Esim tóreniń aty berisi qazaq, arysy Reseı, Qytaı, Ortalyq Azııa elderine keńinen tanys bolǵan deıdi. Aınalasyna Atymtaı jomarttyǵymen aty shyqqan tóre álgi bir qıyn kúnderde ashyqqan eline, júdegen jurtyna óristegi malyn aıamaı, pyshaqqa jyǵyp otyrypty. Tipti bir kúnde 700 bas jylqysyn elge úlestirip bergen degen sóz bar. Bir kúnde osynsha maldy oılanbaı taratý úshin jomarttyqtan bólek, baılyǵyń da az bolmaýǵa tıis qoı. Qazaq jylqynyń kóptigin aıtqanda «sýatqa qulaǵanda ózen tartylyp qalady» degen ólshem aıtady. Esim tóreniń jylqysy sý ishkende de Shynjyly ózeni tartylyp qalady eken deıdi. Bul, jalpy, asyryp aıtqysh qazaqtyń bir sózi ǵoı, baı ataýlyǵa telı beredi ǵoı dep asa mán bermegenbiz. Baýyrjan Ospanov osy týraly qyzyq nárse aıtty. Osydan biraz buryn Aýstralııadan 6000 bas iri qara ákelipti. Sýdyń shynymen tartylyp qalatynyna sonda kóz jetkizgen kórinedi. Mine, sondaı myńdy aıdaǵan qoly ashyq, peıili keń tóre jaıly el ishinde ańyz kóp.
Al ashtyqqa urynǵan eldi, úrkin, qorqyn jyldarynda bosqan jurtty panasyna alyp, qoradaǵy qoıyn, óristegi jylqysyn kemitkeni jaıly naqty derekter joq emes. Bul týraly Muhamedjan Tynyshbaevtyń eńbekterinde aıtylypty. Qýǵyn-súrginge ushyrap, bas saýǵa izdep kelgen qazaqtyń qaı balasyn da tóre aýyly jasyryp, arashalap qalyp otyrypty. Tipti sonaý jyldary Jetisý óńiri ǵana emes, Jezqazǵan jaqtan aýa kóshken bir aýyldy qatarǵa qosypty deıdi.
Esim tórege qatysty aıtylatyn taǵy bir derek – egin sharýashylyǵymen aınalysqany. Tek tórt túlik maldyń endigide azdyq etetinin, ózge jurt meńgergen jer sharýashylyǵyn ıgermeı bolmaıtynyn uqqan soń, óziniń bıligi júretin jerdegi qazaqtardy egin egýge úıretipti. Kómek qolyn surap kelgen kim-kimge de maldan bólek qap-qap bıdaı artyp jiberedi eken. Soǵan qaraǵanda, eginshilikti de ásheıin aýyl úıge jeterdeı azǵantaı jerge emes, biraz eldi qamtamasyz ete alatyndaı dárejede molynan ekkenge uqsaıdy.
Tóreniń aty Alash qozǵalysyna qatysty da aıtylyp qalady. Tipti Alash arystarynyń maqalalarynda demeýshilik kórsetkender tiziminde jıi sóz bolady. «Qazaq» gazetiniń shyǵýyna qarjy bólgenderdiń qatarynda, odan bólek, 1914 jyly Álıhan Bókeıhanovtyń Qazan qalasynda basylǵan kitabynyń shyǵýyna muryndyq bolypty. Alashorda ókimetiniń músheleri túrmege qamalǵan kezderde kepil aqsha tólep, shyǵaryp alyp otyrǵandardyń biri de osy Esim tóre eken.
Zıratty jańartýǵa bastan-aıaq sebepker bolǵan Baýyrjan Ospanov:
– Esim tóre 1852 jyly týyp, 1916 jyly qaıtys bolǵan. Bala kezden bastap bul kisi jaıly tálimdi, taǵylymdy áńgimelerdi kóp estip óstik. Osydan 20 jyl buryn osy óńirdiń tarıhy týraly kitap jazýdy qolǵa alǵanbyz. Sol kezde arhıvten Esim tóreniń Peterborda túsken sýretin taýyp aldyq. Sýrette «Esim tóre áıelderimen» degen jazý bar. Urpaqtarynyń aıtýy boıynsha, sýretke Romanovtardyń 300 jyldyq toıyna barǵan saparynda túsipti. Mine, osydan-aq Esim tóreniń jaı adam bolmaǵanyn baıqaýǵa bolady. Bul kisi jaıly derekter óte kóp. Áli de qyrýar ister atqarylýy kerek. Onyń ǵıbratty ǵumyry keńinen nasıhattalyp, derekti fılmder túsirilse, kitaptar shyǵarylsa degen oıymyz bar. О́kinishke qaraı Esim tóreden urpaq qalmaǵan. Biraq inisiniń urpaqtary bar. Jalpy, tóre tuqymdary kózi ashyq, kókiregi oıaý, el basqarǵan azamattar bolǵan. Kommýnısterdiń qysymyn kórip, ata-tekterin ózgertýge májbúr bolǵan. Osyndaı tulǵanyń basyna kesene ornatýdy abyroıly paryzymyz dep sanadyq, – deıdi.
Zırattyń janynda Esim tóreniń tumasy bar. Jurt «Tóre tuma» atap ketken. Bul jerge buǵan deıin de kelýshiler az bolmapty. Aq baılap, taýap etip, sýyn iship, ydysqa quıyp, úıine alyp ketedi. Keńes Odaǵy kezinde de jasyryn kelip, taýap etip, bulaqqa tıyn tastap ketetin salt bolypty. El ishinde ol tıyndy qazaqtarǵa alýǵa bolmaıdy degen túsinik bolǵan. Kóbine orystar, basqalar alatyn kórinedi.
Romanovtar áýletiniń toıyna baryp, altyn alqa taǵyp kelgen tóreniń osal bolmaǵany anyq. Bylaıǵy jurt ishinde kóp atala bermeıtin tulǵanyń atyn nasıhattap, basyna ǵasyrlarǵa shydaıtyn kúıgen kirpishten kesene turǵyzý – urpaqtar atynan atqarylǵan bir paryz. Alakól aýdanyna qarasty Jylandy aýylynyń shyǵysynda 10 shaqyrym jerde, taýlardyń qushaǵynda jatqan Esim tóreni jergilikti jurt abyz dep áspetteıdi. Anyǵynda, jalpy qazaq attan túsip, bas ıip, topyraǵyn ıiskep qaıtar qasıetti bir jer bolsa, ol osy Esim tóreniń máńgilik mekeni bolsa kerek.
Almas NÚSIP,
«Egemen Qazaqstan»
