Nurpeıis Baıǵanınniń «Narqyzy» el-jurtyna qaıta oraldy

Aıtaıyn degenimiz, arada kóp jyldar ótken soń halyq aqynynyń teńdesi joq týyndysynyń ekinshi bir qyry men tynysy ashylyp, «Narqyz» el-jurtyna qaıta oraldy. Bulaı bolatyn sebebi belgili jazýshy-dramatýrg, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Joltaı Jumat «Narqyz» dastanynyń jelisi boıynsha osy attas tarıhı dramany jazyp bitirdi. Jańa sahnalyq týyndynyń premerasy ótken beısenbi kúni T.Ahtanov atyndaǵy Aqtóbe oblystyq drama teatrynyń sahnasynda ótkizildi.

Búgingi qazaq dramatýrgııasynyń beldi ókiliniń qalaýy naq osy dastanǵa túsýi nelikten? Joltaı Jumattyń aıtýynsha munyń sebebi – Nurpeıis Baıǵanınniń «Narqyzy» sahnalyq pishinge yńǵaıly, laıyqty ekeninde. Dastannyń negizgi jelisiniń dıalogtary men ózara qatysýlarǵa qurylǵany da onyń sahnalyq nusqasyn jasaýǵa suranyp tur­­ǵandaı kórindi. Onyń ózge shy­ǵarmalary jóninde de osyndaı oı túıýge bolady. Solaı bola tura jyraýdyń birde bir shyǵarmasy sahnalanyp kórmepti. Biz osyndaı múmkindikti qur jibergimiz kelmeıdi, deıdi dramatýrg.

Qalamger sóziniń jany bar ekenine dramatýrgııa tilimen aıtqanda ınssenırovka jasalǵan týyndyny tamashalaý ústinde kóz jetkize tústik. Jyr súleıi, poetıkalyq turǵydaǵy jyr das­tandar shyǵarýdyń has sheberi Nurpeıistiń tili oramdy, uǵynýǵa jatyq, qany búlkildep soǵyp turǵan shyraıly shyǵarmalarynyń qara sóz túrindegi sahnalyq nus­qasy somdalǵan sátte esh mini qurymapty. Eń bastysy, halyq jyrshysynyń dúnıesine qylaýdaı kirshik túspegen. Sahna tórindegi qara sózde Nur-atanyń izi de, poe­zııa tilinde kestelengen sózi de óz boıaýyn joǵaltpaǵan. Oǵan ózge artyq-aýys qospa qosylmaǵan. Munyń basty kiltin sońǵy jyldary dramatýrgııa janryna batyl bet burǵan, sonymen birge kórermen kóńilinen shyǵatyndaı tartymdy sahnalyq týyndylardy usyna bilgen Joltaı Jumattyń qalamgerlik qýaty men shyǵarmashylyq sheberliginen izdegenimiz jón sekildi. Jalpy alǵanda Narqyz búkil túrki ha­lyqtaryna ortaq jıyntyq obraz-beıne dese de bolady. Shyn­týaıtyna kelgende, qoıylym avtory men rejısseri arasyndaǵy shyǵarmashylyq tutastyq pen ózara úndestik jetispese, mundaı kúrdeli keıipkerdiń tolyqqandy sahnalyq tulǵasy jotalanyp shyǵar ma edi, shyqpas pa edi. Bul oraıda dramatýrgııalyq janr taǵdyryn aıqyndaıtyn eki tul­ǵanyń birin-biri tolyqtyryp, birin-biri baıyta alǵany jańa qoıylymnyń taǵy bir jetistigi. Narqyzdyń o bastaǵy túpki esimi Aısha eken. Alaıda saıystyń qaı túrinen de esesin jibermeıtin, ózi balýan, ózi naızager, eldik namys synǵa túsken kezde ólispeı berispeıtin nar tulǵaly batyl qyzdy el-jurtynyń bári Narqyz dep atap ketken. Ol sonymen birge sózden de utylmaıtyn. Erik-jigeri mol. Bir basyna jetetin aılakerligi de bar ójet qyz. Onyń mundaı márt bitim-bolmysy men harakteri, ári utymdy jaýaptary Mámbet hanmen aradaǵy dıalog kezinde odan ári ashyla túsedi.

Spektakldiń ón boıynda Nar­qyzdyń beınesin sahnaǵa shyǵarǵan aktrısa Ásem Qusaıynovanyń som­daǵan róline shyn berilgeni, qaıtkende de ony kórermen kóńi­linen shyǵatyndaı deńgeıge kó­tere bilgeni oń baǵaǵa ábden la­ıyqty. Onyń osy umtylysy pesa sońyna deıin solǵyn tartpaı, shı­ryǵyp júre beredi. Birqatar sah­nalyq qoıylymdarda onyń tabıǵatyna saı jandy qımyl-qozǵalys, plastıkalyq polotno men keń tynysty dınamıka bolma­sa sol spektakldiń solǵyn tartýy ábden múmkin. Mine, «Narqyz» pe­sasynda osyndaı dramalyq tar­tystarǵa keń kórinister arnalǵan.

Nurpeıis Baıǵanınniń «Nar­qyz» dastanynda da ejelgi halyq aýyz ádebıetine tán mahabbat pen súıispenshilik máselesi qosa óri­lip otyrady. Joltaı Jumattyń sahnalyq nusqasy men Eltaı Kemaldyń qoıǵan spektaklinde eki jastyń arasyndaǵy mundaı móldir de tereń sezim el men eldiń arasyn jaqyndastyrýǵa, tatýlyqty tý etip kóterýge yqpal ete alǵany aı­shyqty túrde kóringen. Osy oraıda Kishi júzdiń arý batyry Narqyz ben (aktrısa Ásem Qu­saıynova) Orta júzdiń jas noıany Nııazdyń (akter Jasulan Sımonov) arasyndaǵy utymdy sahnalyq detaldar men kórinister kórermendi selqos qaldyra almaıdy.

Qandaı dáýirde de, qandaı qoǵamda da ozbyrlyq pen qııanat, ádiletsizdik pen ekijúzdilik kó­rinisteri bolmaı turmaıdy. Ja­zýshy-dramatýrg Joltaı Jumat ekinshi tynysyn ashyp bergen Nurpeıis Baıǵanınniń «Narqyz» tarıhı-dramasynda ádilet saltanat qurǵan kezde mundaı qasıetsizdikke eshqandaı jol qalmaıtyny da utqyr rejısserlik oı-paıymdar arqyly beınelengen. Mámbet hanmen (akter Keńes Kemalbaev) onyń qyzmetshisi Bóktergi (akter Nurbolat О́teǵulov) rólderi osy optımıstik sheshimdi shegeleýge qyzmet jasaǵan. Sondaı-aq sahnalyq qoıylymda halqymyzdyń boıynda o bastan qalyptasqan darhan, keń peıil bitim-bolmysy men aldyna kelse atasynyń qunyn keshetin márt qasıeti de jarqyraı kóringen. Aıtalyq Narqyzdyń ákesi Seıit (akter Áset Orazalın) óz hal­qyna tizesi batyp, múıizdeı berýden esh tanbaǵan aqyly taıyz Mámbet hanmen onyń qolshoqpary Bóktergige qarata: «Zymııandyqty bilmegendikten is qylady. Bas erikterin bereıik», deýi osyǵan dálel. О́ziniń aǵat, artyq ketkenin túsine bilý de kósheliliktiń bir kórinisi. Bul rette Mámbet hannyń óz kinási men kúnásin moınyna alýy, qaıttym qara halyqtyń ortasyna deýi taǵy bir oıly túıindi týyndatpaı ma? Bir sózben aıt­qanda, jańa qoıylymnyń ón boıyn­da ádilet pen shyndyqtyń aldynda han da, qara da birdeı degen bıik adamgershilik qaǵıda alǵa shyǵady. Ne nárseniń de belgili bir shegi bolady. Sol shekten shyǵyp ketken kezde ozbyrlyq pen qııanat beleń alady degen oı ústem túsedi.

Teatr synshysy Sáýle Ábil­dahanqyzynyń oı-pikirinshe, «Narqyz» respýblıkadaǵy qazaq teatrlary úshin tyń, kókeıkesti taqyryptardy kótere bilgen, kó­rermenge aıtary mol aıryqsha qoıylym. Munda mátin, rejıssýra jáne qımyl-qozǵalystar men pesa tabıǵatyna tán mýzykanyń tarazy bastary teń ustalǵan. Artyq-aýys eshteńe joq. Tarıhı týyndyǵa jeli bolyp tartylǵan másele búgingi kún ishinde óte ózekti. Al Narqyzǵa kelsek, ol tek óziniń namysyn ǵana emes, sonymen birge tutastaı óz halqynyń ary men abyro­ıyn bıikke kótere bilgen jáne tynyshtyǵyn kóksegen rýhy óte joǵary jan. Esimi Tumar hanymmen, Aqjúnispen, Domalaq anamen, Zere ájemen, Uljanmen qatar tura alatyn halyqtyq keıipker. Naǵyz dala demokratııasynyń shek­peninen shyqqan qazaq qyzdarynyń jıyntyq obrazynyń biri.

«Narqyz» tarıhı-dramasy dramatýrgııa sekildi kúrdeli janrdyń ja­lynan ustaǵan qarymdy qalam­ger Joltaı Álmashulynyń Nur­peıisteı jyr náriniń eńbegin er­teńgi kúnge jalǵaı bilýimen erekshe dep bilemiz. Osyndaıda «Qazaqtyń kúpi kıgen qara óleńin, shekpen jaýyp ózine qaıtaramyn», dep jyrlaǵan Muqaǵalı Maqataevtyń órshil óleń joldary eske túsedi.

Endeshe Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» baǵdar­la­malyq maqalasy aıasynda sahna tórinde kórinis tapqan óresi bıik kelisti qoıylymnyń ǵumyry uzaq bolsyn demekpiz. Ekinshi tynysy ashylǵan halqymyzdyń asyl perzentteriniń biri Nurpeıis Baıǵanınniń ádebı týyndysy búgingi urpaqty otansúıgishtikke, el men jerdi qorǵaı bilý sezimine tárbıeleýge jáne týǵan jerdiń qadir-qasıetin tereńirek túısinýge yqpal jasaı alady degen oıdamyz.

Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».

AQTО́BE