Bul áńgimede aıtylar jaıtty jazýshy óz basynan keshirgen eken. Sosyn kórkem shyndyq qosyp, kórkem dúnıege aınaldyrǵan. Batysqa bet alǵan poıyz kýpesinen bastalǵan sezimniń áńgimesin jazýshy ózi aıtyp berdi.
Endeshe Nesipbek Dáýtaıulymen bolǵan rýhanı áńgimege den qoıyńyz...
Artyńyzǵa burylyp qaraǵanda súıinish kóp pe, ókinish pe?
– О́kinish kóp qoı... О́kinishtisi sol, óleń men ómirdiń arasyndaǵy qamshynyń sabyndaı qysqa ǵumyrda kóp ýaqytty beker joǵaltyp alady ekenbiz. Serilik pen perilik, turmystyń kúıbeń tirligi bári ýaqytty jeıdi. О́ziń de sol bitpes tirliktiń shylaýynda ketesiń. Ýaqyt uzaǵan saıyn adam óz múmkindikteriniń azaıa bastaǵanyn sezedi eken. Osy jetpisinshi kúzde búginge deıin ne tyndyryp, ne qoıdym degen suraqqa kóp tireldim. О́mirde budan da kóp is tyndyrýym múmkin edi ǵoı degen oı ylǵı jandy jeıdi. Jeke bastyń suraǵyna jaýap izdeıtin oılardyń qushaǵyna kúnde qamalyp jatyrmyn.
– Sıpaı qamshylaı salatyn jerde sabap jiberetin minezińiz bar syndy. Sol minezdiń shyǵarmashylyqta jolyńyzdy tusaǵan kezi boldy ma?
– Adamnyń minezin aldyn ala eshkim boljaı almaıdy, tipti adamnyń ózi de. Aınalada bolyp jatatyn jónsiz jaıttar kóp. Ol ádet kimnen kórinse de, bas salyp, osyp jiberetin kezderim bar. Qamshymen emes, árıne. «Táıt!» dep, tilmen tyıasyń. Ol minezimniń shyǵarmashylyǵyma kesiri bolǵan joq. О́ıtkeni shyǵarmashylyǵym eshkimge táýeldi emes. Jazǵan dúnıemdi bireýdiń aldyna kóterip barǵan emespin. Kerisinshe «Jazǵandaryńyz bar ma? Sońǵy ýaqytta ne jazdyńyz?» dep meniń ózimnen surap jatady. Shyǵarmashylyq adamy eshqashan da ózgege táýeldi bolmaýy kerek. Táýeldi bolsa, ózine-ózi, kózqarasyna, paıymdaýyna táýeldi bolsyn.
– Siz týraly zııaly qaýymnyń aýzynan: «Nesipbektiń ózi turǵan óńirde úlken kisilik sıpaty bar eken. Mereıtoıynda osyny baıqatyp, halqy tóbesine kóterdi» degendi estidik. Halyqtan kórgen iltıpatqa rızasyz ba? Ne baıqap, ne túıdińiz?
– Jeke adamnyń mártebesi, abyroıy men bedeli qaı kezde de ekinshi kezekte turýy kerek. Birinshi kezekte el-jurttyń amandyǵy turǵany abzal. Jaqsylyqta da, qıyn kúnderde de adamdy alyp shyǵatyn el jurty, halyqtyń iltıpaty. Sondyqtan aldymen el-jurttyń sharýasymen aınalysý qajet, aýyl-aımaqqa qaraılasyp, qaı kezde de halyqtan tamyrdy úzbeı otyrǵan durys. Jazýmen kez kelgen ýaqytta aınalysyp alarmyn. Alǵashqy kezekte adamnyń taǵdyry, jaı-kúıi. Men atqaminer ákim-qaralardyń kóbimen jaqsymyn.
Biraq, men olardyń aldyna óz sharýammen baryp kórgen emespin. Tek bireý kelip aıtyp, ótinse, men baramyn. Sol adamnyń sharýasy sheshilý úshin azamattyqty, qudaı, arýaqty alǵa salamyn. Sóıtip álgi azamattyń aıtqan sharýasynyń aıaǵyna shyqqansha, janym qalmaıtyny bar. Bala kezimnen aldymen aınalańa qaraılasýdy kókeıge túıip qalǵanmyn. Mereıtoıymdy uıymdastyryp, ótkizip bergen el azamattaryna rahmet, árıne. Jazýshyǵa qurmet kórsetilse, aldymen meniń emes, sol eldiń mártebesi kóteriledi. Toıdyń tusynda qadir biler azamattardyń bar ekenin kórip, kóńilge túıdim.
Meniń de el-jurtym bar ǵoı Tarazda. Basynda Kárim Kókirekbaev turǵan. Al endi, Nurlan Noǵaev mereıtoıymda 10 kisiden quralǵan delegasııa jiberse kisiligi.
– Buryndary Dıdahmet Áshimhanuly: «Men shyǵarma jazarda qazaqtyń qara óleńiniń jolymen shyǵarmanyń jobasyn jazyp shyǵamyn» – deýshi edi. Júsipbek Qorǵasbek te áńgime jazardyń aldynda aldymen óleń jazady eken. Suraıyn degenim, jazýǵa otyrardyń aldynda óleń, án, áýen degen dúnıeler sizdi de túrte me?
–О́tirik aıtyp qaıtemin, jazardyń aldynda men eshteńe izdemeımin. Biraq, shyǵarma jazardyń aldynda bir ashý qysady. Osy sıtýasııadan nege shyǵa almaımyn degen syndy dolylyǵym ustaıdy. Sodan jaza bastaımyn. Shyǵarmany júrip jazǵandy jaqsy kóremin. Jazýdyń aldynda biraz ún-túnsiz, eshkimmen sóılespeı ketemin. Áńgime jazýdan buryn buǵan deıin jazǵan shyǵarmalarymdy ózara básekege salamyn. Jazyp shyǵýǵa talantyń jetpeı qalsa bola ma?! Soǵan ashýym keledi de, minezben otyryp jazamyn. Bárimiz de óleńmen bastadyq qoı. Júsipbek myqty aqyn, óleńderi óte jaqsy, biraq ózi prozany tańdap alǵan. «Jansebili» qandaı, onyń.
– Qazirgi ádebıette ne aıtylmaı, qaı taqyryp qaýzalmaı qalyp jatyr dep oılaısyz?
– Ana taqyrypty da, myna taqyrypty da jazǵysy keletin talpynystar bar. Biraq, ádebıette qazaqtyń ulttyq rýhanı áleminde bolǵan, bolyp jatqan, bola berýi múmkin taqyryptar qamtylýy tıis. Bizdiń bárimizdiń armanymyz, kókseıtinimiz, qımyl áreketimiz birdeı. Tek bireýlerde sol qımyl artyqtaý ne qalyńqy bolýy múmkin. Skandınavııalyq V.Mýberg deıtin keremet jazýshynyń «Mýjnıaıa jena» deıtin adam quqyna tıesili erkindik, mahabbat jáne baqyt sııaqty tabıǵı aqıqatqa qoǵamnyń kedergisine qarsylyqpen jazylǵan shyǵarmasy bar. Qazaqty qaıdam, sony álemniń esti oqyrmandary jaqsy biledi. О́ıtkeni shyǵarmada dúnıeniń ár buryshynda júrgen adamdardyń taǵdyry bar. Adamdardyń álsizdigi, sol álsizdikpen bir mezgilde óziniń qudiretin kórsetetin áıel mahabbatyn aıtqan.
Alaqandaı Kolýmbııanyń jazýshysy Gabrıel Garsıa Markesti alaıyq. «Júz jyldyq jalǵyzdyǵymen» kúlli álemdi oıatyp jiberdi. Menińshe, qazaq ádebıetiniń keleshegi, umtylar kókjıegi álemdik ádebıetpen, álemdik rýhanı álemniń eń ushqyr quralymen teńesýi úshin adam degen basty kategorııa aldyńǵy orynda turýy kerek. Osyndaı izdenister bizdiń ádebıetimizde kórinis tabýy qajet. M.Áýezovtiń keshegi «Qorǵansyzdyń kúni», «Qaraly sulý» degen áńgimelerin álemniń kez kelgen halqy qabyldaıdy. О́ıtkeni ol áńgimedegi azap-sher, qysastyq degen dúnıeler barlyq ultqa tán nárse. Biraq, biz aldyńǵy aǵalarymyz jazyp ketken osy shyǵarmalarmen óte uzaqqa bara almaımyz. Zaman da, adam da ózgerdi. Bizdiń rýhanı saýatymyzdyń suranymy kóp. Rýhanı tanymymyz Batystyń ádebıetine jaqyndaı tústi. Ádebıette kóptegen shyǵarmalardyń ýaqyty ozyp, eskirip ketýi múmkin.
– Endeshe tek qazaqtyń oılaý júıesin ǵana emes, álemdik ádebıettegi dástúrlerdi, dúnıejúzilik ádebıettegi mánerlerdi qamtyp, soǵan jaqyndap jazyp júrgen jazýshyny atańyzshy?
– Tólen Ábdikovtiń «Oń qol» shyǵarmasynda álemdik ádebı damýdyń úrdisteri, órkenıeti bar. «Oń qoldy» psıhologııalyq jáne magııalyq ádebıettiń elementterin qamtyǵan kórkemdik konsepsııanyń jetistigi dep qaraý qajet. Raqymjan Otarbaev pen Júsipbek Qorǵasbek te jańashyl baǵytta jazady. Júsipbektiń ózgelerden aıaq alysy basqa ekenin baıaǵyda «Jansebil» degen áńgimesin jaryqqa shyǵarǵanda-aq baıqaǵanmyn. Jumabaı Shashtaıulynyń «Qyzyl qar» degen shyǵarmasy menińshe, Keńes ókimeti qulardyń aldynda jazylǵan bizdegi alǵashqy protestik dúnıe. Asqar Altaı, Nurǵalı Oraz degen jigitter de ózgelerden bólekteý jazady.
Jaqynda úsh tomdyq tańdamalysy jaryq kórgen Marhabat Baıǵuttyń jan dúnıesi, tanymy basqa. Adamnyń jan dúnıesindegi jyly aǵystardy ashqan jazýshy. Qalamgerler jazǵandarymdy oqyp, meni «jaýyz ǵoı» dep aıtatynyn estımin. О́ıtkeni men aıaýsyz jazamyn ǵoı. Shyǵarma jazǵanda eshkimniń kóz jasyna qaramaımyn. Al Marhabat – tunyp jatqan jyly qabattardy kórsete bilgen sheber. Raqymjan aıtpaqshy, jipke tizip aıta berýge jazýshylar qoraǵa qamap qoıatyn qoı emes qoı, osy da jeter.
– О́rkenıettiń tórine ádebıetimizdi latyn grafıkasy qanshalyqty súıreı alady dep oılaısyz?
–Latyn grafıkasy tek ádebıetke tıesili nárse emes. Jalpy, ulttyń túrki álemindegi tereń tamyrlaryn tanýǵa kerek dúnıe ol. О́zimizdiń túpki tarıhymyzdy, ulttyq kodymyzdyń jıyntyǵyn terip alyp shyǵýǵa múmkindik beredi. Sanamyzdyń keńistiginde ne bar qazir? Ol qanshalyqty qýatty? Bulyńǵyr ma? Osy týraly oılaný kerek. Namys, ar-uıat, saıası belsendilik, básekege qabilettilik degen sezimder oıanǵanda ǵana, túrkilik tamyrymyzǵa jete alamyz. Osyǵan múmkindik beretin latyn qarpi. Latyn qarpine kóshý ıdeıasy – ulttyń ózin-ózi tanýyna kerekti rýhanı qajettilik degennen týyndady.
Qazaq qur qazaqpyz deı berýden, pafostan ajyraǵany durys. Ras, ádebıetti jasaǵandardyń tamyryn, tehnıkalyq jáne ǵylymı ádebıettiń túp atasyn orys tili arqyly tanydyq. Ári odan aıyrylmaýǵa bolmaıdy. Tek saıası turǵydan ǵana emes, rýhanı turǵydan da kórshi elden alystamaý kerek. Barlyq ulttaǵy ozyq úlgini boıyna sińirip, órkenıettiń básekesin sezingende ǵana ult bolyp qalyptasyp, ádebıet pen ónerimiz, dúnıetanymymyz órkendeıdi.
– «О́zinikine eshkim de ólip-óshpegen. О́zinikine ǵana ólip-óshken jazýshy ólgen jazýshy. О́zgege degen bir qudiretti qupııa sezim bar, pendeńizde. Onyń berer shabytyna esh qudiret jetpeıdi». Bul – sizdiń «Minez» atty áńgimeńizdegi óz sózińiz. Kógildir kóılekti kelinshek sizdiń ómir jolyńyzda, shyǵarmashylyǵyńyzda kóp kezdeskeni anyq qoı. Sondaı sezimi kóp sátterde adaldyq degen ardan attamaı tura aldyńyz ba?
– Talanttyń taǵdyryndaǵy tańǵajaıyp kórinister – arýlar. О́mir baqı ǵashyq bolýyń múmkin. Áıelimniń aldynda óte adal boldym, ardan attamadym dep kólgirsı almaımyn. О́tirik – ózekti jannyń ózin-ózi jerleýi. Bir nárse anyq: áıelimdi tastap ketken joqpyn jáne toqal almadym. Bireýler esigin tars jaýyp, jańa áıelge kelmesteı bolyp ketip, keıin artynan «eskisine» qaıtyp kelip, sandalyp júredi ǵoı?! О́mirińde sulý, ádemi, tipti 10-20 jasqa kishi qyz-kelinshekter de kezdesedi. Serilikti ses tizgindeıdi. Azamattyq ar-uıatty aıtyp otyrmyn. Bala-shaǵamdy baıaǵydaı asyrap kelemin, sondyqtan da.
Dindar adam emespin, biraq Qudaıdan qorqamyn. Shyǵarma jazǵanda oıymda kórkem áıelderdiń kórinis berip otyratyny ras. Men týraly qyz-kelinshekter: «Túsi óte sýyq bolǵanymen, jany jyly» dep aıtady eken.
– Sońǵy kezde nendeı qubylys eleń etkizedi?
– Bıylǵy jyldyń selt etkizer basty jańalyǵy – Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» degen baǵdarlamalyq maqalasy boldy. Osy maqala jaryq kórgen «Egemen Qazaqstan» gazeti de jańa basshy kelgeli jarqyraı bastady. Eldik, ulttyq máseleler tereńnen qozǵalyp jatyr. О́zderińdeı jastardyń elimizdiń bas basylymyna jazyp júrgeni qýantady. Týǵan jer, týǵan tarıh, ólkedegi óńirlik keremetter – osynyń bári gazettiń ár nómirinen túsken emes. Halyqtyq, ulttyq múdde bul gazettiń betinde qashanda aldyńǵy orynda. «Egemen Qazaqstan» osy bederinen aınymaı, jalpy ultqa qyzmet ete berse eken!
Áńgimelesken
Qarlyǵa IBRAGIMOVA
