Kóp etnostylyq elimiz úshin syn-qater emes
Kezinde, dáliregi Keńes Odaǵy tusynda «halyqtar dostyǵynyń laboratorııasy» dep aıdar taǵylǵan Qazaqstannyń birinshi kezekte árdaıym ishki birlikke basa nazar aýdarýy óziniń oń nátıjesin kórsetip otyr. Taǵdyrdyń talaıymen, túrli tarıhı oqıǵalardyń sebebimen kóp etnosty elge aınalǵan memleketimizdiń ishki yntymaǵyn, tatýlyǵyn nyǵaıtý úshin táýelsizdiktiń alǵashqy sátinen bastap ábden oılastyrylǵan, pysyqtalǵan saýatty saıası bastamalardyń qolǵa alynýy «qazaqstandyq laboratorııany» qaterge uryndyrmaı, apatqa dýshar etpeı, onyń ortaq múdde oraıynda sátti «jumys istep ketýine» jol ashty. Osylaısha, bázbireýler oılaǵandaı kóp etnostylyq elimiz úshin syn-qater emes, basty baılyqqa aınaldy.
El tatýlyǵyn nyǵaıtý baǵytynda atqarylǵan basty sharalardyń biri ári biregeıi retinde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylýyn aıtýǵa bolady.
Almaty qalasynda el táýelsizdiginiń bir jyldyǵyna arnalǵan Qazaqstan halqynyń tuńǵysh forýmynda Elbasy atalǵan irgeli ınstıtýtty qurý ıdeıasyn jarııa etken bolatyn. Osy alqaly jıynda baıandama jasaǵan Memleket basshysy Qazaqstannyń damyǵan elder qatarynan kórinýi, halqymyzdyń ál-aýqaty jaqsarýy el yntymaǵynyń jarasym tabýyna tikeleı baılanysty ekenin atap kórsetken edi. Elbasynyń sol kezde aıtqanyn halqymyz jyly qabyldap, birlik pen tatýlyqty tý etip, yntymaqtyń aýylyna túbegeıli bet burǵan-dy.
Elbasynyń Qazaqstan halqynyń tuńǵysh forýmynda halyq júregine jetkize aıtqan sózderinen keıin rýhanı kelisimdi, birlikti nyǵaıtýdy, etnostardyń mádenıetin damytýdy maqsat etken qoǵamdyq uıymdar elimizdiń barlyq óńirlerinde qurylyp, óz mindetteriniń sheńberinde qyzmet kórsete bastady. Ýaqyt óte kele bul uıymdardyń qoǵamymyzdaǵy jarasymdylyq pen birliktiń nyǵaıýyna, elimizdiń mádenı-rýhanı turǵyda damýyna oń áserin tıgize bastaǵany anyq baıqaldy. Osy oń úrdis eskerilip, 1995 jyldyń 16 aqpanynda Nursultan Nazarbaev etnomádenı birlestikterdiń jetekshilerimen kezdesý ótkizdi. Onda Memleket basshysy eldegi ultaralyq kelisimdi nyǵaıtý maqsatynda jańa qoǵamdyq ınstıtýt qurýdyń ýaqyty kelgenin atap kórsetti. Ile, dáliregi 1995 jyldyń 1 naýryzynda Qazaqstan Prezıdenti janynan konsýltatıvtik-keńesshi organ mártebesin bere otyryp, QHA-ny qurý týraly Elbasynyń Jarlyǵy shyqty.
Búginde bul ınstıtýttyń mańyzdylyǵyn barsha qazaqstandyqtar, sondaı-aq álemdik deńgeıdegi saıasatkerler, halyqaralyq uıymdar moıyndap otyr. О́ıtkeni kóp etnosty, kóp konfessııaly memleketimizde mundaı qurylymnyń bolýy asa qajet edi.
Assambleıa á degennen óz qyzmeti sheńberinde elimizdegi jalpyulttyq birlikti damytý baǵytyndaǵy jetekshi qurylym retinde moıyndalyp, qoǵamymyzdaǵy etnosaralyq baılanystardy ilgeriletý saıasatynyń júıeli túrde júrgizilýine atsalysyp keledi. Ásirese azamattyq qoǵamdy damytý isine qatysty strategııalyq qujattar qabyldanýyna muryndyq boldy ári rýhanı kelisim baǵytynda kóptegen tıimdi usynystarymen halyq yqylasyna bólenýde.
Máselen, Assambleıa elimizdiń demokratııalyq baǵytyn aıqyndaǵan mańyzdy máselelerdi kún tártibine shyǵaryp, sonyń nátıjesinde qazaqstandyq biregeılik pen birlikti qalyptastyrýdyń qaǵıdattary bekitildi. Sondaı-aq, saıası qýǵyn-súrgin tarıhyn zerdeleý, qurbandardy aqtaý máselelerin kóterdi. 2002 jyly QHA-nyń ulttyq kelisimdi basty nazarda ustaǵan strategııasy qabyldandy. Osy arada erekshe toqtala keter jaıt, 2007 jyly Assambleıaǵa Parlament Májilisine 9 depýtat saılaý quqyǵy berilip, onyń qoǵamymyzdaǵy róli men jaýapkershiligi artty. Al 2008 jyly «Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Zań qabyldandy. Bul óz kezeginde ınstıtýttyń normatıvtik-quqyqtyq negizderin naqtylap berdi.
El birligin nyǵaıtý – ortaq múdde
Memleket basshysynyń Assambleıaǵa elimizdegi barlyq etnostardyń múddelerin bir arnada túıistirýshi, azamattarymyzdyń etnostyq jáne dinı nanym-senim turǵysyndaǵy erekshelikterine qaramastan, olardyń quqyǵy men bostandyǵyn saqtaýshy saıası qurylym dep baǵa bergeninen kóp jaıtty ańǵarýǵa bolady. Sondaı-aq, sheteldik sarapshylar da Assambleıany elimizdi biriktirýshi kúsh retinde qarastyryp, ony Birikken Ulttar Uıymyna teńeýi jaıdan-jaı emes.
Jalpy, Assambleıa qyzmetiniń salmaǵyn arttyryp, onyń qoǵamdyq kelisimdi qamtamasyz etýshi organǵa aınalýyna saıası turaqtylyq jáne qazaqstandyq patrıotızm uǵymdarynyń Ata Zańymyzda bekitilýi zor yqpalyn tıgizdi. Uıym memlekettik organdarmen birlese otyryp ekstremızm men radıkalızm qubylystaryna qarsy kúresýde, halyqtyń saıası-quqyqtyq mádenıetin qalyptastyrýda kóptegen sharalar ótkizip keledi. Bul sharalardyń barlyǵyn Assambleıa etnomádenı ortalyqtardy jumyldyra otyryp júzege asyrýda.
Búginde elimizde 1 338 etnomádenı birlestik jumys isteıdi, 41 dostyq úıi ashyldy, 3 myńdaı qoǵamdyq kelisim keńesteri qyzmet atqarady. Budan eki jyl buryn mundaı uıymdardyń quramynda 900-ge jýyq adam bolǵan. Qazirgi tańda olardyń sany 30 myńnan asyp jyǵylady.
Negizinde, QHA ótkizgen sharalardyń barlyǵynyń tanymdyq, tárbıelik máni zor. Ásirese, beıbitshilikti, tatýlyqty tý etken bul sharalar qoǵamymyzdy bir múddege uıystyra túsýde. Olardyń barlyǵy etnomádenı birlestikter janynan shyǵarylatyn gazet-jýrnaldarda birneshe tilde jaryq kórip keledi.
Búginde «100 naqty qadam» Ult josparynyń mán-mańyzyn barsha qazaqstandyqtar tereń túsinedi. Bul qujattan týyndaıtyn mindetterdi júzege asyrýda QHA-ǵa úlken mindetter júktelgen. Naqtylaı aıtsaq, Ult josparynyń «Birtektilik pen birlik» atty bóliminde kózdelgen «Máńgilik El» patrıottyq aktisin qabyldaý, «Úlken el – úlken otbasy», «Meniń elim» ulttyq jobalaryn, Bes ınstıtýsıonaldyq reformany júzege asyrý syndy mindetterdi atqarý baǵytynda elimizdiń túkpir-túkpirinde kóptegen is-sharalar ótkizilýde.
О́mirsheń bastamalar
Eske sala keteıik, 2015 jyly «Qazaqstan halqy Assambleıasy týraly» Zańyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý nátıjesinde tuńǵysh ret «Máńgilik El» jalpyulttyq patrıottyq ıdeıasy, sondaı-aq Memleket basshysyna onyń iske asyrylýy týraly jyl saıyn esep berilýi zańdyq turǵydan bekitildi. Bul óz kezeginde Assambleıa róliniń kúsheıe túsýine ári «Máńgilik El» qundylyqtary aıasynda jalpyulttyq birlikti nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Sondaı-aq, «Qaıyrymdylyq týraly» Zań qabyldandy. Búginge deıin 500 myńnan astam adam, 18 myńnan astam uıym 4,1 mıllıard teńgeden astam qarajat kóleminde qaıyrymdylyq kómek aldy.
Osy arada erekshe toqtala keter jaıt, barlyq atqarylyp jatqan sharalar ǵylymı-taldamalyq turǵydan zerttelip baryp júzege asýda. Bul zerdeleý jumystaryna QHA-nyń janynan turaqty túrde jumys isteıtin Ǵylymı-taldamalyq keńes, Qoǵamdyq kelisim keńesteri, Analar keńesi, Jýrnalıster klýby, Dostyq úıleri qatystyrylady. Jalpyulttyq birlikti órkendetýde bul qurylymdardyń árqaısysynyń atqaratyn róli zor.
Elimizde Alǵys aıtý kúni belgilenip, ol dástúrli túrde uıymdastyrylyp keledi. QHA-nyń HHIII sessııasynda sóılegende sózinde Elbasy N.Á.Nazarbaev bul merekeniń mańyzdylyǵyn taratyp aıtyp bergen-di. Negizinde, Alǵys aıtý kúni búgingi berekeli ómirge qalaı jetkenimizdi umytpaýymyz úshin asa qajet. Bul mereke – kezinde talaılarǵa qamqor bolǵan qazaq halqyna, elimizdiń órkendeýine úlesterin qosqan kóptegen etnos ókilderine razylyq bildirý múmkindigi.
Qazirgi tańda BUU, EQYU, ShYU, AО́SShK syndy eń beldi halyqaralyq uıymdar bizdiń Assambleıamen tyǵyz baılanys ornatyp otyr. Qytaı, Ońtústik Koreıa, Reseı taǵy basqa da kóshbasshy elderdiń jetekshileri qoǵamdyq kelisim ornatýdyń qazaqstandyq modeline joǵary baǵa berýde ári ony óz elderine engizýge múddelilik tanytýda. Sondaı-aq, Reseı halyqtary Assambleıasymen yntymaqtastyq týraly kelisim jasaldy, Londondaǵy qazaqstandyq beıbitshilik pen kelisim ortalyǵymen ózara túsinistik týraly memorandýmǵa, Ispanııanyń Beıbitshilik pen shıelenister ınstıtýtymen nıet hattamasyna qol qoıyldy. Árıne, mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. Tipti, Assambleıanyń álem elderimen, halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyǵynyń tutas tarıhy qalyptasty dep aıtýǵa tolyq negiz bar.
Elimiz úshin de, Assambleıa úshin de bıylǵy jyl óte sátti ótýde. Bıylǵy eleýli oqıǵanyń biri – Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy halyqtyń sanasyna serpin berdi. Osy oraıda, halyqty tól tarıhy arqyly tárbıeleý, jalpyulttyq múddege jumyldyrý, patrıotızmdi qalyptastyrý syndy ıdeıalardy iske asyrý, qazaqstandyq biregeılikti nyǵaıtý maqsatynda QHA-ǵa birqatar mindetter júkteldi. Bul aýqymdy mindetterdi atalǵan uıym joǵary deńgeıde júzege asyryp keledi.
Qoryta aıtqanda, qoǵamdyq kelisim men jalpyulttyq birlikti saqtaýdyń biregeı modelin qurǵan Qazaqstannyń damýynda Assambleıanyń qyzmeti erekshe. Táýelsizdik jyldarynda kóptegen saıası kúshtermen tyǵyz baılanys ornata bilgen uıym búginde elmen birge ósip, aýqymyn keńeıtip, konstıtýsııalyq organǵa, ult birliginiń ıdeologııalyq tetigine aınaldy.
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
