Eline eńse bolǵan eren tulǵa

Aqıqatyn aıta ketýimiz kerek, munyń aldynda, 1990 jylǵy 24 sáýirde Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń sessııa­synda taǵaıyndalǵan prezıdenttik laýazymnyń ıesi bolǵan Nursultan Nazarbaev respýblıka elektoratynyń erik-jigerimen qaıta saılanǵanǵa deıin-aq Qazaqstannyń naqty egemendigin qamtamasyz etýge múmkindik beretin birneshe asa mańyzdy memlekettik aktilerge qol qoıa alatyndaı jetkilikti bedelde boldy. Osy jolda ol eń aldymen 1991 jylǵy 29 tamyzda Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly Jarlyq shyǵaryp, el-jurttyń zor qoshemetine bólendi. Sol jylǵy 25 qazanda Prezıdent respýblıkanyń Qaýipsizdik keńesi men Memlekettik qorǵanys komıtetin qurý jóninde sheshim shyǵardy. Munyń aldynda «Odaqqa baǵynystaǵy memlekettik kásiporyndar men uıymdardy Qazaq KSR-niń qaraýyna alý týraly» jáne «Qazaq KSR-niń altyn jáne almas qoryn qurý týraly» dep atalatyn jarlyqtar ómirge keldi. Al endi qalyptasa bastaǵan jańa jaǵdaıda res­pýblıkany barynsha turaqty basqarýǵa yńǵaıly saıası júıege keltirý úshin prezıdenttik bılik ınstıtýtyn engizý aıryqsha kerek boldy. 

Nursultan Nazarbaev Prezıdent retinde birinshi ret 1991 jylǵy 10 jel­toqsanda ınaýgýrasııa ótkizip, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasynda kórsetilgen talaptardy múltiksiz oryndaı otyryp, kópultty respýblıka halqyna adal qyzmet etýge, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryna kepil bolýǵa, ózine júktelgen mindetterdi abyroımen atqarýǵa ant berdi. Budan keıingi ótken shırek ǵasyrdan astam ýaqyt Memleket basshysynyń sol antyn tutastaı jáne tolyǵymen oryndap kele jatqanyn kórsetti. Ol osynsha merzim aralyǵynda elimizdi álem tanıtyn, moıyndaıtyn ári sanasatyn dáýletti memleketter qataryna jetkizdi. 

Qazirgi zamanǵy Sıngapýrdyń ne­gizin qalaǵan Lı Kýan Iý myrzanyń: «Adam búgingini jaqsy sezinip, erteńine senimmen qaraý úshin aldymen keshegisin, óz halqynyń tarıhyn bilýi kerek. Bolyp jatqan oqıǵalardy bilip otyrý ǵana emes, sonymen birge nege bulardyń olaı emes, bulaı bolyp jatqanyn bilip otyrý da mańyzdy. Bul – jekelegen tulǵalarmen birge, tutas ult úshin de kerekti nárse», degeni bar. Bul qaǵıda bizge Elbasy úshin arnalyp aıtylǵandaı bolyp estiledi. Elimizdiń táýelsizdik jyldarynan bergi tarıhymen birge jasasyp kele jatqan Nursultan Ábishuly «myń ólip, myń tirilgen» qazaqtyń arǵy-bergi shejiresin kez kelgen tarıhshynyń deńgeıinde bilip qana qoımaı, sol babalar júrip ótken joldaǵy ónegeli isterden úlgi ala biletindigimen de erekshelenedi. Onyń boıynda aıqyn kórinetin kóshbasshylyq qasıetter burynǵy ótken tarıhymyzdan da mol habary bar ekenin baıqatady. Bizdińshe, Prezıdenttiń lıderlik harızmasynyń qalyptasýyna munyń da áseri az bol­maǵan. Sondyqtan Elbasy udaıy alǵa umtylýǵa úndeıtin batyl baǵdarlamalar men baǵyttardy kún tártibine engizip, solardy júzege asyrýdyń joldaryn jan-jaqty qarastyryp otyrady.

Osynyń arqasynda búginde eliniń eńsesi bolyp kele jatqan Qazaqstan Prezıdenti álemge jańalyqty janyndaı túsinetin reformator basshy retinde de keńinen tanyldy. El­basynyń reformatorlyǵyn onyń «Uly maqsattardy óziniń aldyna uly halyq qana qoıa alady» deıtin qaǵıdasy da aıqyn baıqatady. Prezıdenttiń bul qasıeti burnaǵy jyly jaryqqa shyqqan «Jasampaz. Nursultan Nazarbaev: Reseıden kózqaras» degen ujymdyq jınaqta da anyq kórsetilgen. Aıtalyq, Reseı Jazýshylar odaǵynyń hatshysy Rafael Gýseınov kitapqa engen «Prezıdent» atty ocherkinde jurt nazaryn Qazaqstan Prezıdentiniń Semeı polıgonyn jabý tusyndaǵy tabandylyǵyna, Odaq ydyrap jatqan kúnderdegi barlyq máselelerdi aqyl parasatymen sheshken sarabdal saıasatyna, «Baıqońyr» ǵarysh aılaǵynyń menshigin anyqtaý kezinde kórsetken ustamdy usynysyna aýdarady. Qazaq eli basshysy bastamashysy bolǵan Eýrazııa ekonomıkalyq odaǵyn qurý ıdeıasy TMD elderi aýmaǵyn turaqty etip ustap turýdyń basty serippesi boldy. Tarıhshy-jazýshy Leonıd Mlechın «Reformator» atty maqalasynda Nursultan Nazarbaevtyń Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy bolyp taǵaıyndalǵannan táýelsiz Qazaqstan basshysy bolǵanǵa deıingi aralyqta saıasatker retinde qalyptasýyndaǵy negizgi kezeńderdi atap kórsetedi. Qarap tursaq, egemendiktiń eleń-alań kezindegi ekonomıkalyq qıyndyqtardy jeńý men ultaralyq ymyragershilikti saqtap qalý jolyndaǵy qyrýar qat-qabat qarbalas jumystardy aqyryna deıin tabandylyqpen atqaryp shyǵýǵa sol jyldary jınaǵan asa baı tájirıbesiniń tıgizgen kómegi az bolmaǵan eken. Al «Rossııskaıa gazeta» basylymy bas re­daktorynyń orynbasary, jazýshy Nı­kolaı Dolgopolov «Odaqtas» degen essesinde Elbasyn Reseıdiń eń ja­qyn janashyr dosy retinde sıpattaı kelip, Eýrazııalyq odaqtyń bolashaqqa baǵyttalǵan úlken jetistik bolǵanyna toqtam jasaıdy. Keleshekti boljaı bilý árkimniń mańdaıyna jazyla bermegen. Bul tek tańdaýly jáne daryndy tulǵalarǵa ǵana tán qasıet. Mine, mundaı múmkinshilik N.Nazarbaevta bar. Buǵan talaı márte kóz jetken. Sol sııaqty «Trýd» gazetiniń bas redaktory Valerıı Sımonov «Jerles» dep atalatyn materıalynda Qazaqstan Prezıdentiniń astanany respýblıkanyń ortalyǵyna ákelýi shyn máninde onyń alysty boljaı alatyn naǵyz strateg ekenin aınytpaı tanytqan oqıǵa boldy degen oıǵa qazyq baılaıdy. Jýrnalıstiń pikirinshe, bul – Elbasynyń myqty ishki seniminen týǵan iri qadam.

Jańa táýelsiz memleket – Qazaqstan Respýblıkasynyń (16.12.1991) – damýy, barlyq atrıbýttary – ulttyq qaýipsizdik, memlekettik basqarý jáne bıliktiń búkil tarmaqtarynyń ózara áreket etý júıesi – bar ulttyq memlekettiliktiń qalyptasýy N.Nazarbaev esimimen tyǵyz baılanysty. Nazarbaev basshylyǵymen konstıtýsııalyq qurylys prosesi jú­zege asty, ol 1995 jyldyń tamyzynda elimizdiń Negizgi Zańyn qabyldaǵan búkilhalyqtyq referendýmmen aıaqtaldy. Qazaqstanda demokratııalyq ınstıtýttardy qurý Nazarbaevtyń asa zor eńbegi bolyp tabylady. Sóz ben baspasóz bostandyǵy, saılaý jáne saılaný quqyǵy, partııalar men qo­ǵamdyq birlestikter qurý quqyǵy, din bostandyǵy sııaqty azamattyq qo­ǵamnyń myzǵymas qundylyqtary naq sonyń tusynda ǵana konstıtýsııalyq normalarǵa aınaldy. 

Nazarbaev basshylyǵymen keńestik ókimshil-josparly ákimshilik júıe buzylǵannan jáne biregeı halyq sharýashylyq kesheni kúıregennen keıin alapat daǵdarysqa tap bolǵan qazaqstandyq ekonomıkany ózgertýge baǵyttalǵan asa aýqymdy sharalar ázirlenip, iske asyryldy. Ekonomıkalyq saıasatty jáne demokratııalyq ózge­risterdi oıdaǵydaı júzege asyrýǵa memlekettik qurylymnyń prezıdenttik respýblıka retindegi halyq tańdaǵan úlgisi kóp septigin tıgizdi. Tú­begeıli ekonomıkalyq yryqtandyrý men saıası reformalar belgilengen ózgertýlerdi pármendi júrgizýge asyrýǵa kómektesti.

Biz Nursultan Nazarbaevtyń ǵasyr reformatory ekenin aýyzǵa alǵanda, oıymyzǵa eń aldymen myna qadaý-qadaý qabyrǵaly oqıǵalar oralady. Qalaı degende de, XX ǵasyrdyń sońǵy on jylynyń muǵdarynda álem kartasynan oryn alǵan jańa táýelsiz memleket – Qazaqstan Respýblıkasynyń sodan bergi onyń ulttyq qaýipsizdik, memlekettik basqarý jáne bıliktiń búkil tarmaqtarynyń ózara áreket etý júıesi sekildi barlyq atrıbýttary bar ulttyq memlekettilikke qalyptasýy Tuńǵysh Prezıdent esimimen tyǵyz baılanys­ty. Osy jyldarda qaryshtap damyǵan memleketimizde konstıtýsııalyq qu­rylys úderisiniń júzege asýy, 1995 jylǵy 30 tamyzda elimizdiń Negizgi Za­ńynyń búkilhalyqtyq referendýmmen qabyldanýy N.Nazarbaevtyń tikeleı basshylyǵymen atqaryldy. Buǵan qosa, Qazaqstanda demokratııalyq ınstıtýttar qurý Elbasynyń eleýli eńbegi arqyly múmkin boldy. Sóz ben baspasóz bostandyǵy, saılaý jáne saılaný quqyǵy, partııalar men qo­ǵamdyq birlestikter qurý quqyǵy, din bostandyǵy sekildi azamattyq qoǵamnyń ejelden bergi myzǵymas qundylyqtary osy tusta konstıtýsııalyq normaǵa aı­naldy. Memleket basshysynyń yqpalymen qurdymǵa ketken ókimshil-josparly ákimshilik júıe buzylyp, biregeı halyq sharýashylyq kesheni kúıregennen keıin oryn alǵan alapat daǵdarystan asa kóp shyǵynsyz shyǵýda da N.Nazarbaevtyń kóshbasshylyq róli aıqyn kórindi. Osy kezde Qazaqstan ekonomıkasyn ózgertýge baǵyttalǵan aýqymdy sharalar aqyrynda óziniń ońdy nátıjesin berdi. Ekonomıkalyq saıasat pen demokratııalyq ózgeristerdi oıdaǵydaı júzege asyrýǵa memlekettik qurylymnyń prezıdenttik respýblıka retindegi halyq tańdaǵan úlgi kóp septigin tıgizdi. Túbegeıli ekonomıkalyq yryqtandyrý men saıası reformalar qolǵa alynǵan ózgertýlerdi qaryshty júrgizýge múmkindik berdi.

Prezıdent óziniń memleketti qa­lyptastyrý turǵysyndaǵy reformalaryn egemendikke qol jetkennen keıin-aq bastap ketti. Aıtalyq, ol 1992 jyldyń basynda «Qazaqstannyń egemendi memleket retinde qalyptasýy men damý strategııasyn» ázirlep, eldiń ishki jáne syrtqy saıasatynyń baǵyt-baǵdaryn aıqyndap aldy. Osynsha qysqa ýaqytta shuǵyl jasalǵan sharanyń nátıjesi kóp kúttirgen joq. 1997 jyldyń ba­synda elde makroekonomıkalyq tu­raqtylyq oryn aldy, ınflıasııa toq­tatyldy, ónerkásip jandanyp, qarjy-bıýdjet, salyq júıesi quryldy, je­keshelendirý júrgizildi, zeınetaqy jınaqtaý júıesi ómirge keldi, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn reformalaý júzege asty. Memleket basshysy óziniń 2006 jylǵy Joldaýynda Qazaqstannyń básekege qabiletti elý eldiń qataryna kirý mejesin belgilep, «Qazaqstan-2030» Strategııasy boıynsha memleket damýynyń basym baǵyttaryn aıqyndady. 2006 jylǵy halyqqa Joldaýynda Qazaqstannyń básekege qabiletti elý eldiń qataryna kirý strategııasy belgilengen. Budan basqa, N.Nazarbaevtyń ekonomıst jáne saıa­sat­ker retindegi jeke bedeli elde qolaı­ly ınvestısııalyq ahýaldyń qalyp­tasýyna, kóptegen memlekettermen jáne halyqaralyq qarjy ınstıtýttary­men pármendi ekonomıkalyq yntymaq­tastyq ornatýǵa serpin berdi. Munyń qatar­ynda alystaǵy aýyldardy damytýǵa, kedeı­likpen kúresýge, turǵyn úı qurylysyn damy­týǵa baǵyttalǵan áleýetti áleýmettik baǵdar­lamalardy júzege asyrý qolǵa alyndy.

Osy jyldarda Elbasynyń tikeleı bas­shy­lyǵymen Qazaqstanda ındýstrıal­dy-ınnovasııalyq damý strategııasy ázirlendi, ınvestısııalyq jáne ınnova­sııalyq qorlar quryldy. Dúnıejúzilik sarapshylar arasynda «qazaqstandyq úlgi» degen uǵym paıda boldy. Ba­rynsha qysqa merzimde halyqaralyq yntymaqtastyq tujyrymdamasy jasalyp, qalyptastyryldy. Prezıdenttiń kóptegen bastamalary halyqaralyq qoǵamdastyq arasynda keń qoldaý tapty. Bulardyń qatarynda joǵarydaǵy Semeı ıadrolyq polıgonyn jabýdan bólek, ıadrolyq derjava mártebesinen bas tartý, jahandyq jáne óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etý jónindegi dáıekti qyzmet jáne taǵy basqalary bar. Bizdiń Prezıdent, sondaı-aq TMD, Keden odaǵy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaǵy sııaqty halyqaralyq qurylymdardyń týýyna negizgi bastamashy boldy. Onyń BUU Bas Assambleıasynyń 47-sessııasynda qurýdy usynǵan Azııadaǵy ózara yqpaldastyq pen senim sharalary jónindegi keńesi keıin is jú­zinde jumysqa kiristi. Elbasy ár­túrli mádenıetterdiń, dinderdiń, ór­kenıetterdiń júıeli suhbattasýyn jolǵa qoıýǵa kóp kóńil bóldi. Sonyń negizinde Astanada Álemdik jáne dinder kóshbasshylarynyń sezderi tabys­ty ótti. Elordada, sondaı-aq As­tana ekonomıkalyq forýmyn jyl sa­ıyn ótkizip turý dástúrge aınaldy. Qazaqstannyń 2010 jyly Eýropa qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıy­myna tóraǵalyq etýi elimizdi álem moıyndaýynyń aıqyn kórinisi bolyp tabylady. 2009-2011 jyldarǵa arnalǵan «Eýropaǵa jol» memlekettik baǵdarlamasy qabyldanýy Qazaqstannyń Eýrazııa kindigindegi memleket retinde Eýropa memleketterimen yntymaqtastyqty damytýǵa umtylysyn kórsetedi.

Elimizde N.Nazarbaevtyń tikeleı bastamashy bolýymen birneshe joǵary jáne arnaýly orta oqý oryndary ashyldy. Olardyń sanatynda Halyqaralyq aqparattyq tehnologııalar ýnıversıteti, Qazaqstan menedjment ınstıtýty, Eko­nomıka jáne boljaý ınstıtýty, Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy qazaq-túrik ýnı­versıteti, N.L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Ulttyq memlekettik zań ýnıversıteti, Nazarbaev Ýnıversıteti, Qazaq óner ýnıversıteti, Astana balet jáne opera akademııasy, Nazarbaev zııatkerlik mektebi bar. Prezıdenttiń «Bolashaq» baǵdarlamasy jumysyn jalǵastyryp jatyr. Ál saladaǵy asa talantty balalar úshin Prezıdenttiń «Daryn» syılyǵy ta­ǵaıyndalǵan.

Sonymen birge Nursultan Nazarbaev óziniń et pen súıekten jaralǵan adam ekenin, óziniń halyqqa jaqyndyǵyn, olardy qyzyqtyratyn nárseniń óziniń de yqylasyn baýrap alatynyn udaıy tanytýmen keledi. Ol, mysaly, sportty súıýdi, onymen aınalysýdy árdaıym óziniń tikeleı úlgi kórsetýimen nasıhattap keledi. Elbasynyń jastaıynan kúrestiń erkin jáne klassıkalyq (grek-rım) túrlerimen shuǵyldanǵanyn bárimiz de bilemiz. Ol Ýkraınanyń Dneprodzerjınsk qalasynda oqyp júrgen kezinde erkin kúreste zor tabysqa jetip, sport sheberi atanǵan. Prezıdenttiń bala kezinen janyna serik etken óneriniń biri at sporty bolǵan. Al úlken tennıstiń úırenýshisi bolyp oıyn bastaǵanyna da qazir 35 jyl ýaqyt ótipti. Golfke alǵash ret 1996 jyly moıyn burypty. Sol sııaqty taý shańǵysyna 55 jasqa tolǵannan keıin at izin salypty. Qazir sporttyń bul eki túrimen de belsene aınalysady. Munyń syrtynda sýda júzýdegi mashyǵyn árdaıym ushtap otyrady. Osylardyń arqasynda ol únemi sergek júredi. 

San qyrly talanttyń ıesi N.Nazarbaev ónerden de qur alaqan emes. Ol dombyra tartyp, án salýǵa kelgende kim-kimdi de eleń etkizedi. Buǵan qosa, shyǵarǵan birneshe áni bar ekeni de belgili. Sonymen birge qazirgi Qazaqstan Ánuranynyń mátinin búgingi kúnge beıimdep, keıbir shýmaqtaryn jóndep shyqqan teńdes avtory retinde tirkelgen. Prezıdent ózi shyǵarǵan ánderdiń sózderin ózi jazǵan. Sol ánderdiń qaı-qaısysy da tyńdaǵan adamdy tebirentpeı tura almaıdy. 

Mysaly Prezıdenttiń «Elim meniń» degen ánindegi ózi jazǵan:
Araılap tańym, asqaqtap taýym, 
Án oınap kógim, kúı tartyp kólim.
Qol jetti, mine, ańsaǵan kúnge,
Jasaı ber, jasa, qazaǵym meniń.
Qazaqstanym – jasyl ormanym,
Qýanyshymdy jasyra almadym.
Ańsaǵan babam, ańsaǵan elim,
Bostandyq edi-aý asyl armanyń, – degen joldardy tyńdap turǵanyńda ón-boıyńnyń shymyrlap bara jatqanyn sezbeı qalasyń. Álbette, mundaı jan-jaqtylyq jaratylystyń erekshe jaratqan adamdarynda bolady. Al joǵaryda sanamalap kórsetilgen barlyq erekshe qasıetter Nursultan Nazarbaevty halyqaralyq arenadaǵy asa bedeldi saıasatker etip kórsetedi. Elbasynyń pikirine álemniń jetekshi elderiniń lıderleri, yqpaldy halyqaralyq uıymdardyń basshylary men álemdik bıznes-elıta ókilderi ynta qoıyp, nazar aýdarady. Osyǵan baılanysty Qazaqstannyń syrtqy saıa­sı tabystaryndaǵy barsha úlesi onyń joǵarǵy bedeli men jeke basynyń yqpalynyń arqasynda boldy dep túıindeýge ábden bolady. 

Murat BAQTIIаRULY,
senator, saıası ǵylymdar doktory, professor