǵa shyqqanda qolynyń qanap, oıylyp qalǵanyn baı­qadym». Sizdiń namysshyldyǵyńyz da, sony baǵalaǵan dosyńyzdyń aq kóńili de rıza etedi. Sol kez týraly oılaryńyzda bir ýkraın qyzy týraly aıtyp edińiz... – Jastyq shaqta bári bola beredi ǵoı. Lıýdmıla Kalnysh degen qyz ómirimde óz izin qaldyrǵany ras. Sulý, symbatty bolatyn. Sport saraıyna birge baryp, úıine shyǵaryp salyp júr­dim. Kórkem gımnastıkamen shuǵyl­da­na­tyn. Men aýylda tárbıelendim ǵoı. Anam aıtatyn: qyzǵa jaqyndaǵanda oılan, ol da bireýdiń balasy, saǵan senip qalyp, sen aldap júrme dep. Son­dyqtan meniń qatynastarym tek qy­dyrý, bıge nemese kınoǵa barýmen shektelgen. Temirtaýǵa qaıtyp oralǵannan keıin de biraz ýaqyt hat jazysyp tur­ǵanymyz bar. Turmysqa shyqqanyn, kúıeýimen jaqsy tura almaı, ajy­ra­syp ketkenin, anasynyń qaıtys bol­ǵa­nyn keıin estidim. О́kinishti. Jany jaqsy adam edi. Bir kezde, bir sátke bolsa da kóńilińdi terbep ótken ár adamǵa ıgi tilekpen júrý kerek. Bizdiń sezimimizdi sulýlandyryp, júregimizge jylylyq ákelgen jandardyń bárine de biz qaryzdarmyz. Men ol qyzben sol kezde mahabbat otyn jandyrdym dep aıta almaımyn. Jaqsy tanys boldyq degen oryndy. 1994 jyly sol kezdegi Ýkraına prezıdenti L.Kýchma meni Dneprodzerjınskiniń 300 jyldyq merekesine shaqyrdy. Birge oqyǵan biraz dostardy ertip men barǵanmyn. Kýrs­tas bolǵandar jınaldy. Ishinde jańa­ǵy Lıýdmıla da bar eken. Arada 34 jyl ótti ǵoı. Ol aýyr kezeń edi. Jumyssyz, baspanasyz qalǵan. Qoldan kelgenshe kómektestim. Mahabbattyń, ǵashyqtyq­tyń joly basqasha. «Qyz Jibekte» aıtpaı ma: «Bekter miner sur qasqa, Shaba almasa ur basqa, Batyrlyq, baılyq kimde joq, Ǵashyqtyq jóni bir basqa!» dep. Adamnyń adamdyǵy aldymen mahabbatta tanylady. Qazirgi jastary­myz saýat­ty, bilimdi, kópti kórgen, ba­tys­taǵy qarym-qatynasqa elikteıdi. Biraq er jigitter qyzǵa, jalpy áıel bala­sy­na aıalap qarasa deımin. Myna ja­han­danýdyń jantalasynda janda­ryn júdetip almasa eken, naryq-naryq dep júrip jastyqqa tán qushtarlyq otyn azaıtyp almasa eken dep tileımin. – Sizdiń Ýkraınadaǵy jyldary­ńyz týraly arnaıy kitaptar da bar. Ol kezeń jaıynda bizde de biraz ja­zyl­ǵan. Habarlar da túsirilgen. So­lardyń bárinde de sizdiń metal­lýr­gııa­daǵy alǵashqy ustazyńyz Dmıtrıı Pogorelov jóninde bólekshe jylylyqpen jazylady, kórse­tiledi. – Iá, Dmıtrıı Izotovıch óte bir jaısań jan edi. О́mir jolymnyń, eńbek jolymnyń bastaýynda sondaı adamdy aldymnan shyǵarǵan taǵdyryma rıza­myn. Jýrnalısterdiń bári ol kisiniń meniń bolashaǵymdy boljaǵanyn ǵana aıta beredi. Negizinde, Dmıtrıı Izo­tovıchtiń adam janyn sonshalyqty jaqsy biletin naǵyz ustazdyq qasıeti bólek jazýǵa turarlyq. DÁIEKTEME: «Bir kúni klasta óskende kim kim bolady degen áńgime qozǵalyp ketti. Shákirtter sheberge jan-jaqtan qaý­malap, «Dmıtrıı Izotovıch, aı­tyńyzshy, biz óskende kim bolamyz?» dep suraq qoıyp jatty. Bylaı qaraǵanda, oınap suraǵan sııaqty, áıtse de ustazdarynan baısaldy jaýap kútip tur. Sheber oqýshylarǵa qadala qarap turdy da, saýsaǵyn kezep sóılep ketti... – Sen ınjener bolasyń, sen seh bastyǵy bolasyń, al sen (ol Nursul­tan Nazarbaevqa qarady) premer-mınıstr bolasyń». V.Bazarıanınov, L.Ejevskıı, V.Jandaýletov, «Svoımı glazamı», Dneprodzerjınsk, 2003, 25-26 better. – Ana bir jyly Dneprodzerjınskide siz týraly shyqqan kitapta osy aıtqanyńyzǵa tamasha dálel bolar­lyq bir mysal keltiriledi. Ýkraınada jarııalanǵan ol kitap qazaq­stan­dyqtarǵa keńinen jetken joq. Osy jaıynda ózińiz aıtyp berińizshi. – Ustazymyzdyń alǵashqy sabaǵy erekshe este qalyp edi. Sol sabaqta ol kisi metallýrgııa týraly bir aýyz da sóz aıtpady-aý deımin. Sabaǵyn jańa bastaı bergende: «Al, jigitter, qalaı, ýkraınnyń sulý qyzdarymen tanysyp úlgerdińder me?» degeni. Mundaıdy kútpegen biz ne aıtarymyzdy bilmeı, únsiz otyrdyq ta qaldyq, janary­myzdy taıdyryp, basymyz tómen túsip barady. Muǵalim jańaǵy taqyrypty jalǵastyra berdi. «Al sender qyzben qalaı qydyrýdy, qalyńdyqty qalaı tańdaýdy bilesińder me?», dep qoıady. Ony biz qaıdan bileıik? Bárimizdiń bilgimiz kelip barady. Dmıtrıı Izotovıch sol alǵashqy sabaǵyn túgeldeı tárbıe taqyrybyna arnady. Qyzdarmen qalaı tanysqan jón, kezdesýge qalaı shaqyr­ǵan durys, qyz sezimin qalaı aıalaý kerek, qalaı kıiný kerek, qaı qyzdyń qandaı ekenin qalaı ajyratýǵa bolady degen sııaqty jaılardy sondaı jatyq tilmen túsindirip, jan-júregimizdi ózge­she bir kúıge bólep jiberdi. Siltideı ty­nyp tyńdap qalyppyz. Qońyraý soǵyl­ǵan­da baryp, esimizdi jınaǵandaı bol­dyq. Shyny kerek, qazaqy ortada, mektepte mundaı taqyryp qozǵala bermeıdi ǵoı. Jigitterge qyzdar jaıynda, qyz­dar­ǵa jigitter jaıynda aıtyp jatý peda­gogıkaǵa jat áńgime sııaqty qara­latyn kezder de boldy ǵoı. Qazir de sol psıhologııadan onsha alystap ketken joqpyz. Ol kisi sol kezde 45-tiń shamasynda edi. О́zi metallýrgııa mamany. Tehnıka ǵy­lymdarynyń kandıdaty bolatyn. Aýyldan kelgen bizderge kıim kııýdiń, tazalyqtyń, kópshiliktiń aldynda óziń­di qalaı ustaýdyń bárin úıretetin. Ja­ńaǵy aıtyp ketken 1994 jyly bar­ǵanymda artynda qalǵan jalǵyz qyzy Olga Pogorelovany taýyp alyp, jaǵ­daıyn surap, kómegimdi aıaǵan joqpyn. Biz ustazymyzdy jaqsy kóretinbiz. Ol kisimen bar syrymyzdy bólise beretinbiz. Qazaqstannan barǵan shákirtterdiń keıbiri qıynshylyqqa shydamaı, úıge qaıtamyz degendi shyǵarǵan edi. Sonda sheber bárimizdi jınap, qarapaıym tilmen uǵynyqty etip, kóp áńgime aıtty. «Zavod quryshty ǵana shyńdamaıdy, zavod adamdy da shyńdaıdy» degen sózi esimde. «Biz osy Ýkraınada qazaqtar­dyń qandaı batyrlyqpen soǵysqanyn jaqsy bilemiz. Senderdiń babalaryń she­tinen batyrlar bolǵan. Shetinen ba­tyrlar bolmasa, Qazaqstannyń jeri sondaı keń bolar ma edi?», degeni de esimde. Osylaı aıtyp-aıtyp kelip, «Ata-analaryń senderdiń alǵashqy qıyndyqqa shydamaı, elge qashpaq bol­ǵandaryńdy estise ne kúıde bo­la­dy, mundaǵy adamdar ne oılaıdy?» dep bitirgeninde úıge qaıtamyz dep júrgen­derdiń bári uıalǵandarynan jerge qaraǵan edi. Sóıtip, olardyń bireýi de oqýdan ketken joq, aqyry bári ýchılısheni bitirip shyqty. Bul da qazaqy namysshyldyqtyń belgisi emes pe? Árıne, ýchılıshedegi ustazdary­myz­­dyń bizge basty tálimi metal­lýr­gııanyń álippesinen bastap, qurysh quıýdyń qyr-syryn qolmen qoıǵandaı túsin­dirip, ǵumyr boıyna jeterlikteı etip qulaǵymyzǵa quıyp, kóz aldy­myzda kórsetip bergendigi. Men esh­qandaı joǵary oqý orny sol eki jyldyń ishinde Dneprodzerjınskide úırengenimdi úıretip shyǵa almas edi dep buryn aıtqanym bar. Sonymdy taǵy aıtamyn. Keıin ınstıtýtta metallýrgııa ǵyly­myn oqyǵanda maǵan bári derlik tanys ári túsinikti bolyp shyqty. Munyń basty sebebi – bizdiń ár kún saıyn ýchılıshedegi sabaqtan keıin tórt saǵat óndiriste jumys istegenimiz. – О́zińizben ótkendegi áńgimede siz­diń Dneprodzerjınskidegi, Temirtaý­da­ǵy jyldaryńyz jaıynda sonda birge oqyǵan, birge jumys istegen dostaryńyzben – Satybaldy Ibragımovpen, Qabıbolla Sárekenovpen, Maqsut Nárikbaevpen, Maqash Táti­mov­pen sóıleskenimdi aıtyp edim. Olardyń bári de sizdiń kóshbas­shy­lyq qasıetterińiz sol Ýkraınada, ýchı­lıshede júrgende-aq tanyldy deı­di. Qabıbolla aǵamyz Bıbigúl Tólegenova Dneprodzerjınskige kelgende sizdiń sonsha júgirip, habar­lan­dyrýlar ilgizgenińizdi, qala mekemelerine bıletter taratqanyńyzdy jaqsylap áńgimelep bergen edi. – Muny kóshbasshylyq qasıet, uı­ym­dastyrýshylyq qabilet degennen góri namysshyldyqqa kóbirek jat­qyz­ǵan jón shyǵar. Ol kezde odaqtas respýblıkalar jurty bir birin onsha bile bermeıtin. Dneprodzerjınskide júr­gen­de bizdi bi­reý­lerdiń qytaılar, bireý­ler­diń káris­ter dep jatatynyn talaı estigenbiz. Qytaıdan, Koreıadan kelgen shákirtter, jumysshylar da bar edi onda. Máskeý­degilerdiń ózi respýblıkalar astanala­ryn durys ataı almaıtynyna da kýá bolǵanymyz esimde. Onyń ústine Bıbi­gúl Tólegenovanyń onsha tanyla da qoımaǵan kezi. Zal bolsa myń oryn­dyq. Qazaqtyń jas ánshisin tyńdaımyz dep Dneprodzerjınskiniń myń adamy jınala qalatynyna senim az edi. Bilgenimizshe qoldan habarlandyrýlar ja­zyp, ondaıdy «afısha» deıtinin keıin estidik, mektepterge, mekemelerge ózi­miz baryp, bılet taratyp, aqyry myń adamdyq zaldy toltyryp tyn­dyq. Úlken gúl shoǵyn alýdy da umyt­qan joqpyz. Konsert bitkende sahnaǵa shyǵyp, sol gúldi ánshi apaıy­myzǵa tap­syryp, qazaqsha, oryssha, ýkraınsha aralastyryp alǵys aıt­qa­nym da bar. – Ýkraınsha demekshi, ýkraın ánderin áli de bilesiz be? Ana bir jyly Astananyń halyqaralyq tu­saý­keserine kelgende ýkraınsha ánniń sózin Kýchmanyń ózi umytyp qalyp, sizdiń jalǵastyryp áketkenińiz jurttyń esinde qalyp qoıdy. – Ol án «Ty j mene pıdmanýla, ty j mene pıdvela» dep keletin belgili án ǵoı. Ony Ýkraınaǵa tabany tımegen talaı adam da aıtady. Ýkraınnyń basqa ánderin de biraz bilemin. Osy jerde bir nárse aıtaıyn. Halyqtyń jany – áninde. Ánin bilseń, halyqtyń janyn da bilesiń. – Sizdiń lıderlikke beıimdigińiz jas kezińizden-aq tanylǵan. Tólen­dıev Ryspanbek týraly aıtyp beresiz be? – Onyń ne aıta beretini bar qaıtalap? Kezinde jazdym ǵoı. Sol kitaptan keltirseıshi. DÁIEKTEME: «Bizdiń qaı-qaısymyz da ózimizdiń kóp jaǵdaıda tańdap alýymyzǵa bol­maıtyn adamdarmen bir turamyz. Eger oılap qarasaq, tipti dosta­ry­myz­dyń ózin de tańdaı almaımyz, olar­men ómir soqpaǵynyń áıteýir bir kezeńinde kezigemiz. Taıaýda meniń baıyr­ǵy jaqyn dosym Ryspanbek Tó­lendıev úıimde qonaqta bolyp ketti. Ol burynǵy metallýrg. Qazir Temirtaýda turady, zeınetker. Bizdiń Dneprodzerjınskidegi sonaý bir jyl­dary­myzda tobymyzdyń alǵashqy je­tekshisi bolatyn. Árıne, biz ony­men kezdeskenimiz úshin qalyptasqan daǵdy boıynsha azdap ishtik te. Sodan soń ótken kúnderdi eske alýǵa kiristik. Ol maǵan kútpegen jerden mynadaı bir áńgime aıtty: – Sen, Nursultan, bilesiń be, bir kezde men seni ólerdeı jek kórýshi edim. Onda seni meniń ornyma top jetekshisi etip saılaǵan bolatyn. Seni óltirýge qansha ret oqtaldym deseń­shi! Demalysqa úıimizge qaıtyp kele jatqanda poıyzdan laqtyryp jibergim de keldi. Biraq sen qyrsyq­qan­da tambýrǵa shyqpaı qoıdyń. Zavodta júrgende metall quıylǵan shó­mish­ke ıterip jibermek te boldym. Shynymdy aıtaıyn, men ne bol­ǵanymdy bilmeı qaldym. О́ıtkeni, ózim­niń metall quıylǵan úlken shó­mishke qaraı qalaı ushyp bara jat­qanymdy, endi bir sátte menen býǵa aınalǵan bult qana qalatynyn elestettim. Erkekterdiń emin-erkin aı­tyl­ǵan mundaı áńgimesin estigen áıe­­lim­niń hali qandaı boldy deseńizshi. Másele bylaı bolǵan edi. Dneprodzerjınskige barǵan balalardyń ara­syn­da buǵan deıin qamaýda otyryp, merzimin ótep qaıtqan, negizinen urlyq pen buzaqylyǵy úshin sot­tal­ǵan balalar da bolǵan edi. Solardyń biri osy Ryspanbek, burynǵy ury bolatyn. Ol dúleı kúshtiń ıesi edi, aınala tóńiregindegilerdiń záresin ushyratyn. Olaı etpeı she – ol, jurdaı jetim ósken jigit, tipti ózi turǵan jáne oqyǵan ınternatty órtep jiberýden de taıynbaǵan ǵoı. Ol bizdiń aramyzdaǵy durys kıinetin birden-bir jigit edi. Kostıýmderi men sándi kóılekterin qaıdan qaǵyp túsirgenin de jasyrmaıtyn: Dneprodzerjınskige bara jatqan jolda ol soltústikten kele jatqan bir ınjenerdi mas qylyp ishkizipti de, eki chemo­danyn jymqyryp ketipti. Jigitter onyń aıaq kıimin tazalaıtyn, shalba­ryn útiktep qoıatyn, tipti ashanadan tarelkamen tamaq ta tasıtyn. Sóıtip júrgende men óz kúshimniń odan kem emes ekenin birte-birte baıqadym. Onyń ústine orys tilinde meılinshe erkin sóıleıtinmin jáne tek beske oqıtynmyn. Sondyqtan da balalar barǵan saıyn meniń tóńi­re­gi­me toptasa bastady. Munyń aqyry, jo­ǵaryda aıtylǵandaı, top jetek­shi­siniń resmı aýystyrylýymen tyn­dy. Endi, mine, arada kóp jyldar ótkende belgili bolyp otyr, ol kezde Ryspanbek maǵan ólerdeı ósh ekendigin jasyrypty. Biraq tıisti qory­tyn­dylar jasaý úshin jigittiń boıynda salaýatty ataqqumarlyq qana bol­ǵany baıqalady. Onyń oqýda da alǵa umtylǵany esimde. Bizdi ásirese tań qaldyrǵany orys tilin óte nashar biletin onyń oqýlyqtardyń tutas bet­terin, ondaǵy erejeler men for­mýlalardy uǵyp alýǵa shamasy jet­pese túgeldeı jattap alatyndyǵy edi. Bunyń bári de birneshe jyl ótkennen keıin biz áıelimiz ekeýimiz oǵan bireýdi aıttyryp, úılendirýi­mizben tyndy. Ol Temirtaýǵa Dnepropetrovsk tehnologııalyq ınstı­tý­tyn bitirgennen keıin kelip, aýy­sym bastyǵy bolyp istedi. Tehno­lo­gııanyń tilin biletin teńdesi joq maman bolyp shyqty. Al eńbek­súı­gish­tigi jaǵynan óziniń áriptesteri men qol astyndaǵylardy qatty sasty­ratyn». N.Nazarbaev, «Ádilettiń aq joly», 55-56 better. – Ryspanbek Tólendıev – Dneprodzerjınskige birge barǵan 71 qazaq balasynyń biri. Bir kitapta olardyń túgel tizimi de jarııalanǵan. Arala­ryńyzda Saýytbek esimdi jigittiń de bolǵany esimde qalyp qoıypty. – Erkinbekov onyń famılııasy. О́te ádepti jigit edi. Gımnast bolatyn. – Kórdińiz be, famılııalaryna deıin umytpaǵansyz. Degenmen, jetpis jigittiń bárimen birdeı qarym-qa­ty­nas jasamaıtynyńyz belgili. Qa­zaq­­standyqtardyń ishinen kimdermen kóbirek aralastyńyz? Olardyń ara­sy­nan áli kúnge dostyq baıla­nys­ta­ryn úzbegen adamdaryńyz kim­der? – Meniń endi ol kezde pálenshemen kóbirek, pálenshemen azyraq aralastym dep jatqanym jaraspas. О́ıtip eshkimdi bóle-jarmaı-aq qoıaıyn. Olardyń ara­synda meniń birden kózge túskenimniń basty sebebi oryssha erkin sóıleıtinim bolǵan shyǵar. Bizdegi jigitterdiń kóbi áýelde oıyn oryssha aıqyn aıta da almaıtyn. Kóbi taza qazaq aýyldarynan shyqqandar. Aralarynda sony óz maq­satyna paıdalana qoıatyndary da bolýshy edi. «Men pándi bilemin, biraq jaqsylap aıtýǵa tilim jetpeıdi», deıdi. Sodan oqytýshy meni shaqyrady. «О́z tilinde aıta bersin, sen aýdaryp otyr» deıdi maǵan. Men jańaǵy jigitke aıtamyn: «Toqtamaı sóıleı ber, neni aıtsań sony aıt, tek toqtama, ara-arasynda domnanyń, peshtiń sózderin aralastyryp qoı, qalǵanyn ózim qaty­ramyn», deımin. Anaý qazaqsha áńgimeni bastaıdy. Aýyldaǵy kórgen-bilgende­rin be, ata-anasyn qalaı saǵynǵanyn ba aıtyp, áıteýir oıyna kelgenin sóıleı jóneledi. Basqa balalar kúlkisin áreń tejep otyrady. Qoıylǵan suraqqa dál jaýap berip jatqandaı, sony men aýdaryp qana turǵandaı etip sóılep kep beremin. Muǵalim: «Durys, biledi eken­siń, jaqsy biledi ekensiń, biraq orys­shany úıren, úırenbeseń bolmaıdy, qashanǵy janyńda aýdarmashyń júredi» degen sııaqty sózderin aıtyp, joǵary baǵasyn qoıady. Sóıtip júrgende, bir kúni áshkerege tústik. Toqtamaı sóıleı ber ne aıtsań da degennen keıin bizdiń balalardyń bireýi: «Oı, keshe ábden qydyrdyq qoı. Keshke parkke de bar­dyq, kınoǵa da kirdik» degen sııaqty bet­aldy áńgimeni ońdy-soldy josylt­paı ma? Men bolsam «chýgýn martenovskıı», «forsýnka vysokogo davlenııa», «normalızasıonnyı otjıg» degen sııaqty sózdermen «aýdaryp» jatyr­myn. Bir kezde muǵalim: «Podojdı, podojdı-ka» dedi. «Slýshaı, chto za park, chto za kıno?..» deıdi anaǵan. Ol ne aıtsyn?... Osyndaı da qyzyqtar bolyp jatatyn. Balalyqtan tolyq kete qoımaǵan, jigittikke tolyq jete qoımaǵan bula shaǵymyz edi ǵoı. Jas­tyq shaqqa jetetin ne bar deısiń bul ómirde? Jastyq shaq osyndaı árpil-tárpildigimen de qyzyq. – Dneprodzerjınskide birge oqy­ǵan joldastaryńyzdyń birazy keıin basshy qyzmetter atqardy. Olardyń bári demegenmen, keıbiri sizdiń kóme­gińizben kóterilgen bolar ol qyz­metterge? – Bul suraqty osylaı oılaıtyn adamdar da tabylady, solardyń kó­keıin­degi máseleniń basyn ashaıyn degen turǵyda qoıyp otyrǵan shyǵarsyń. Jalpy, bul suraqqa sol adamdardyń ózderi jaýap bergeni durys. «Kóńil kóńilden sý ishedi» degendeı, árkimniń janyna jaqynyraq adamdary bolýy tabıǵı nárse. Olardyń arasynda qam­qor­lyq kórsetip, jaǵdaıyn jasap jú­r­e­tin kisileriń de kezdesýi múmkin. Biraq, báribir ádiletten attamaýǵa tyrysý kerek. Ýkraınada birge oqyǵan jigit­ter­diń arasynda basshy qyzmetterge kóteril­geni sen aıtqandaı biraz emes, biren-saran ǵana. Maqsut Nárikbaev Bas prokýror boldy, Qabıbolla Sárekenov Memlekettik materıaldyq rezervter ko­mıtetiniń tóraǵasy boldy, Saty­baldy Ibragımov Parlament depýtaty boldy, Maqash Tátimov ýnıversıtet rek­tory boldy. Temirtaýda eńbek jo­lyn birge bastaǵan Tóleýtaı Súleı­menov Syrtqy ister mınıstri boldy. Taǵy kim bar? Basqa qosatyn kóp eshkim joq sııaqty. Joǵary oqý ornyn bitirip, qalada da, dalada da maman bolyp júrgender az emes. Dostarymnyń bári de óz eńbegimen, óz bilimimen óskender. Ony aıtasyń, keıbireýine tipti kedergi keltire jazdaǵan jaǵdaıym da bar. – Qalaısha? – Bir joly Ádilet mınıstrligi mı­nıstrdiń orynbasary laýazymynyń bos turǵan ornyna eki kandıdatýra usyn­dy. Bireýiniń famılııasy – Nárik­baev, ekinshisiniń famılııasy Temirbolatov. Qarasam – Nárikbaevtyń esimi Maq­sut. О́mirbaıanyna qarasam – Dneprodzerjınskide oqyǵan. Baıaǵy ózimiz­diń Maqsut bolyp shyqty. Prezıdent óz komandasyna birge oqyǵandaryn jınaı bastaǵan eken degizbeıin dedim be, taǵy biraz ýaqyt synaı, qaraı túseıin dedim be, áıteýir, Maqsut Nárikbaevtyń kandıdatýrasyn sol joly qaıtaryp tastadym. Degenmen, keshikpeı ol Prezıdent apparatynda istedi. Bas prokýror jáne Joǵarǵy Sottyń tóraǵasy da boldy. Zańger úshin barlyq bıikterge jetti. Domnada menimen birge istegen Qabıbolla Sárekenovtiń ómiri baıaǵy Pogorelov muǵalimimiz aıtqandaı túzil­di. Injener-metallýrg, ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń qyzmetkeri, tehnıka ǵylymdarynyń doktory boldy. Saty­bal­dy Ibragımov Máskeýde P.Lýmýmba atyndaǵy halyqtar dostyǵy ınstı­tý­tyn bitirdi. Biraq zavodqa qaıtyp kelip, bolat quıýshy bolyp, qoǵamdyq qyz­met­terge aralasty. Qazir Májilis depý­ta­ty. Negizinde, jumysty uıymdas­ty­rý­dyń jańa tásilderi ornyqqan saıyn tamyr-tanystyq, jerlestik, aǵaıyndyq degenderdiń bári birte-birte qala beredi. Naryq ekonomıkasy, jekeshelik bıznes tek bilimdi, qabilettilikti qoldaı­dy. Qolynan is kelmeıtinin bilseń, tanysyńdy tartyp neń bar? Sózińniń qadirin, ózińniń qadirińdi ketirmeı me? Sonymen birge, maǵan sóz kelip qala ma dep qýystanyp, múmkindigi bar adamnyń jolyn kesken de durys emes, árıne. At tóbelindeı qa­zaq ana jaq, myna jaqqa bólinsek, táý­elsizdikten aırylamyz. Osyny umyt­paý kerek. Bizdi bólip-bólip basqarǵysy keletinder tarıhtaǵy tájirıbemizde bolǵan. – Ýkraınadaǵy oqý jyldary siz­diń esińizde nesimen qaldy? Ol jyl­dar jalpy ózińizge ne berdi dep oı­laısyz? – Dneprodzerjınskige barǵan betten bizdi kúsh-qýatymyzdy, dene tur­pa­tymyzdy baıqap kórip, kúshi myǵym degenderdi domnashylar, ıaǵnı gornovoılar tobyna, qalǵandardy basqa maman­dyqtarǵa bóldi. Kran mashınısteri, qyz­dyrý peshteriniń balqytýshylary degen mamandyqtar da boldy. Bári áli kúnge kóz aldymda. Ýchılıshe jataq­ha­nasynyń úshinshi qabatynda qaz-qatar tizilgen kereýetter turatyn. Tereze aldyndaǵy kespekterge gúl egip qoı­yl­ǵan. Ashana jaqtan ýkraın borshynyń tanaý jaratyn hosh ıisi jetip jatady. Tańǵy altyda zavod gýdogynan oıanyp, keshegi aýyl balalary shala uıqy kúıde sabaqqa jantalasa jınalady. Sabaqtan kelisimen tamaqqa toıyp alasyń da, sál demalyp, zavodqa tartasyń. Onda kún saıyn tórt saǵat óndiriste jumys isteıtinbiz. Balalyqpen de jóndep qoshtasyp úlgermegen kezimiz ǵoı, keı kúnderi talyp qulaǵandaı sharshaısyń. Uıyqtap tursań, qaıtadan shaýyp ala jónelesiń. Ǵajap kúnder bolatyn. Jas kezińdegi qıyndyqtyń ózi lázzat. Dneprodzerjınskidegi kúnder qazir jas­tyq­tyń jaqsy bir túsi sııaqty. – Ýchılıshedegi oqý sizge saıası mek­teptiń alǵashqy basqyshy da bol­ǵan sııaqty. Osy oraıda Maqsut Nárik­baev aıtyp bergen áńgime de qyzyq kórinedi... – Qyzyq kórinse, qazir qyzyq kórinetin shyǵar. Kezinde ol oqıǵa naǵyz shyjyq bolatyn. Ol kúnderde bizdiń bárimizdiń bolashaǵymyz tarazy basyna tartylyp turǵan edi. DÁIEKTEME: «Nazarbaevtyń jurt aldynda sóz sóıleý qabileti birneshe aı ótkennen keıin basqa bir jaǵdaıda – mılısııa ýchaskesinde – qazaq taǵylym alýshy­lar­dyń tutas bir tobyn masqara bop elge qaıtýdan qutqaryp qalǵan kezinde qatal synaqtan ótti deýge bola­dy. Bul 1959 jylǵy 31 jeltoqsanda bolǵan edi. Qazaq jigitteri Jańa jyl­dy meıramhanada qarsy alyp, ortalarynan bireýi djaz orkestriniń jetekshisimen tóbelesip qalady. Ony dostary qoldaıdy. Jappaı ju­dy­ryqtasý beleń alyp, qazaqtar az bolǵandyqtan qasha bastaıdy. Olar­dy ýkraın mılısııasy ustap, qamap, erteńine báriniń de elderine qaı­ta­rylatyny týraly habarlanady. Nazarbaevtyń jalyndy sózinen keıin ǵana qatal sanksııa qolda­nyl­maıdy, muny onyń alǵashq