Qart Kaspııdiń quqyqtyq mártebesi qashan aıqyndalady?

Sondaı-aq ózara qaty­nas­tar­dyń damý qarqyny da halyq­ara­­lyq quqyqpen aıqyndalady. Son­dyqtan halyqaralyq qa­ty­nas­tar júıesinde asa zor qyzyǵý­shy­lyq tanytyp otyrǵan Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin aıqyndap alý kún tártibindegi asa mańyzdy máselelerdiń qataryna jatady.

Múddeler toǵysy men «qaqtyǵysy»

KSRO-nyń joıylýynyń nátıje­sin­de jańa táýelsiz elderdiń qurylýy bul aımaqta geosaıası tepe-teńdiktiń óz­ge­rýine ákeldi. Buryn Kaspıı te­ńi­zi aımaǵy eki ǵana memlekettiń múdde­le­ri­men aıqyndalǵan bolsa, endi ol Kas­pıı jaǵalaýyndaǵy bes memleket – Qazaqstan, Reseı, Ázerbaıjan, Iran já­ne Túrikmenstannyń múddeleri to­ǵysyp otyr. Sondaı-aq Kaspıı bas­seı­ni­n­degi baı energetıkalyq qor aı­maqqa ta­ıaý jatqan eldermen qosa álemniń je­tekshi elderiniń de osy óńirge degen qy­zyǵýshylyǵyn arttyra tústi. Sebebi munaı – energııa kózi retinde qazirgi álemdik ekonomıka men halyqaralyq qa­tynastarda asa mańyzdy rólge ıe. Kaspıı teńiziniń múmkindigi Eýropa men Ońtústik-Shyǵys Azııa el­deri­niń naryǵyn munaı jáne gazben jabdyqtaýdaǵy strategııalyq mańyzy erekshe ekenin kórsetedi.

Jalpy, múddeli memleketter ara­syn­­daǵy qatynastardyń zamanaýı úl­gi­ge saı bolýyn qalyptastyrý úshin birinshi kezekte aımaqtyń halyqaralyq qu­qyqtyq qaǵıdalaryna baılanysty qu­qyqtyq mártebesin naqtylap alǵan jón. Bul máseleniń asa mańyzdylyǵyna barlyq qatysýshy taraptar túsinis­tik­pen qaraǵanymen jáne onyń she­shi­min iz­deýde barynsha túsinistik tanyt­qan­darymen Kaspıı mańy elderi áli kún­ge deıin naqty bir baılamǵa kele al­­maýda. Degenmen, halyqaralyq qa­ty­nastar júıesinde kópjaqty dıplomatııadan góri ekijaqty dıplomatııada qatysýshy taraptardyń ózekti má­selelerge qatysty kelissózderde ymy­raǵa kelý múmkindiginiń áldeqaıda jo­ǵary bolatynyna Kaspıı máselesi de dá­lel bolyp turǵandaı. О́ıtkeni ótken ǵa­syrlarda Kaspıı máselesi Reseı ımpe­rııasy men Parsy shahy arasyndaǵy shart­tarmen, keıingi ǵasyrda Keńes Odaǵy men Iran arasyndaǵy ekijaqty kelisimdermen rettelgen bolatyn. Mysaly, Keńes Odaǵy men Iran arasyndaǵy ekijaqty shartta Kaspıı teńizin «keńestik jáne ıran­dyq» teńiz dep jarııalaı otyryp, oǵan úshinshi elderdiń qatysýy múm­kin emestigin atap ótedi. Onyń ús­tine Kaspıı teńizi úshinshi elder úshin ás­kerı-saıası salada da jabyq boldy.

Jasyratyny joq, óz egemendigin al­ǵan respýblıkalar alǵashynda KSRO-ǵa tıesili bolyp kelgen Kaspıı sýla­ryn ózara bólisip, al Iranǵa sol kezeń­degi ıelikterin ǵana qaldyrý usynys­ta­ryn da talqyǵa salǵan bolatyn. Bul usynystardyń negizinde Iran Kas­pııdiń qazirgi aýdanynyń ońtústik ja­ǵalaýyn qamtıtyn 11 paıyzdyq aý­maqqa ıe bolar edi. Alaıda búgingi geosaıası jaǵdaıda Iran bul bóliste ózine tıetin úlestiń edáýir az bolatynyn alǵa tartýda. Soǵan baılanysty Iran bastapqy kezden-aq óziniń usynysyn bildirýmen keledi. Olar tepe-teńdik qaǵıdasyna saı kaspıılik bes eldiń jaǵalaýlary shebiniń kólemine qaramaı, Kaspıı aýmaǵyn teń bóliske bólý, ıaǵnı ár elge 20 paıyzdan úles berý qajet dep sanaıdy. Bul jerde ırandyq tarap KSRO men Irannyń Kaspııge qatysty qabyldaǵan burynǵy kelisimin joqqa shyǵarýda. Aıtar negizgi ýáji – saıası kar­tada endi KSRO degen memlekettiń joq­tyǵy.

Sarapshylardyń pikirinshe, bul ha­lyqaralyq quqyq ólshemderine qaı­shy keledi. Sebebi Keńester Odaǵy taraǵan soń Reseı KSRO-nyń negizgi murageri bolyp tanyldy. Sondyqtan eki sýbekti de saıası kartada bar. Al halyqaralyq quqyqtyń qaǵıdalary men ólshemderin negizge alatyn bolsaq, Kaspıı jaǵalaýyndaǵy jańa táýelsiz memleketter muragerlik qaǵıdalaryna saı burynǵy keńestik-ırandyq sharttardy joqqa shyǵarmaıdy. Kaspııdiń qazirgi geosaıası jaǵdaıyna oraı jańa saıası mártebesin aıqyndaýda onyń burynǵy mártebesi negizge alynýy tıis. Biraq jańa táýelsiz memleketterdiń ishinde de ózderiniń múddelerine saı usynystary men ustanymdary bar. Mysaly, Ázerbaıjan eli strategııalyq turǵydan munaı tasymalynyń tıimdi jolynda ornalasýyna baılanysty Kaspıı teńiziniń mártebesin keńes-ırandyq sharttarmen zańdastyrýǵa bolmaıdy degen pikirde. Sebebi onda balyq aýlaý máseleleri ǵana qarastyrylǵan.

Kaspıı teńiz be, álde kól me?

Búgingi geosaıası jaǵdaıǵa baılanysty Kaspııdiń mártebesin aıqyndaýda onyń teńizge, álde kólge jatqyzylýyn naqtylaý máselesi týyndap otyr. Bul jerde Kaspııdi geografııalyq turǵydan kól nemese teńiz dep aıqyndaý emes, eń aldymen onyń BUU-nyń teńiz quqyǵy jónindegi konvensııalaryna jatqyzýǵa bola ma, degen máseleni naqtylaý qa­jet­tiligi tur. Sebebi Kaspııdiń teńiz bo­lýy jáne onyń kóleminiń úlkendigi má­se­leni sheshýge negiz bola almaıdy. Al teńizdiń kólge nemese teńizge jat­qy­zylýyn BUU-nyń teńiz quqyǵy jó­nin­­degi konvensııalary onyń álemdik mu­hıttarǵa ashyqtyǵymen baılanystyra­dy. Osy qujattar boıynsha Kaspııdi teńiz dep ataýǵa bolmaıtyndaı. Biraq bul onyń teńiz degen mártebege ıe bolýyna kedergi emes. Ol úshin barlyq Kaspıı jaǵalaýyndaǵy memleketterdiń ke­lisimin alsa jetkilikti. Eger Kas­pıı­ge halyqaralyq deńgeıdegi «teńiz» már­tebesi berilse, onda oǵan avtomat­ty túrde BUU-nyń 1958 jáne 1982 jyldardaǵy qurlyqtaǵy qaı­ra­ńy men Teńiz quqyǵy jónindegi kon­ven­sııalardyń quqyǵy taralady. Osy­laı bolǵan jaǵdaıda ár kaspıılik mem­le­kettiń 12 mıldik aýmaqtyq óńir­ge já­ne 200 mıldik ekonomıkalyq aı­maq­­qa egemendi quqyqtary bolady. Al Kaspııdiń eni 200 mılden aspaıt­yn­­dyqtan, ony memleketter arasynda orta syzyq boıynsha teń bólý qa­ras­tyrylady. Mundaı jaǵdaıda, ózge de memleketterdiń kemeleri sýda júzý, belgilengen teńiz ústindegi áýe keńis­tiginde ushý, teńiz astymen kommý­nı­kasııalyq jeliler men munaı, gaz qu­byr­laryn salý, ǵylymı-zertteý ju­mys­­taryn jáne basqa da qyzmetter at­­qa­rý quqyǵyna ıe bolary anyq. Osyn­­daı «ashyq teńiz» nusqasyn kezin­de Reseı, Iran jáne Túrikmenstan qol­da­­ǵan edi. Osy nusqaǵa birqatar shetelder áli kúnge deıin múddelilik tanytyp ke­ledi.

Zańnamalyq turǵydan alǵanda «kóldiń» eshqandaı ekonomıkalyq óńir, qaırań, aýmaqtyq sýlar degen sanattary joq. Ol jaǵalaýdaǵy mem­leketterdiń ishki sýlaryna jata­dy jáne oǵan halyqaralyq tártip qu­qyq­tary taralmaıdy. Sondyqtan mun­daı sátte BUU-nyń memleketterdiń ish­ki isterine aralaspaý qaǵıdasy jú­zege asady. Halyqaralyq zańdarǵa saı birneshe memlekettiń ortasynda or­na­lasqan kólder olardyń kelisimi boı­ynsha nemese memlekettik shekara­lar negizinde jáne kóldiń ortalyq núk­tesinen ózara bólisýleri qajet. Iаǵnı kól­diń quqyqtyq tártibin aıqyndaý ja­ǵalaýdaǵy memleketterdiń ǵana qu­zyryna jatady. Mundaı jaǵdaıda Kas­pııde keme júzýiniń, balyq aýlaý, son­daı-aq teńizdiń basqa bıoresýrs­taryn saqtaý jáne tıimdi paıdalaný­da ja­ǵalaýdaǵy memleketter ózara qı­yn­dyq­tarǵa tap bolary sózsiz.

Asyqpaǵan, aqyldasqan jaqsy-aý...

Kaspıı jaǵalaýyndaǵy mem­le­ket­terdiń saıası jáne ekono­mıkalyq múdde­le­rin tıimdi qamtamasyz etý maqsatynda Qazaqstan BUU konvensııalarynyń ere­jelerine sáıkes Kaspııde aýmaqtyq te­ńiz, balyq aýlaý aımaǵyn jáne ortaq sý ke­ńistigin ornatýdy usynady. Sonymen qa­tar osy aımaqtarǵa qatysty tıisti ere­jeler men tártipti aıqyndaý qajet dep esepteıdi. Aýmaqtyq teńizdiń syrt­qy shekarasy onyń sheginde ja­ǵa­l­aýdaǵy memleket barlyq egemendi qu­qyqtardy tolyǵymen paıdalanatyn mem­lekettik shekara bolyp tabylýy tı­is. Muny aýmaqtyq tutastyq pen shekaralardyń myzǵymastyǵy aıasynda qaýipsizdiktiń qosymsha kepilderine qol jetkizýge múmkindik beretindigimen dáıekteıdi. Buǵan qosa, bizdiń elimiz balyq aýlaý men bıoresýrstardy paıdalanýdy tıisti aımaqtarda jáne ashyq te­ńizde kásipti lısenzııalaý men aý­laý­dyń kelisilgen kvotalary negi­zin­de jú­zege asyrýdy, balyq aýlaý aı­ma­ǵyn, onyń eni men tártibin Kaspıı ma­ńy memleketterimen kelise otyryp jeke sanatqa bólip shyǵarýdy usynady.

Qazirgi kezde Kaspıı teńiziniń qu­qyq­tyq mártebesi týraly konvensııa­ny ázirleý jónindegi Syrtqy ister mınıstrleriniń orynbasarlary deń­geıindegi arnaıy jumys tobynyń aıa­synda kelissózder júrgizilýde. Kas­pıı teńiziniń quqyqtyq mártebesiniń máse­le­leri eki jáne úshjaqty pikir al­ma­sýlar­da da kelisilý ústinde. Sondaı-aq ke­lissózderde Kaspııdiń ekojúıesin saq­­tap qalý men qaýipsizdigin qam­ta­ma­syz etý, keme qatynasyn damytý, mı­neraldyq jáne bıologııalyq resýrstardy ıgerýdegi ózara is-qımyl da kún tártibinde tur. Osyǵan baılanysty ár jyldary Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy Jer qoınaýyn paıdalanýǵa arnalǵan egemendi quqyqtardy júzege asyrý maqsatynda Kaspıı teńizi sol­tús­tik bóligi túbiniń ara-jigin ajyra­tý týraly kelisim, Qazaqstan men Ázer­baıjan arasyndaǵy Kaspıı teńizi tú­bin shekteý týraly kelisim jáne Qazaq­stan, Reseı jáne Ázerbaıjan ara­syndaǵy Kaspıı teńizi túbiniń shek­tes ýchaskelerin mejelep bólý syzyq­ta­rynyń túıisý núktesi týraly kelisim jasaldy. Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesin aıqyndaýǵa baǵyttalǵan ózge de qujattar barshylyq.

Jalpy, Kaspıı jaǵalaýyndaǵy mem­­leket basshylarynyń atalǵan má­se­­lege baılanysty tórt sammıti ót­ti. Prezıdentterdiń ár kezdesýi qart Kas­pııdiń quqyqtyq mártebesin aı­qyn­­daýǵa qatysty tıisti qujattardy qa­byl­daýymen erekshelenedi. Mysaly, 2014 jyldyń qyrkúıeginde ótken sammıtte memleket basshylary Kaspıı teńiziniń sý bıologııalyq resýrstaryn saqtaý jáne utymdy paıdalaný týraly kelisimge, Kaspıı teńizinde tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne olardy joıý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge jáne Kaspıı teńiziniń gıd­rometeorologııasy salasyndaǵy ynty­maq­tastyq týraly kelisimge qol qoıdy.

Jalpy, Kaspıı teńiziniń soltústik bóliginiń tabanyn bólýde Qazaqstan – 23 paıyz, Reseı – 19 paıyz, Ázerbaıjan – 18 paıyz úleske ıe. Túrikmenstannyń úle­si – 21 paıyz, Iran eliniń úlesi 13 paıyz dep esepteledi. Resmı emes máli­met­terge qaraǵanda, Kaspıı teńiziniń qu­qyqtyq mártebesi týraly konvensııa 90 paıyzǵa daıyn. Al prezıdentter ol qujatty qashan jáne qaısy sammıtte talqylaıtyny belgisiz.

Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»