Endi ólketanýdy túrkilik, ıslamdyq, ulttyq tanym aıasynda, búgingi zaman turǵysynan qarastyrýymyz qajet. Osyndaı ıgi isterdiń bastamasy retinde Jabaǵyly, Abaıyl, Iirsý, Alataý ataýlarynyń tanymdyq jáne ataýdyń shyǵý etımologııasyn zertteı otyryp, onyń tarıhymyzben sabaqtastyǵyn qarastyrsaq. Izdený nátıjesinde Jabaǵyly, Abaıyl sózderiniń shyǵý etımologııasy Aıl emes Ana sózi ekendigine kóz jetkizdik. Abaıyl – Túlkibas aýmaǵyndaǵy Túrkistan – Sibir temir jol boıyndaǵy stansa. Osy jerde qarsy baǵyttaǵy temir jol aıryǵy salynǵan.
Sondyqtan da Abaıyl stansasyn «Obgonnyı pýnkt» dep te ataıdy. Qarsy baǵytta poıyzdyń bolmaýyna baılanysty mashınıst joǵarǵy jyldamdyqpen ertede parovozdy, keıinnen teplovozdy, qazirgi ýaqytta elektrovozdardy júrgizetindikten «basyp ozar jer» dep te ázildep ataıdy. Bul jerdiń tarıhı etımologııasyn osyndaı oımen qorytyndylaǵysy keletin adamdar da kezdesedi.
Shyn máninde Abaıyl sózi kóne dáýirden bastalady. Temir jol salynbaǵan ýaqyttan buryn da, bul aımaqty Abaıyl ataǵandyǵyn tarıhtan bilýimizge de bolady. Negizinen Abaıyl men Jabaǵyly sózderiniń jazylý emlesine úńilsek, Abaıyl emes Abaıy, Jabaǵyly emes Jabaaǵly dep jazylý kerek. Qazaq tilindegi jer-sý attarynyń jazylý emlesinde zat esimderdiń birigýinen jasalǵan toponımıkalyq ataýlarda daýysty dybystardyń qatar kelýinde eshqandaı daýysty dybys túspeı tolyq jazylady. Mysaly: Saryaǵash, Maqtaaral.
Endi Abaıyldyń durys jazylýyn durystaǵannan keıin, bul ataýdyń shyǵý etımologııasyna biraz barlaý jasasaq. Birinshi Aba – sóziniń beretin maǵynasy týraly «Kóne túrki sózdiginde» bylaı deıdi:
1.Aba – mat – ana
2.Aba – otes – áke
3.Aba – medved – aıý dep, Mahmýd Qashqarıdiń kóne túrki sózdiginiń 55-betindegi 12 - 13 - 14 qataryna silteme kórsetse,
4.Aba – rodıtelskıı predkı – ata-tek
5.Aba – mejdometıe – odaǵaı dep Júsip Balasaǵunnyń «Qutty bilik» shyǵarmasynyń Gerat nusqasynyń 100-shi betiniń 21-jolyna jáne 116-betiniń 30-jolyna silteme jasaıdy.
Aba sózine orta ǵasyrdaǵy qos ǵulama da nazar aýdaryp kózqarastaryn bildirgen. Biz osyny nazarda ustaı otyryp, M.Qashqarıdiń Aba – medved – aıý degen sózine toqtalamyz. Sebebi, qazirgi Aqsý-Jabaǵyly qoryǵynda aıýdyń qońyr aıý, qara aıý, tósi aq aıý degen úsh túri mekendeıdi. Sondyqtan da mundaǵy Aba – aıý degen maǵynadan shyǵýy múmkin. Búgingi shor halqy aıýdy (medved) – apshaq, azyp, ada, aba dep ataıdy. Al qulyndy (jerebenok) – chabaǵa, chabaq. Altaı halyq tilderinde aıý – aıý, aıýzy, majalaı, majalaıy, abagaı, abagaıy. Mysaly: Abaıgaıynyń ıchegenı – aıýdyń apany. Endi Aıl sózine kelsek: altaı tilderinde úı (dom) – aıyl, aıly, aıyl-jýrt, jtýra, jýrazy.
Aıl
1.Ý kırgızov ı altaısev v proshlom poselek kochevogo ılı polýkochevogo tıpa, obychno sostoıavshıı ız rodstvennıkov razlıchnyh stepeneı. Ý altaısev A. nazyvalos ı otdelnoe jılıshe (ıýrta ılı shalash) s ýsadboı.
2.Ý mongolskıh narodov kochevaıa semeınaıa grýppa.
3.V Kırgızskoı SSR selskaıa admınıstratıvno-terrıtorıalnaıa edınısa. V sootvetstvıı s etım selskıe Sovety Kırgızskoı SSR ımenýıýtsıa: ‘aılnye ı selskıe Sovety depýtatov trýdıashıhsıa’.
Bolshoı ensıklopedıseskıı slovar, 2012g.
Aýl
Aýl (ot tat. agyl – tradısıonnoe poselenıe selskogo tıpa, stoıbıshe, obshına ý tıýrskıh narodov, a takje ý drýgıh narodov Sredneı Azıı ı Kavkaza.
Oıymyzdy qorytyndylaı kele Abaaıl sóziniń qazirgi maǵynasy ana úıi nemese analar piriniń mekeni. Al Abaǵyly sóziniń maǵynasy – ana aýly, ana alqaby dep túsinýimiz qajet. Mundaı toponımıkalyq ataýlarǵa Batys Sibir jerindegi Novokýznesk qalasynan elektrıchkaǵa 15 mınýttyq jerdegi Abagýr-Lesnoı eldi mekeni jáne Abakan qalasyn mysalǵa keltirýge bastalady. Endi búgindegi Abaǵyly sóziniń aldyna qypshaq tilindegi j, ıý, d dybystarynyń sóıleý erekshelikterinde j dybysy qoıylyp, Abaǵyly sózi Jabaǵyly sózine aınalǵan dep boljam jasaımyz.
Joǵarydaǵy boljamdar, sózdikter men qazirgi túrki tilderindegi sózderdi saralaı kele, aba sóziniń eń bastapqy Mahmud Qashqarı kórsetken ana, áke degen maǵynasyna toqtalýdy jón kórdik. Sebebi Jabaǵyly alqaby Iirsý alqabynyń tómengi jaǵynda jatyr. Sondyqtan Táńirtaý (Tıan-Shan), Alataý, Ulytaý – dep ataǵan túrkiler taýdy áke, etegi Jabaǵyly ana, Maılykent – Umaılykent – áıelderdiń piri. Al Abaıyl – ananyń aýyly, kóne zamandarda analardyń piri turǵan aýyl bolýy múmkin. Boljamymyzǵa Iirsý, Abaǵyly, Abaıyl, Maılykent, Maıtóbe ataýlarynyń bir aýmaqta qatar ornalasýy dálel bolsa kerek.
Qurmanǵalı ORAZBAEV
