Reseı prezıdentiniń Ýral federaldyq okrýgindegi ókiletti ókili, Chelıabi oblysynyń gýbernatory, Qazaqstan men Reseı bilim jáne ǵylym mınıstrleri qatysqan alqaly jıynda kórshi eki el joǵary oqý oryndarynyń yntymaqty jumys isteýi jónindegi 10 kelisimge qol qoıyldy. Sonyń ishinde Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýty men G.I.Nosov atyndaǵy Magnıtogor memlekettik tehnıkalyq ýnıversıteti, sonymen qatar Ońtústik Ýral memlekettik ýnıversıteti arasynda da áriptestik kelisim jasaldy.
Jalpy, rektorlardyń óńirlik forýmynda barlyǵy 40 kelisim men memorandýmǵa qol qoıyldy. Eki eldiń rektorlar korpýsy qos dıplomdy bilim berý tóńireginde yntymaqtastyq ornatý, stýdentter men oqytýshylardyń akademııalyq utqyrlyǵyn jedeldetý, bilim jáne ǵylymı-zertteý jobalaryn birlesip júzege asyrý máselelerin talqylady.
Innovasııalyq qyzmetterdi damytý jónindegi seksııalyq otyrystar aıasynda Reseı men Qazaqstandaǵy 4.0 ındýstrııa elementterin engizý jaǵdaıynda bilim berý úderisin qaıta formattaý máselesi boıynsha bilim ordalary ozyq tájirıbeleriniń tusaýy kesildi. Ekonomıkanyń qýaty negizinen iri óndirispen ǵylymǵa baılaýly. Sondyqtan báseke qarqyny joǵary jańa ýaqyttyń ınjenerleri ónerkásiptiń bazalyq salalary damýynyń aldyn orap otyrýy jáne ozyq ǵylymı-tehnıkalyq zertteýler negizinde jańa turpatty óndirister qurýy tıis.
Mundaı mamandardy daıyndaý isi bilim baǵdarlamalaryn jobalaýǵa, ony júzege asyrýǵa qatysty qalyptasqan jaǵdaıǵa túbegeıli jańa kózqarasty talap etedi. Osy oraıda joǵary oqý oryndarynyń ıyǵyna túser júk te aýqymdy. Bul úshin bilim ordalary aldynda shyǵaratyn buıymdy jobalaýǵa, qurastyrýǵa, aldyn ala úlgisin jasaýǵa qabiletti jáne jalpy shyǵarylatyn ónimniń tolyq yrǵaqty óndirilýin qamtamasyz etetin ádistemeniń úderisi men júıesin jasaı biletin, bilimdi, ǵylym jańalyqtaryn ıgergen bolashaq ınjenerler tulǵasyn qalyptastyrý mindeti tur.
Reseı joǵary oqý oryndary rektorlary baıandamalarynda negizgi ındýstrııanyń jańa býynyn quraıtyn bilim úderisin jańǵyrtý, anyǵyraq aıtsaq, sıfrlandyrý, aqparattandyrý, óndiristi ýaqyt pen ǵylym ózgeristerine tez beıimdeý men ıkemdeý máselelerine nazar aýdardy. О́ıtkeni tórtinshi ındýstrııa elementterin engizý túbegeıli tehnologııalyq jańa satyǵa burynǵy qordy jańartpaı-aq, aýqymdy ınvestısııasyz-aq ótýge múmkindik beredi. Ádette tehnologııalyq qurylystyń aýysýy eńbek naryǵyna da ózgerister ákeledi, sondyqtan eki eldiń bilim ordalary da osyǵan daıyn bolýy tıis.
Al bul másele zamanaýı bilim ortasyn qalyptastyrýǵa jáne bilim ordasyn materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etýge atsalysatyn joǵary oqý oryndarynyń belsendi áriptestik, birlesken kómegimen sheshimin tabady. Qazaqstandyq bilim ordalarynda óz menshigindegi oqý jabdyqtary men vırtýaldy zerthana jumystarynyń alǵysharttary endi kórinip jatsa, Reseı naryǵynda birneshe jyldan beri ýnıversıtetter jasaǵan oqý tehnıkalary tabysty qyzmet etip keledi. Sóz joq, búginde elimizdiń ınnovasııalyq ekonomıkasy úshin kadr daıarlaýǵa kóńil qoıyp otyrǵan Qazaqstandaǵy bilim ordalary kórshi eldiń mundaı ozyq tájirıbesin úırenýge múddeli bolyp otyr.
Mysaly, Ońtústik Ýral memlekettik ýnıversıtetinde laboratorııalyq stendter, kórneki oqýlyq, oqýdyń aqparattyq quraldary (vırtýaldy zerthanalyq stendter, kórnekilik, kórsetý keshenderi) sekildi oqý jabdyqtaryn jasaıtyn jáne óndiretin «Ýchteh-Profı» shaǵyn ınnovasııalyq kásiporny quryldy. Oqý jabdyqtary jalpytehnıkalyq jáne jaratylystaný-ǵylymı pánderi, elektrotehnıka men elektronıka, radıotehnıka, taǵy basqa da oqytýdyń barlyq negizgi baǵyttary boıynsha daıyndalady. Oqý quraldaryn jasaý isi jetekshi joǵary oqý oryndarynyń professorlyq-oqytýshylyq quramyn tarta otyryp júrgiziledi.
Sonyń nátıjesinde stýdentter oqý barysynda daıyndaǵan zerthanalyq jumystar tizimi oqý baǵdarlamalary men bilim standarttarynan bir de kem soqpaıdy. Reseılik ǵalymdardyń qolynan shyqqan ǵylymı zerttemelerdi kommersııalaý mehanızmin aldaǵy ýaqytta zerttep, ǵylymı-zertteý qyzmetinde paıdalaný qazaqstandyq bilim ordalary jumysyndaǵy basty baǵyttyń biri bolsa deımiz. Mysaly, Ońtústik Ýral memlekettik ýnıversıtetiniń júrgizip otyrǵan jumystary Reseıdiń bilim-ǵylym salasyndaǵy áleýetin elestetedi. Onda tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystar qolǵa alǵan istiń teorııasynan qujattyq jobasyna deıin joǵary deńgeıde atqarylady. О́zderiniń ınjenerlik ǵylymı-aǵartý ortalyqtarynda tájirıbelik úlgiler qurýda, ýnıversıtet janyndaǵy shaǵyn ınnovasııalyq kásiporyndar bazasynda serııalyq ónim óndirýdi uıymdastyrýda bilim ordasynyń qalyptasqan tájirıbesi bar.
Tehnologııalardy kommersııalandyrý sheńberinde búgingi kásiporyndarda kezdese bermeıtin zamanaýı erekshe quraldardy paıdalana otyryp, tek avıasııa salasynda, qorǵanys ónerkásibinde, metallýrgııa men mashına qurastyrýda qajetti dáldigi joǵary ári jekeleı shyǵaratyn bólshekterdi, jabdyqtar men quraldardy óndirý jolǵa qoıylǵan. Bul Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq elderiniń ekonomıkasyna ınnovasııalyq jańalyqtar engizýdiń joǵary tıimdiligin qamtamasyz etetin qýatty «ınnovasııalyq beldeýdi» tize qosyp damytýǵa múmkindik beredi.
Eger Qazaqstanda bul úshin ınstıtýttyq negiz qalanǵanyn, onyń ishinde «Ǵylymı jáne (nemese) ǵylymı-tehnıkalyq qyzmet nátıjelerin kommersııalandyrý týraly» zań qabyldanǵanyn eskersek, osy baǵytta yntymaqtasa jumys isteýdi jedeldetý qajettigi ózekti deýge bolady.
Rektorlar kezdesýiniń aýqymdylyǵy, pikir almasýlar men talqylanǵan taqyryptardyń ózektiligi jáne joǵary oqý oryndary arasyndaǵy áriptestikti damytýǵa ınnovasııalyq kózqaras eki eldiń bilim berý salasyndaǵy mańyzdy jańǵyrýlarǵa kepil bolary anyq. Bul búgingi ýaqytta kórshi elderdiń bilim ordalary men ekonomıkasynyń qanattasa damýyna ıtermeleıdi.
Abdrahman NAIZABEKOV,
Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýtynyń rektory,
tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor
QOSTANAI