Júz sharshyly shahmat jaıly buryn-sońdy estip kelsek, jaqynda ony Qaraǵandyda oınaýdyń sáti túsken. Jalpy júz sharshyly shahmattyń álem boıynsha osy kúnge deıin 28 túri bar eken. Bizdiń baıandaıyn dep otyrǵanymyz demek, 29-túri.
Shahpleı nemese ferzokon dep atalatyn júz sharshyly shahmatty oılap tapqan talaı tektilerge tuǵyr bolǵan qasıetti Aqtoǵaı óńiriniń azamaty – Dánelııa Hamzın. Seksenniń seńgirine shyqqan Dánelııa aqsaqal sanaly ǵumyrynyń 56 jylyn matematıka pániniń ustazdyǵyna arnaǵan. Zııaly qart búginde jaǵymdy jańalyǵymen qýantyp otyr.
– Men matematık bolǵandyqtan 1959 jyldan beri shahmat oıyny týraly ártúrli oılarda keldim. Jańadan oılap tapqan oıynymnyń negizgi ıdeıasy taqtadaǵy at fıgýrasynyń júrisindegi erekshelik pen kemshilikti eskerýden týdy. Al at qazaqqa pyraq esepti qasıetti uǵym ekeni belgili.
Ataqty shahmatshylar Botvınnık pen Tal álemi birinshiliginde oınaǵanda erekshe jańa júrister tappaı, aqyrynda teń oıynǵa kelisedi. Sol jyldary osy júz sharshyly shahmattyń alǵashqy nusqasyn jasadym. Oıynda eki ferzi, bir búrkit (oıynǵa qosylǵan jańa fıgýra osylaı atalady) qana bar. Qalǵan fıgýralar burynǵy retpen tigiledi. Oıynnyń artyqshylyǵy da sol, búrkitte attyń da, ladıa men pildiń de júrisi bolǵandyǵy, – deıdi Dánelııa Hamzın.
– Aqtoǵaıdan kóshken nemister Germanııaǵa ketti. Solardan estigenderi bar, Germanııa men Japonııadan kelgen birneshe sheteldik jigitter maǵan jolyǵyp júrdi.
Osy oıynyńyzdy bizge satyńyzshy degen qolqa da saldy, – deıdi ol.
Bul oıyndy 1959 jyldan beri oınap kele jatqan adamdar da bar eken. Máselen, Shaımolda Balyqov esimdi ardager bizdiń ónertapqyshpen ózara oınap kelgen. Osydan jeti jyl buryn aqsaqaldyń janashyr baýyrlarynyń biri jańa oıyn túrine qazaqstandyq avtorlyq patent alyp berýdi aıtady.
Alpys jylǵa taqaý aıtylmaı, jazylmaı kelgen jańalyq búgin ǵana jalǵannyń jaryǵyna shyǵyp otyr. Jýyrda Ádilet mınıstrliginen sertıfıkatyn alyp bergen de sol jan. Astanaǵa habarlasqan ónertapqyshqa respýblıkalyq patenttiń bir jyldan keıin ǵana beriletinin jáne 200 myń teńge aqsha ekenin aıtady.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy
