Qanattasa damýdy qozǵaıtyn qýatty kúsh

Reseı prezıdentiniń Ýral federaldyq okrýgindegi ókiletti ókili, Chelıabi oblysynyń gýbernatory, Qazaqstan men Reseı bilim jáne ǵylym mınıstr­leri qatysqan alqaly jıynda kór­­shi eki el joǵary oqý oryn­dary­nyń yntymaqty jumys isteýi jó­­­nindegi 10 kelisimge qol qo­ıyl­­­dy. Sonyń ishinde Rýd­nyı ın­­dýst­rııa­lyq ınstıtýty men G.I.No­sov atyndaǵy Magnıto­gor mem­­lekettik tehnıkalyq ýnıver­sı­teti, sonymen qatar Ońtústik Ýral memlekettik ýnı­versıteti ara­synda da áriptestik kelisim jasaldy.

Jalpy, rektorlardyń óńirlik forýmynda barlyǵy 40 kelisim men memorandýmǵa qol qoıyldy. Eki eldiń rektorlar korpýsy qos dıplomdy bilim berý tóńireginde yntymaqtastyq ornatý, stýdentter men oqytýshylardyń akademııalyq utqyrlyǵyn jedeldetý, bilim jáne ǵylymı-zertteý jobalaryn birlesip júzege asyrý máselelerin talqylady.

Innovasııalyq qyzmetterdi damytý jónindegi seksııalyq otyrystar aıasynda Reseı men Qazaqstandaǵy 4.0 ındýstrııa elementterin engizý jaǵdaıynda bilim berý úderisin qaıta formattaý máselesi boıynsha bilim ordalary ozyq tájirıbeleriniń tusaýy kesildi. Ekonomıkanyń qýaty negizinen iri óndirispen ǵylymǵa baılaýly. Sondyqtan báseke qarqyny joǵary jańa ýaqyttyń ınjenerleri ónerkásiptiń baza­lyq salalary damýynyń aldyn orap otyrýy jáne ozyq ǵyly­mı-tehnıkalyq zertteýler negizinde jańa turpatty óndi­ris­ter qurýy tıis.

Mundaı maman­dardy daıyndaý isi bilim baǵdarlamalaryn jobalaýǵa, ony júzege asyrýǵa qatysty qalyptasqan jaǵdaıǵa túbegeıli jańa kózqarasty talap etedi. Osy oraıda joǵary oqý oryndarynyń ıyǵyna túser júk te aýqymdy. Bul úshin bilim ordalary aldynda shyǵaratyn buıymdy jobalaýǵa, qurastyrýǵa, aldyn ala úlgisin jasaýǵa qabiletti jáne jalpy shyǵarylatyn ónimniń tolyq yrǵaqty óndirilýin qamtamasyz etetin ádistemeniń úderisi men júıesin jasaı biletin, bilimdi, ǵylym jańalyqtaryn ıgergen bolashaq ınjenerler tulǵasyn qalyptastyrý mindeti tur.

Reseı joǵary oqý oryndary rek­torlary baıandamalarynda negizgi ındýstrııanyń jańa býynyn quraıtyn bilim úderisin jań­ǵyrtý, anyǵyraq aıtsaq, sıfrlandyrý, aqparattandyrý, óndiristi ýaqyt pen ǵylym ózgeristerine tez beıimdeý men ıkemdeý máse­lelerine nazar aýdardy. О́ıt­keni tórtinshi ındýstrııa ele­ment­terin engizý túbegeıli teh­no­lo­gııalyq jańa satyǵa buryn­ǵy qordy jańartpaı-aq, aýqym­dy ınvestısııasyz-aq ótýge múmkindik beredi. Ádette tehno­logııalyq qurylystyń aýysýy eńbek naryǵyna da ózgerister áke­ledi, sondyqtan eki eldiń bilim ordalary da osyǵan daıyn bolýy tıis.

Al bul másele zama­naýı bilim ortasyn qalyptas­tyrýǵa jáne bilim ordasyn mate­rıaldyq-tehnıkalyq qam­ta­masyz etýge atsalysatyn joǵary oqý oryndarynyń bel­sen­di áriptes­tik, birlesken kómegimen she­shimin tabady. Qazaq­stan­dyq bilim ordalarynda óz men­shigindegi oqý jabdyqtary men vırtýaldy zerthana ju­mys­tarynyń alǵysharttary endi kórinip jatsa, Reseı nary­ǵynda birneshe jyldan beri ýnı­ver­sıtetter jasaǵan oqý teh­nı­ka­­lary tabys­ty qyzmet etip kele­di. Sóz joq, búginde elimizdiń ınno­va­­sııa­lyq ekonomıkasy úshin kadr daıar­laýǵa kóńil qoıyp otyr­ǵan Qazaq­standaǵy bilim ordala­ry kórshi eldiń mundaı ozyq táji­rı­be­sin úırenýge múddeli bolyp otyr.

Mysaly, Ońtústik Ýral memlekettik ýnıversıtetinde laboratorııalyq stendter, kór­neki oqýlyq, oqýdyń aqpa­rat­tyq quraldary (vırtýaldy zert­hanalyq stendter, kór­neki­lik, kórsetý keshenderi) sekil­di oqý jabdyqtaryn jasaıtyn jáne óndiretin «Ýchteh-Profı» shaǵyn ınnovasııalyq kásip­orny quryldy. Oqý jab­dy­qtary jal­pytehnıkalyq jáne jaraty­lystaný-ǵylymı pánderi, elektrotehnıka men elektronıka, radıotehnıka, taǵy basqa da oqytýdyń barlyq negizgi baǵyttary boıynsha daıyndalady. Oqý quraldaryn jasaý isi jetekshi joǵary oqý oryndarynyń professorlyq-oqytýshylyq quramyn tarta otyryp júrgiziledi.

Sonyń nátı­jesinde stýdentter oqý bary­synda daıyndaǵan zert­hanalyq jumystar tizimi oqý baǵdar­lamalary men bilim standarttarynan bir de kem soqpaıdy. Reseılik ǵalymdardyń qolynan shyqqan ǵylymı zertteme­ler­di kommersııalaý mehanızmin aldaǵy ýaqytta zerttep, ǵylymı-zertteý qyzmetinde paıdalaný qazaqstandyq bilim orda­lary jumysyndaǵy basty baǵyt­tyń biri bolsa deımiz. Mysaly, Oń­tús­tik Ýral memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń júrgizip otyr­ǵan jumystary Reseıdiń bilim-ǵy­lym salasyndaǵy áleýetin eles­tetedi. Onda tájirıbelik-kons­trýk­torlyq jumystar qolǵa alǵan istiń teorııasynan qujattyq jobasyna deıin joǵary deńgeıde atqarylady. О́zderiniń ınjenerlik ǵylymı-aǵartý ortalyqtarynda tájirı­belik úlgiler qurýda, ýnıversıtet janyndaǵy shaǵyn ınnova­sııalyq kásiporyndar bazasynda serııalyq ónim óndirýdi uıym­dastyrýda bilim ordasynyń qalyp­tasqan tájirıbesi bar.

Tehnologııalardy kommersııa­landyrý sheńberinde búgingi kásip­oryndarda kezdese bermeıtin zamanaýı erekshe quraldardy paıdalana otyryp, tek avıasııa salasynda, qorǵanys ónerkásibinde, metal­lýrgııa men mashına quras­tyrýda qajetti dáldigi joǵa­ry ári jekeleı shyǵaratyn ból­shekterdi, jabdyqtar men qural­dardy óndirý jolǵa qoıylǵan. Bul Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderiniń ekonomıkasyna ınnovasııalyq jańalyqtar engizýdiń joǵary tıimdiligin qamtamasyz etetin qýatty «ınno­va­sııalyq beldeýdi» tize qosyp damytýǵa múmkindik beredi.

Eger Qazaqstanda bul úshin ınstı­týttyq negiz qalanǵanyn, onyń ishinde «Ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý týraly» zań qabyldanǵanyn eskersek, osy baǵytta yntymaq­tasa jumys isteýdi jedeldetý qajettigi ózekti deýge bolady.

Rektorlar kezdesýiniń aýqym­dy­lyǵy, pikir almasýlar men tal­qy­lanǵan taqyryptardyń ózek­tiligi jáne joǵary oqý oryndary arasyndaǵy áriptestikti damytýǵa ınnovasııalyq kózqaras eki eldiń bilim berý salasyndaǵy mańyzdy jańǵyrýlarǵa kepil bolary anyq. Bul búgingi ýaqytta kórshi elderdiń bilim ordalary men ekonomıkasynyń qanattasa damýyna ıtermeleıdi.

Abdrahman NAIZABEKOV,

Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýtynyń rektory,

tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor

QOSTANAI