Qaraǵandy polıtehnıkalyq ınstıtýtyna Nursultan Nazarbaev «Domna óndirisi» mamandyǵy boıynsha oqýǵa tústi. Alǵashqy eki kýrsta jalpy pánder oqytylatyn, biz ortaq dárishanada, stýdentter tilinde bir «potochkada» oqydyq, tórt toptan quralǵan júzdegen stýdent domenshi, bolat balqytýshy, bolat quıýshy mamandyqtaryn ıgerip jatty...
Alǵashqyda bir-birimizdi jaqsy tanyǵansha jaı aralasyp júrdik, keıin úsh tórt aı ótkennen soń birge tyńdaǵan leksııalarda alǵan bilimderimiz basymyzdy biriktirdi. Keıin 1963 jyldyń qańtar aıynda barlyq bolashaq metallýrgterdi óndiristik tájirıbeden ótýge Temirtaý qalasyndaǵy kásiporyndarǵa jiberdi. Bolat balqytýshylar Qazaq metallýrgııalyq zaýytyna, al domenshiler, onyń ishinde Nursultan Nazarbaev bar Qaraǵandy metallýrgııalyq zaýytyna jiberildi.
Metallýrg mamandyǵy óte aýyr. Ásirese ystyq sehtarda domna, marten peshterinde jumys isteıtinderdiń, bolat balqytýshylardyń jumystary aýyr. Negizgi jumysshy quraly súımen jáne kúrek. Qazirgi jastarmen kezdesý kezinde olar menen suraıdy: «Nege artta qalǵan óndiris?» dep, men olarǵa: «Osyndaı tehnologııa», dep jaýap beremin. Eger Nursultan Nazarbaevtyń «Ádilettiń aq jolynda» kitabyn oqıtyn bolsańyzdar, onda ottyqshynyń eńbegi jaıly tolyq jazylǵan. Prezıdent bul aýyr eńbektiń qyr-syryn tolyq biledi...
Jastar aýyr jumystan qoryqqan joq, olardyń aldarynda ónege alatyn tálimgerleri boldy, olar naǵyz er azamat atqaratyn jumystyń qyr-syryn úıretti, negizi – ot jáne qaınaǵan metaldy basqarýdy úıretti: Alekseı Shatılın, Borıs Iаgovıtov, Ivan Eskov, Fedor Vashenko, Altynbek Dáribaev, Arǵyn Júnisov, Elaman Baıǵazıev, Alekseı Panchenko jáne t.b. osyndaı azamattardyń atymen elimizdiń qara metallýrgııasynyń tarıhy jazylǵan.
О́ndiristik tájirıbeden keıin biz ınstıtýtqa qaıtyp oralyp, oqýymyzdy jalǵastyrdyq. Mamandyq boıynsha teorııalyq bilimdi ıgergen kezde pánder neni oqytady jáne ne jaıly aıtatynyn jaqsy túsinetinbiz. Oqý jeńil jáne qyzyqty boldy. Biz bir urpaqtyń ókilderimiz, bizdi otbasymyzdyń ómir súrý deńgeıi jáne qoǵamda qurmetti ınjener-metallýrg mamandyǵyn ıgerýge degen umtylysymyz jaqyndastyrdy. Osy jaıly meniń dostarym Jaqsylyq Askeev, Tóleýtaı Súleımenov, Qýanysh Omashev, Vıktor Nıkonov jáne t.b. jigitter armandady. Nursultan Nazarbaev bizdiń ortamyzda árqashan jeke ózi bir tóbe bolatyn. Ol óziniń sabyrlylyǵy, ózine degen senimdiligi arqasynda mańaıyna jastardy toptastyra bildi, ol árqashan pikirin ashyq aıtatyn. Bilim deńgeıi ártúrli qurbylarynyń arasynda bolashaq Prezıdent óziniń bilimdiligimen, saıası qyraǵylyǵymen, oıǵa jaqsy saqtaý qabiletimen, qazaq jáne orys tilderin jetik bilýimen erekshelenetin.
Sonymen qatar joǵary oqý ornynda tehnıkalyq pánderden basqa biz ǵylymı kommýnızm, dıalektıkalyq jáne tarıhı materıalızm jáne t.b. gýmanıtarlyq pánderdi oqydyq. Bolashaq saıası qaıratker Nursultan Nazarbaev sol kezde de óziniń bilimdiligimen kózge túsetin jáne ony oqytýshylar da jaqsy kórdi. Ashyǵyn aıtsaq onyń jan-jaqty bilimdiligi sol kezdegi qoǵamdyq pánder boıynsha ótetin semınarlarda oqytýshyǵa ártúrli suraq berýmen oqytýshynyń kóńilin basqa jaqqa buryp, stýdentterden sabaq suraýǵa ýaqyt qaldyrmaıtyn. Oqytýshy ózi qoıǵan suraqqa jaýap beremin dep ýaqyttyń qalaı ótkenin bilmeı de qalatyn. Sol kezde Nursultannyń barlyq saladan habary baryna tańǵalatynbyz.
Bizdiń talantty kýrstasymyz sol jyldar ishinde kóptegen sheteldik saparlarǵa bardy, shetelderdi jáne ondaǵy halyqtyń ómir súrý deńgeıin kórdi. Temirtaý qalasynyń jumysshy jastarynyń kóshbasshysy Helsınkı qalasynda ótken III Dúnıejúzilik jastar festıvaline qatysty. Osy sapardan keıin Nursultan Nazarbaev óziniń alǵan áserlerin jastarmen bólisti.
Jas metallýrg tuńǵysh ǵaryshker Iýrıı Gagarınmen kezdesken, onymen fotoǵa túsken, sol sýret «Komsomolskaıa pravda» gazetinde jarııalandy. Bizdiń jerlesimizdi BLKJO OK Valerıı Bykovskıımen birge ǵaryshta bolǵan komsomol belgisimen marapattaǵan. Osy ǵaryshta bolǵan komsomol belgileri 10 dana, onymen iri eldiń úzdik jastaryn marapattaǵan. Nursultan Nazarbaev búginshe aıtqanda «juldyzdy ondyq» toptamasynda bolǵan. Sol kezde bizdiń joldasymyzǵa qoǵamdyq jumystardy atqarý unaıtyndyǵyn baıqaǵanbyz, óıtkeni ol atqarǵan qoǵamdyq jumystardyń nátıjeleri onyń uıymdastyrýshylyq qabileti joǵary deńgeıde ekendigin aıqyndaıtyn.
Eńbekshil qurylys otrıadtary
Bizdiń tanystyǵymyzdyń jalǵasýyna sol kezdegi stýdenttik qurylys otrıadtary sebepshi boldy. Ol kezde stýdenttik qurylys otrıadtary órleý ústinde edi, osy qozǵalys elimizdiń aýyldy jerleriniń damýyna yqpal etti jáne stýdent jastarǵa tabys tabýǵa múmkindik berdi. Bizdi Qaraǵandy oblysynyń batysynda ornalasqan «Balyqtykól» sovhozynda turǵyn úıler salýǵa jiberdi. Júzden astam jastar qý dalaǵa jańa sovhoz qurylysyn salýǵa keldik.
Qurylys jumystaryn úzdiksiz júrgizý úshin materıaldardy ýaqytynda jetkizý qajet. Nursultan Nazarbaev oblys boıynsha qajet qurylys materıaldaryn taýyp, ony jetkizýmen aınalysty. Qalqandar jıyntyqta jetkiziletin, al kirpish pen sementti qurylys tresteri men kombınattarynan, jergilikti atqarýshy organdar arqyly alý qajet edi. Onyń joǵary deńgeıdegi uıymdastyrýshylyq qabiletiniń arqasynda 8 eki páterli úı qurylysyn ýaqytynda bitirip, ony qyrkúıektiń basynda paıdalanýǵa berdik, al basqa qurylys otrıadtary úılerdi qyrkúıek aıynyń sońynda tapsyrdy.
Tańnyń atysynan kesh qaraıǵanǵa deıin jumys istegen bizdiń metallýrgııalyq stýdenttik qurylys otrıady tek úıler ǵana salǵan joq, kelisimshartta qarastyrylmaǵan mal qoralaryn da saldy.
Sol jyldary fotoapparat otrıadtaǵy bir jigitte ǵana boldy. Ol túsirgen sýret búginde ótken tarıhtyń kýási. Biz salǵan turǵyn úıler qurylysyn jaqsy degen baǵamen tapsyrdyq. Barlyǵymyz úıimizge qaıttyq. Árqaısymyz eki myń rýbl eńbekaqy aldyq. Ol biz úshin jaqsy qarajat edi. О́zimiz kıindik, otbasymyzǵa kómektestik. Jańa oqý jylyna osylaısha daıyndaldyq.
Jańa kezeń
Instıtýtqa qaıtyp kelgen kezde bizdi tosyn jańalyq kútip turdy. Qarmetkombınat bazasynda QarPTI Temirtaý qalasynyń bólimshesinde jeke JTOO-zaýyt ashyldy. Bul Temirtaý jastarynyń armany edi. Úıdiń janynda oqý qolaıly. Kombınat jastarynyń múddesin eskerýmen Nursultan Nazarbaev BLKJO OK múshesi retinde komsomol sezderiniń birinde joǵarǵy organdardyń atyna syn aıtqan. Nursultan Nazarbaevtyń baıandamasynan keıin 1962 jylǵy respýblıkalyq komsomol sezinde osy másele ońynan sheshildi. Qara metallýrgııanyń alybyn bilikti kadrlarmen qamtamasyz etýge arnalǵan joǵary tehnıkalyq oqý orny 1964 jyly ashyldy. Osy oqý ornyna QarPTI-diń barlyq metallýrgııalyq mamandyqtary: domendi óndiris, metaldy qysymmen óńdeý, bolat balqytý bólimshesi aýystyryldy. Bizdiń aldymyzda qaıda oqımyz degen tańdaý turdy.
1965 jyl bastaldy. Instıtýtty aıaqtaǵannan keıin bizdiń quıýshylar tobynyń túlekteri 1968 jyldyń qańtar aıynda joldama boıynsha QarMK-ǵa jumysqa jiberildi. Onda ottekti-konverterli keshen qurylysy bastalǵan edi. Árqaısymyz osy qurylysqa atsalystyq. О́mirimiz qalaı qalyptasqanynan habardar bolǵanymyzben, biz is júzinde bir-birimizben onsha kóp aralaspadyq. Sebebi, metallýrgııalyq kombınat – bul táýlik boıy jumys isteıtin 30 myń adamy bar qala, onda árbir óndiris bir aýdan, óziniń shekarasy jáne joly bar, onyń kesteleri jáne nusqaýlaryn birge jumys isteıtin kásiporyndardyń jumysyna zııan keltirmeý úshin ýaqytynda oryndaý qajet. Basqa sehtarda jáne keshenderdegi dostarymyzben jıi kezdesýge múmkindik bolmaıtyn.
Men oqý bitirgennen keıin Nursultan Nazarbaev ottyqshy jáne on jylǵa jýyq gazshy bolyp jumys istegenin biletinmin jáne ol keıin partııalyq jumysqa aýysty. Eshqashan ózimniń kýrstasymnyń qyzmettik jaǵdaıyn paıdalanǵan emespin. Biraq Nursultan Ábishuly jastyq shaǵynda, kombınatta birge jumys istegen tanystarymen árqashan syılastyq qarym-qatynas jasaıtyn.
Úlken ister ýaqyty
Bizdiń kezdesýlerimiz 1991 jyldan jıi bola bastady. Sol jyldyń shilde aıynda kombınattaǵy 3-TTS-de úlken apat oryn aldy. О́rtti tez arada sóndirgenmen, saldary zor boldy. Tóbe qulady, jabdyqtar sý astynda qaldy, dressırleý stany qatty búlindi. Osynyń barlyǵyna jaı qaraý múmkin emes edi. Endi osy apattan bas kóterý múmkin emes sııaqty kórinetin. Sehtyń jaǵdaıy ne bolady degen oılar mazalaıtyn. Biz osy oıymyzdy Prezıdentke aıttyq, ol: «Biz seh jumys isteý úshin barlyq jaǵdaıdy jasaımyz», dedi. Seh qysqa qaraı qalpyna keltirildi, iske qosyldy. Dırektor Aleksandr Svıchınskıı óndiristi iske qosý úshin barlyq múmkindikti paıdalandy. Ol shtab qurdy. Nursultan Ábishuly qalpyna keltirý jumystaryn óziniń qadaǵalaýyna aldy. Osy jumysty atqarýǵa Oleg Soskoves te kómek kórsetti.
Nursultan Nazarbaevtyń aıtqan sózinde turatyndyǵyna bizdiń kózimiz taǵy da jetti. Ol jas kezinde de sezderde jastar múddesin qorǵaıtyn, árqashan az sóılep, úlken isterdi júzege asyratyn. Ol kombınat partııa uıymynyń hatshysy bolǵan kezde de kúndelikti mindetterdi sheshýdi qolǵa aldy. Onyń bastamasymen stadıon, saýyqtyrý sanatorııi, balabaqshalar jáne turǵyn úıler salyndy.
Nursultan Ábishuly QKP OK birinshi hatshysy jáne Qazaqstannyń Joǵarǵy Keńesimen saılanǵan Prezıdent retinde Temirtaý qalasyna keldi, órtten keıingi kombınat jaǵdaıymen tanysty. Bul bizdiń Nazarbaevpen onyń Almatyǵa ketkennen keıingi birinshi kezdesýimiz edi. Al 1991 jyldyń maýsym aıynda Temirtaý qalasynda turatyn kýrstastar kezdespekshi boldyq. Osy kezdesýdi kýrstasymyz Borıs Shýgol uıymdastyrdy.
Sol kezde Shýgol Máskeýde kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵap, JTOO-zaýytta «Quıý óndirisi» kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp jumys isteıtin. Eski qaladaǵy Tolıattı kóshesinde turatyn ol Nursultan Ábishulyn jáne bizdi otbasymyzben, sondaı-aq, Qara metallýrgııa mınıstri Oleg Soskovesti úıine qonaqqa shaqyrdy. Jazdyń shýaqty jaıdarly kúni úıiniń aldyndaǵy baqshada dastarqan jaıylǵan, jaqsy bir otyrys boldy, stýdenttik jastyq shaǵymyzdy esimizge aldyq. Bizdiń jubaılarymyz «Vesna na Zarechnoı ýlıse» kınofılminiń áýenine salyp, óleń jazyp, ony Prezıdentke arnady. Biz jastyq shaǵymyzǵa qaıtyp oralǵandaı áserde boldyq. Nursultan Ábishuly: «Qaı kezde qaı ortada bolmaıyn, ózimniń ósip qanattanǵan uıamdy esh umytqan emespin. Kúrdeli máselelerdi sheshken kezde men árqashan sizder týraly oılaımyn da, sizderdi arqa tutamyn», degen sózi esimde. Qaı-qaısymyzdy bolsyn osy sózder tolǵandyrmaı qoımaıdy.
Osy kezdesýde Nursultan Ábishuly barlyǵymyzdy Almatyǵa 6 shilde kúni týǵan kúnine shaqyrdy, biraq eshqaısymyz baramyz dep ýáde bergen joqpyz: qalaı bolady, ol kúnge deıin áli ómir súrý kerek dep sheshtik. Degenmen, biz Prezıdentimizdi jaqsy biletin edik, ol árqashan qonaqjaı, aq kóńildi darhan jan. Eshqashan óziniń sózin dalaǵa jibermeıtin, bergen ýádesinde, sózinde turatyn adam. Ol kezde kombınat dırektory Aleksandr Svıchınskıı bolatyn, ol Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasy boıynsha bizdi áıelderimizben birge 30 adamdy avtobýsqa otyrǵyzyp Almatyǵa jiberdi. Almatydaǵy kezdesý kóńildi, este qalarlyq kezdesýlerdiń biri boldy. Ońtústiktiń tamasha tabıǵaty este qaldy.
Maǵan árqashan Nursultan Nazarbaevtyń kez kelgen adamdy muqııat tyńdap, oǵan keńes berýi, onyń máselelerin sheshýge kómektesýge daıyn turatyndyǵy unaıtyn. Muqııat tyńdap, naqty sheshim qabyldaý kúndelikti kúıbeń tirshilikte sırek kezdesetin qasıet. Nursultan Nazarbaev aıtqan máselege qatysty óziniń pikirin bildiredi, eger adamnyń pikiri durys bolmasa oǵan túsindirýge tyrysady, ol nege durys emestigine onyń kózin jetkizedi. Bul Kóshbasshyǵa tán qasıet.
Baqytymyzǵa qaraı, biz basqa respýblıkalar sııaqty bir birimizben jaýlaspadyq. Birlikte, yntymaqtastyqta bolashaq úshin jumys istedik. Táýelsizdiktiń birinshi onjyldyǵynda kóptegen qıyndyqtar kezdesti, jylý, jaryq bolmady. Biraq bizdiń azamattarymyzdyń shydamdylyǵy barlyǵyn jeńdi. Aldymyzda jarqyn bolashaq bolady degen senimdilik – Nursultan Nazarbaevtyń saıası strategııasy bizdi osy kúnge jetkizdi.
Sonymen 1991 jylǵy Prezıdent saılaýynda barlyq temirtaýlyqtar Nursultan Nazarbaevqa bir aýyzdan daýys berdi. Biz ony jaqsy tanımyz jáne oǵan sendik. Ol – bizdiń Prezıdent. Ol kombınatty damytýǵa kómektesti. Bizdiń qalamyz órkendep keledi. Buryn kórshi Reseıde de Qazaqstandy biletinder az edi. Qazirgi tańda bizdiń Qazaqstandy álem tanıdy. Bizdiń ekonomıkamyzdyń damýyna álemniń damyǵan elderi tamsanýda. Elimizdiń 26 jyldyq táýelsizdiginiń nátıjesi osyndaı. Bul – Prezıdenttiń qajyrly eńbeginiń nátıjesi. Osynyń barlyǵyna biz kýágermiz.
Bizdiń árqaısymyz Memleket basshysynyń myna sózimen kelisemiz dep oılaımyn: «Men baqyttymyn, álemde Qazaqstan jaıly jaqsy pikirler aıtylady. Men qıyn jyldary usynǵan baǵdarlamamnyń búginde jemisin kórip otyrmyn. Qazaqstandyqtar maǵan ózimniń seriktesterimmen birge damyǵan memleket bolýǵa baǵyttalǵan eńbekterim úshin rahmet aıtady. Biz ekonomıka salasynda aıtýly tabysqa jettik, bıýdjetimizde qarjy bar, jyl saıyn halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa múmkindigimiz bar».
Ermek TО́LEÝBAEV,
Qazaqstan Magnıtkasynyń ardageri
