Sal-serilerdiń aýyly qandaı kúıde?

Aqqýdy aspandaǵy ánge qosqan

Adam qansha suqtansa da, toıat tappaıtyn kerbez sulý Kókshe óńiri ejelden sal-seriler mekeni sanalǵan. Olardyń qatarynda Aqan seri, Birjan sal, Úkili Yby­raıdyń esimderi erekshe atalady. Bir-birinen bóle-ja­rýǵa bolmaıtyn, oshaqtyń úsh taǵany sekildi ataqty, kórnekti tulǵalardyń ómir joly da, shyǵarmashylyǵy da, taǵdyry da uqsas. Qazaq­tyń án ónerinde shoq juldyz­daı jarqyrap, óshpes iz qal­dyrǵan qaı-qaısysyn bolsyn halqy pir tutqan, aıalap, erkeletken, tóbelerine kótergen. «Qulager», «Balqadısha», «Mań­mańger», «Gákký», «Qal­dyrǵan», «Láılim shyraq», «Býryltaı», «Jambas sıpar», taǵy basqa kóptegen ot­taı jalyndy, tereń oıly, jan terbeter sazdy, syrshyl, muńdy lırıkalyq ánder, kompozıtorlyq, aqyndyq aıshyqty qoltańbalar ar­qyly ulttyq mýzyka ále­mine ólsheýsiz úles qosty. 

Aspandaǵy aqqýdy, jerdegi qypsha bel, oımaq aýyz, kúlim kóz arýdy ánge qosyp kıeli ónerdiń sańlaǵy atanǵan osy asyl tuıaq sal-seriler atyndaǵy eldi mekenderdiń búgingi ahýaly, tynys-tirshiligi qalaı? О́kinish qaraı, bul suraqtyń jaýaby kóńil kónshitpeıdi.

Jańa qalashyqtyń jylarman sıqy

– Aqan seri atyndaǵy eldi meken osy. Ol kezde óńimiz túgil túsimizge enbeıtin záýlim kottedj úlgisinde turǵyzylǵan 53 úıden qazir qal­ǵany 18 ǵana. Qalǵandary ıesiz tur,– dedi jol bastap júr­gen Antonovka aýyldyq ok­rýginiń ákimi Ermek Qasym­ǵalımov. 

Qoskól – seriniń ata­jur­ty. Áke-sheshesiniń qorymy jat­qan aýmaqqa Komarovka degen orys selosynyń orny­ǵýy názik júrekti janǵa aýyr soqqy bolyp tıgen. Bi­raq keıbireýler san-saqqa jú­girtip júrgendeı seri qan­sha kúızeliske salynsa da óle-ólgenshe ónerden de, ómir­den de qol úzbegen. Aı­sha degen qaryndasynyń kúıeýi Eráliniń aǵasy Mám­betáli Seralın degen Sankt-Peterbýrgtiń oqýyn taýysqan, kózi ashyq zııaly azamat Aqan men uly Ybandy óz eli Keńashydaǵy Altyarba degen jerge kóshirip alǵan. Baspana berip, aldyna mal salyp, kútýshi jaldaǵan. El ardaqtysyna osylaısha zor qurmet kórsetip, jalǵan dúnıeden ótkenshe esh kemdik kórsetpegen, deıdi urpaqtary. 

О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary Máskeýdiń tikeleı yqpal-nus­qaý­ymen salýǵa jobalanǵany 67 kottedj eken! Bizdiń kóńi­li­­mizdegi Qazaqstannyń bir túk­pirinde turyp jatqan tur­ǵyndarǵa osynshama orasan qarjyny bólýge qalaı táýe­kel etti, qaıtip búıregi buryp, eme­shegi úzile qaldy degen kú­mán-kúdikti sezgendeı áńgi­me­ni «Nursam» JShS-niń dırek­tory Nur­lan Raqymjanov jal­ǵas­ty­ryp, túıindi jan-jaqty tar­qa­typ berdi. Onyń aıtýynsha, Aıyrtaý – ýranǵa baı óńir. Ýran shahtalarynyń qaldyq sýy jasyryn túrde Qoskólge quıylyp otyrǵan. Biraq qan­sha qupııalansa da radıasııa mól­sheriniń ondaǵan ese artyp ket­keni, qudyq sýlarynyń ishýge ja­ra­msyzdyǵy jalpaq jurtqa áshkere bolǵan. Turǵyndardyń nara­zylyǵynan seskengen orta­lyq kól jaǵalaı qonǵan Keńashy aýylyn basqa jaqqa kóshirýge sheshim qabyldaǵan. Jymysqy áreketterin jasyrý úshin Aqan seriniń 150 jyldyǵyn (1843-1913 j.j.) basty syltaý etken. Onyń astarynda el erkesine degen qısapsyz qurmetten góri saıqal saıasattyń zymııan izi jat­qanyn ańǵarý qıyn emes. Áıt­pese, qaıbir emeshegi úzilip bara jatyr deısiń. Ol úshin Aıyr­taý aýdandyq partııa ko­mı­tetiniń birinshi hatshysy Bo­lat Kóshimbaev, So­sı­alıstik Eń­bek Eri Ultaı Nur­seıitov, Alek­san­dr Shmýnk sııa­qty bedeldi adam­dar arqyly kóp­shilik atynan hat jazdyrtyp, má­seleni kún il­geri oılastyrǵan. Qu­rylys jumystary 1989 jyly bastalyp, tórt jylǵa sozylǵan. Obaly ne kerek, 53 qos qabatty kottedj, 180 oryndy mektep, mádenıet, qonaqúıleri, poshta, balabaqsha, monsha, dúken, tipti basseıni bar kóz jaýyn alatyn sý jańa qalashyq boı kótergen. Ony aıtamyz-aý, bul nysandar men záýlim baspanalar birortalyqtandyrylǵan qazandyq arqyly jylytylǵan. Bir sózben aıtqanda, qala ómi­ri­nen esh kem emes tirshilik eli­miz­diń qııan shetinde qyz-qyz qaı­nap, tilmen aıtyp jetkizgisiz sán-saltanaty tájirıbe retinde na­sı­hattalyp, taralyp jatty. Qala­shyqtyń ashylý rásimine Qa­zaqstannyń, О́zbekstannyń, Qyr­ǵyzstannyń prezıdentteri qa­tysyp, mártebesi odan beter ulyqtaldy.

Antonovka aýyldyq okrýgi­ne qarasty jeti aýylda 780 úı bar, 2327 adam turady. Arala­ryn­­da baqýat­­tylary – ataýla­ry qulaqqa túrpi­deı tıetin Antonovka, Lavrov­ka. Ko­marovka da solardyń sanatynda. Kúre joldyń boıynda ornalas­qan oǵan jańa qalashyqty japsar­las turǵyzyp, seri esimin bereıik degen pátýaly usynysqa keı aq­sa­qal-qarasaqaldardyń belden bas­qan solaqaı ustanymy tos­qaýyl bolyp, onyń aqyry bú­gin­gideı keleń­siz­dikterge uryn­­dyrdy, deıdi Aqannyń ur­paqtary ótkenniń múlt ketken qatelikterin ókinishpen eske alyp. 1999 jylǵy sanaq boıyn­sha munda 200-ge jýyq adam tur­sa, 2009 jyly 100-ge deıin kemigen. Búgingi kúni turǵyndar sany 60-qa ǵana jeteǵabyl.

Eldi mekenniń ydyraýy Ke­ńes Odaǵynyń taraýy­men, ege­mendiktiń eleń-alań sha­ǵyn­daǵy qıyndyq­tar­men tuspa-tus kelip, bas­ty se­bep­teriniń bi­ri­ne jumys­syz­dyq saldarynan bilikti mamandar toǵysqan 12 otbasynyń jyly oryndarynan qozǵalýymen baılanystyrylýy negizsiz emes. Kóshken jurt úılerin buzyp áketip, aýyl kórkin qashyrǵan. Budan tys­qary mazýt tapshylyǵynan bir­ortalyqtandyrylǵan jylytý júıesi úzilip, áleýmettik nysandar jumystaryn toqtatýǵa týra kelgen. Onyń aqyry 2007 jyly bilim úıiniń múldem jabylýyna ákelip soqtyrǵan. 

Eńbek – bárin de jeńbek

Aýdandaǵy 79 eldi mekenniń 19-y joǵary, 60-y ortasha áleýetti damý sanatyna jatady de­gen derekterge bastapqyda sen­begenimiz ras. Aqan seri aýylynda egin egip, mal ósirip, tur­ǵyndardyń áleýmettik jaǵd­aı­yna qaraılasyp otyr­ǵan sharýa qo­jalyqtary je­tek­shi­leriniń áser­li áńgi­meleri men bolashaqqa ba­ǵyt­talǵan naqty is-qımyl jos­parlary kúmándi oıy­myzdy seıiltkendeı bol­dy. Mereke Ora­zalın – esh­kimge salmaq sal­­maı ózin-ózi jumyspen qam­ta­masyz etip otyrǵan ota­ǵ­a­sy­lardyń biri. «Jumyspen qam­týdyń jol kartasy-2020» arqyly 3 mıllıon teńge nesıe alyp, 15 sıyr, 1 asyl tuqymdy buqa sa­­typ alǵan. Olardy saýýmen ke­linshegi Nurgúl aınaly­sa­dy. Sútti ótkizýmen qosa irim­shik, qurt, qospa jasap, ba­la-shaǵa nápaqasyn aıyrady. Ne­sıeniń jartysyn ótep, en­di mal bordaqylaý isimen shu­ǵyl­dan­baq. Baǵymdarynda qoı da, jylqy da bar.

Betke ustar azamattardyń biri Nurlan Raqymjanovtyń da aýylǵa degen janashyr tilegi qa­radaı súısindiredi. Joǵary bi­limdi maman oblys orta­ly­ǵyn­daǵy jyly ornyn tas­tap, el­ge oralypty. Ondaǵy maqsat tý­ǵan jerdi órkendetýge óz úle­­­­simdi qossam degen perzent­tik paryzdan týsa kerek. Qazir egin­­­shilikpen aınalysyp, 8 aýyl­­dasyna jumys taýyp bergen. Jylqy da jaqsy. Aldaǵy bir oıy – qymyz óndirisimen aınaly­sý, aǵash óńdeý kásibin jandan­dyrý. Inisi Samat ta sha­rýa qo­jalyǵyn quryp, je­ńil­dikti baǵ­darlamalarǵa qa­ty­syp júr. Ju­myssyz qol qý­syryp otyrǵan eshkimdi kó­r­meısiń. Sondyqtan bolý kerek, birde-bir otbasy turmysy tó­men sanattaǵylar ti­zimine ilik­pegen. Erbatyr Tóre­qu­lov­tyń jeke kásipkerlik ashsam ba degen qulshynysyna jer­lesteri rıza. Ol osydan bes jyl buryn Zerendi aýda­nyna qarasty Troısk eldi me­ke­nine kóship ketipti. «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy namysyn janyǵan bolý kerek, «shý, qaraquıryq!» dep keri tartyp otyrǵan. Satýǵa qımaǵan úıin qalpyna keltirip, eseli eń­bekke qulshyna kirisip ket­ken. Darhan Tórequlov, Murathan Ábilke sekildi tepse te­mir úze­tin azamattardyń aýyl­dan esh ket­kisi joq. Qaz, mal ósi­rip, ta­bys­taryn dóńgeletip otyrǵan jaılary bar.

– Okrýgte 1500 adam eńbek etedi, ózin-ózi jumyspen qam­ta­ma­syz etip otyrǵandar – 666. Jumys­syzdar – 14. 7 otbasy ǵana áleý­mettik kómek alady. Aqan se­ri aýyly turǵyndarynyń or­tasha jasy 40-ty quraıdy. Bo­lashaǵy bulyńǵyr, kúńgirt desek, asylyq aıtqandyq bolar. Kúngeıden qonys aýdar­ǵan aǵaı­yndarymyz úshin qushaǵ­y­myz aıqara ashyq. Bos turǵan ǵı­­ma­rattardyń tórteýi ákimdik men­­shigine qaıtaryldy. Tegin be­rý­­ge ázirmiz. Jumys ta, bas­pana da, kásip te tabylady, – de­gen aýyl ákimi kezinde Senat de­pý­ta­ty bolǵan J.Erǵalıevtiń kósh­ken jurty oısyrýǵa aınalǵan aýyl­­ǵa qatysty janashyrlyq má­­sele kótergenin, onyń biri­ne seriniń osyndaǵy eńseli eskertkishin Astanaǵa ornatý jaıy arqaý bolǵanyn eske sal­dy. Táýelsizdigimizdiń as­qaq beınesindeı elesteıtin es­ker­t­kish aýyldyń kórkin kel­tirip tur. Ony qozǵaý esh qısyn­ǵa kel­meıdi. Burynǵydaı alań­daı­tyn kez artta qaldy, deıdi qaı-qaısysymen sóılesseń de janarlarynan ot ushqyndap. 

Ágárákı, Úkimet tarapynan je­ńildikti baǵdarlamalar iske qo­sylmaǵanda shaǵyn aýyl­dar­dyń jurtyn sıpap qalar ma edik degen pikirlerdiń qısyny bar. О́ıtkeni ozyq jobalarǵa qa­ty­sýshylar qatary aýdanda jyl ótken saıyn artyp kele jatqany baıqalady. Tek bıyldyń ózinde negizgi ka­pıtalǵa 5 mıllıard 845 mıllıon teńge ınvestısııa quıylyp, 1673 adam jumysqa or­nalasqan. «2017-2021 jyl­darǵa arnalǵan nátıjeli jumys­pen qamtý jáne jappaı kás­ip­kerlikti damytý týraly» baǵ­dar­lamaǵa 692 adam qatysyp, 111 mıllıon teńgeniń nesıesi be­rilgen. «Sybaǵa», «Yrys», «Al­tyn asyq», «Qulan», «Isker» baǵdarlamalary sheńberinde 2 myń iri qara maly, osynsha qoı túligi satyp alynǵan. Munyń bá­ri eldi mekenderdiń áleý­met­tik-eko­nomıkalyq kórsetkishterin ilgeriletýge jasalyp jatqan basym baǵyttar sa­nalady. Sońǵy eki jylda oń­tústik óńirlerden kóship kelgen 18 otbasy aýyldyq jer­lerge ornalastyrylǵan. D.Kenjetaev, R.Aýshev, A.Baı­ken­jın, I.Qoja­h­­metov sekildi osy óńirde týyp-ós­ken azamattar syrtta júrse de, júıeli de­meý­­shilik kórsetip ke­ledi. 

Qoshtasarda Nurgúl qa­ryn­­­da­symyz: «eki balamyz syrt­ta oqı­dy. Bastaýysh sy­nyp ashýǵa oqý­shy sany je­tedi. Ǵı­marat bar. Tıisti oryndar osy jaǵyn nazarǵa alsa», – degen tilegin aıtyp qaldy. Oı­la­nar­lyq usynysty jer­gi­likti bı­lik tarazyǵa salar degen se­nimdemiz. 

Muǵalimder qatynap oqytady 

Jolaı halyq sazgeri Úkili Ybyraı atyndaǵy aýylǵa so­ǵý­dy jón kórdik. О́ıtkeni  150 jyldyq mereıtoıy qar­sa­­ńynda О́sken eldi me­kenine aty berilgenimen, ob­lys orta­ly­­ǵynda saıabaq ashyl­ǵa­ny­men, basqa eske alatyn bel­gi­­ler­diń jetkiliksizdigi kó­ńil qu­­­­­la­­zytady. Petropavl qala­syn­­­daǵy óner kolledjin onyń esi­­mi­men ataý týraly usynys áli kúnge deıin aıaqsyz qalyp ke­ledi. Úkili Ybyraı atyndaǵy Aqmola oblystyq fılarmonııasy júıeli túrde uıymdastyryp júrgen «Gákkýletken, aqqý jetken Kók­shetaý» óńiraralyq fes­tı­vali sekildi dástúrli án keshin ótkizýge degen umtylystan góri qulyqsyzdyq, nemquraıdyq ba­sym sekildi. Kúre joldyń boı­ynda ornalasqan eldi me­kendegi 43 úıdiń tútini túzý ushyp jatyr deýge kele qoı­mas. Osydan 8 jyl buryn 245 adam tursa, qazir eki esedeı azaıǵan. Negizgi kúnkórisi tó­rt túlik malǵa qarap qalǵan tur­ǵyndardyń úlken ýaıym­da­rynyń biri – mekteptiń qa­zirgi jaıy. Synyptar je­tis­­pegen­dikten oqýshylar eki aýy­­symda oqýǵa májbúr. Ákim­shi­­lik pen muǵalimder qur­qyl­taı­dyń uıasyndaı bir ból­mede sy­ǵylysyp otyr. Joq sport za­lyn sóz etýdiń ózi artyq. Mek­tep dırektory Quttybaı Ah­me­tovty qatty qınap otyrǵany – mu­ǵalimderdiń tapshylyǵy. Osy sebepti tórt maman kór­shi Qumtókken aýylynan qaty­naı­dy. Solardyń biri Ásem Qul­baeva bıyl Kókshetaýdaǵy A.Myrzahmetov atyndaǵy ýnı­­­ver­sıtetti aǵylshyn tili ma­mandyǵy boıyn­sha bitirip ke­lipti. Aıly­ǵy­nan shaılyǵy artylmaıtyn ja­la­qyny qanaǵat etkennen bas­qa amaly joq. Qystyń kózi qy­raýda árli-berli qatynaý óte qıyn, deıdi eńbek jolyn endi bastaǵan dıplomdy maman. Qyzylásker orta mek­tebi dırektorynyń oqý isi jó­nin­degi orynbasary Jumat Qo­jah­­metov osynda bıologııa já­ne hımııa pánderinen sa­baq be­redi. Shırek ǵasyrǵa jý­yq eń­bek ótili bar onyń shá­kirt­­teriniń aldy «Bolashaq» baǵ­d­arlamasyn ıgergen. Endi osy aýyl turǵyndarynyń suraýy­men kólik jaldap, kelip-ketip júr. Zag­radovka, Gornyı eldi meken­de­rinen de shaqyrtý alǵanymen, kásibı maman odan bas tartypty. Jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, 9 jyldyq bilim úıiniń jabylyp qalýy ǵajap emes. 

Osy oraıda Kákimbek aǵa­myz­dyń «aqtanger aqynnyń qaı­da jatqany da belgisiz. Atyn máń­gilikke qaldyratyn belgiler áli joq» degen janaıqaıy, osynda turatyn nemeresi Elemes Qoı­manova ájeı aıtqan «Bul kisiniń bir sózi bar. Mılısııa áketip bara jatqanda jylap qalǵan balalaryna «men ól­meı­min ǵoı, balalarym, sender ól­meńder» degen aqtyq sózi oı­­ǵa eriksiz oralady. Mektep al­dynda ábden tozyǵy jetken mú­sini jalǵyzsyrap tur. Astyna «Qyz­dan da qylyq­tymyn júrgen jer­de, Hannan da qadir­li­min tý­ǵan elge. Aq tamaq, shu­bar baý­yr qońyr qazym, Sala almas «Gákkýimdi» eshbir pende» dep jazylǵan óleń joldary k­ó­meskilenip kórinedi. «Gákký» – ánniń tó­re­si ekeni daýsyz. Al  aýyl men es­kertkishtiń qashanǵa deıin turary beımálim...

Elbasynyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» baǵ­dar­lamalyq maqalasy aıasynda sal-serilerdiń aýyly jan-jaqty jańǵyryp jatsa, jergilikti jurttyń rýhy da asqaqtar edi ǵoı?!

О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»

Soltústik Qazaqstan oblysy,
Aıyrtaý aýdany