Foto: Erlan OMAR, «Egemen Qazaqstan»
Tarıhtan taǵylym ala bilgen tamyrlas jurttyń ortaq rýhanı muralary aǵaıyn ulttyń baýyrlastyq sezimin oıatyp, alǵa qoıǵan mejeli kezeńderge birge aıaq basyp, qıyndyqtardy tize qosyp jeńip, «bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarýǵa» muryndyq bolyp otyr.
Tuńǵysh prezıdent kúnine oraı Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanada Túrki akademııasy halyqaralyq uıymynyń uıytqy bolýymen «Túrki áleminde rýhanı jańǵyrý: Tarıh. Tanym. Tulǵa» atty konferensııa ótti. Jıyn barysynda «Atalar mırasy» atty mýltımedıalyq qor men «Túrki barometri» jobasy tanystyryldy.
«Atalar mırasy»
Jıynǵa Qazaqstannyń jáne sheteldiń ulttyq ǵylym akademııalary, irgeli ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men dıplomatııalyq mıssııa basshylary, belgili memleket jáne qoǵam qaıratkerleri men túrkitanýshy ǵalymdar qatysty.
«2015 jyly 11 qyrkúıekte Astana qalasynda ótken Túrki keńesiniń besinshi sammıtinde Qazaqstan basshysy Nursultan Nazarbaev túgel túrkiniń rýhanı murasyn jınap, nasıhattaıtyn ortaq joba bastaýdy tapsyrǵan bolatyn. «Atalar mırasy» – sol tapsyrma nátıjesinde júzege asqan irgeli joba. Bul jobany júzege asyrar aldynda Túrki elderiniń akademııa basshylarymen, ǵalymdarymen aqyldasqan bolatynbyz. Árıne 100 tomdyq kitap shyǵarý ıdeıasy da aıtyldy. Biraq qazirgi kezde kitap shyǵarýdyń tıimsiz jaqtary da kóp. Ýaqytty kóp alady. Túrkııa eliniń usynysy boıynsha, portal retinde iske asyrdyq. Bul portaldyń ereksheligi bizdiń úsh myńjyldyq tarıhymyzdy bir jerden tabýǵa múmkindik beredi.
Elbasynyń «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy Qazaqstanda ǵana emes, túrki elderiniń bárinde qyzý talqylanyp, jyly qabyldandy. Latyn álipbıine qatysty pikirler de jaqsy qabyldanyp, tarıhı sanany jańǵyrtý baǵdarlamasy da qyzyǵýshylyq týdyryp otyr. «Atalar mırasy» túrki áleminiń rýhanı birligin kúsheıtip, bolashaqqa baǵdar silteıtin irgeli joba», dedi jıyndy ashqan Túrki akademııasy basshysy Darhan Qydyráli.
Túrki akademııasy tarapynan daıyndalǵan mýltımedıalyq qorda álemdegi túrkitildes halyqtardyń, ulystar men etnostyq toptardyń ejelgi zamannan búginge deıingi rýhanı muralary toptasqan olar jalpy málimet, ǵylymı zertteýleri, túpnusqalyq transkrıpsııasy, aýdarmasy men fotosýreti, faksımılesi qatar usynylyp otyr. Portal aǵylshyn, qazaq, orys jáne túrik tilderinde daıyndalǵan. Derekter taqyrybyna qaraı túrki halyqtarynyń jazýy; Ejelgi jazba murasy; Kóne túrik bitik jazýlary; Halyq qazynasy; Ortaq jazba ádebıet nusqalary; Ulttyq ádebıet úlgileri; Arheologııalyq eskertkishter; Etnografııalyq jádigerler jáne gazet-jýrnaldar atty negizgi toǵyz bólimge jınaqtalǵan.
Bul jobany kópshilikke tarıhshy Nápil Bázilhan tanystyrdy.
«Túrki barometri»
«Túrki barometri» sıpaty jaǵynan Eýropa odaǵynyń «Eýrobarometr» zertteý baǵdarlamasy men álemniń ózge de aımaqtarynda júrgiziletin («Afrobarometr», «Latynbarometr») zertteýlerge uqsas joba.
2004 jyldan beri postkeńestik keńistikte Eýrazııalyq monıtorıng júrgiziletini málim. Al Eýrazııalyq damý banki 2012 jyldan bastap TMD elderi aýmaǵynda «Integrasııalyq barometr» júrgizip keledi.
Zertteý jobasynyń negizgi maqsaty – túrki memleketteri turǵyndarynyń Túrki keńesi tarapynan júrgiziletin ıntegrasııalyq prosesterge qatysty áleýmettik kóńil-kúılerin, ekonomıkalyq, mádenı aspektilerge baılanysty oı-pikirlerin zerttep bilý. Tarqatyp aıtqanda, túrki memleketteriniń negizgi áleýmettik-ekonomıkalyq kórsetkishterin eksheý jáne halyqtar arasyndaǵy yntymaqtastyq úshin ońtaıly tustaryn baǵamdaý. Alǵashqy áleýmettik zertteý Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrkııa men Túrikmenstan astanalarynyń turǵyndary arasynda júrgizilgen.
«Ár elden 500 respondent suraqtarǵa jaýap berdi. Biz «Qoǵamdyq pikir» ınstıtýtyn tańdaǵanymyz bul mekemeniń buǵan deıin de osyndaı jobalardy iske asyrǵanyn bilemiz. Sondyqtan suraqtardy birge daıyndadyq. Alty aı saıyn osy barometrdiń nátıjesin, jylyna bir ret qorytyndysyn shyǵaryp otyramyz.
Osy portal arqyly biz túrki áleminiń ahýalyn, bir-birimizge degen kózqarastardy bile alamyz. Kemshin tustar men artyqshylyqtarymyzdy ortaǵa salatyn bolamyz», dedi Darhan Qydyráli.
Akademııa tapsyrmasymen «Qoǵamdyq pikir» ǵylymı-zertteý ınstıtýty júrgizgen bul jobany ınstıtýt jetekshisi Botagóz Rakısheva tanystyrdy. Onyń aıtýynsha, «Túrki barometri» keleshekte Túrki álemindegi memleketaralyq áleýmettik zertteýlerdiń turaqty júıesine aınalady.
Aıta ketý kerek, saýaldama nátıjesinde túrki elderinde eń tanymal adam Elbasy Nursultan Nazarbaev boldy. Túrki áleminde mańyzdy tulǵalardyń qatarynda aty kóp atalǵan Elbasynyń tanymaldyǵyn sarapshylar álemdik saıasattaǵy bedelimen baılanystyrady.
Sonymen qatar túrik ánshisi Tarkan men qazaq ánshisi Qaırat Nurtas ta túrki dúnıesinde tanymaldyqqa ıe bolyp shyqty. О́kinishtisi, jazýshylardan kóp eshkimniń aty atalmady. Tek Shyńǵys Aıtmatov pen Muhtar Áýezovtiń esimi kópshilikke tanys bolyp shyqty. Bul da qazirgi túrki dúnıesiniń rýhanı hálin ańǵartsa kerek.
Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
