Tuńǵysh Prezıdentimizdiń tulǵalyq keskinin aıqyndaǵan saıyn tutas bir dáýir tynysy kóz aldyńyzǵa kelip, tarıhtyń qatpar-qatpar qabattaryna boılaı, bilgen saıyn bıiktep, túsingen saıyn tereńdeı túsesiz.
Oǵan aldymyzda kele jatqan Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti kúni merekesine oraı Temirtaý qalasyndaǵy Tuńǵysh Prezıdent tarıhı-mádenı ortalyǵynda bolǵan ýaqytymyzda anyq kózimiz jetti.
Tuńǵysh Prezıdent atyndaǵy tarıhı-mádenı ortalyq dırektorynyń negizgi ister jónindegi orynbasary Názıra Ilııasovanyń aıtýynsha, tuńǵyshtarǵa tuǵyr bolǵan Temirtaýdyń qazirgi júregi osy – murajaı.
Altyndalǵan alty zaldan turatyn alyp ǵımaratqa engen bette Táýelsizdikke qol jetkizgennen bergi Qazaqstannyń erkin de asqaq rýhy aldyńyzdan qarsy alady. Kóz aldyńyzdaǵy árbir ekspozısııa Qazaqstannyń barlyq jetistikterin ashyp kórsetýge múmkindik berip turǵandaı. Bıik qabyrǵalarǵa salynǵan árbir sýret beıbitshilik súıgish, gúldengen búgingi Qazaqstanǵa arnalǵany anyq.
Vıtrınalardaǵy memlekettiń mańyzdy belgilerinen bastap, ulttyq valıýta – teńgeniń tuńǵysh shyǵarylymy deısiz be, jalpy Qazaqstannyń jańa tarıhynyń oqıǵalary túgel baıandalǵan biregeı jádigerler jandy tolqytpaı qoımaıdy.
Sózimizdiń basynda «Tuńǵysh» degen sózdi tańdaı men til birneshe ret aıtyp qalǵan. Sol sózdi búgin ishimizden de, syrtymyzdan da qaıtalaı berýimiz zańdy sııaqty. Sebebi, biz atalǵan murajaıǵa engen bette tarıh baspaldaqtaryn boılaı ol sózdi birneshe márte qulaǵymyz shaldy. Aıtalyq, biz Elbasy jóninde jazylǵan tuńǵysh maqalalardyń biri qaı gazette qashan shyqqanyn bireýimiz bilsek, bireýimiz bile bermeımiz. Sonymen qatar, Qazaqstannyń tuńǵysh shoıynyn qorytqandardyń ishinde egemen elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti de júrgenin búgingi tańda maqtanyshpen aıtýymyz kerek. Jáne biz aıtyp otyrǵan qundy jádigerlerdiń osy murajaıda saqtaýly turǵany tanýǵa qumar tanymdy taǵatsyzdandyryp bara jatqany belgili.
Bizdi tarıhtyń tereńine bastaǵan murajaıdyń qyzmetkeri Qýanysh Tynybek esimdi azamat. Ol osy murajaıdyń alǵashqy kirpishi qalanǵanda qurylysshy bolyp, keıin ortalyqta qyzmetker laýazymynda jumys istep jatqanyn aıtyp, bizdi bir qyzyqtyryp tastady.
Ne kerek, ortalyqtyń oń jaq zalyna ótken biz aldymen N.Nazarbaevtyń oqýshylyq jáne stýdenttik jyldary týraly baıandaıtyn fotosýrettermen tanysyp shyqtyq. Maqtaý qaǵazdarymen jáne «Domenstroı» qurylys basqarmasyna jumysqa berilgen joldamamen tanysa kele, «Munda elimizdiń ekpindi qurylysy – Qazaqstan Magnıtkasy boı kóterýde» dep jazylǵan qyzyl qaqpadan óttik. Bul qaqpanyń mańyzdylyǵyn suraǵanda, mundaı qaqpalar HH ǵasyrdyń 50-60 jyldary Temirtaý qalasynyń barsha kire beris jerlerinde ornatylǵandyǵynan aqpar aldyq. Sol kezde maqsatty da tabandy, ózine talap qoıǵysh, jańalyqqa qumar, bastaǵan isin aıaǵyna deıin jetkize biletin jas metallýrg Nazarbaevtyń bolashaǵy zor kóshbasshy retinde osy qaqpadan Temirtaýǵa tuńǵysh attaǵany aıqyndaldy.
Temirtaýǵa kelgen saparynda Prezıdent Nazarbaevtyń: «Magnıtkanyń tarıhy, Temirtaýdyń tarıhy, onyń adamdarynyń taǵdyry meniń taǵdyrymmen bite qaınasqan. Eger de meniń ómirimde Magnıtka men Temirtaý bolmasa, men eshqashanda Prezıdent bolmas edim», degen sózin murajaı qyzmetkeri jatqa aıtty.
Jańaǵy qyzyl qaqpadan ótken bette aldymyzda ótken ǵasyrdyń 50- jyldaryndaǵy gazetter men plakattar ilingen jarnamalyq qysqa baǵana turdy. Munda «Nursultan – jumysshy adam» atty maqalasy bar «Sosıalıstıcheskaıa Karaganda» gazeti kózińizge túspeı qoımaıdy. Maqala avtory D.Nıkolaev dep jazylǵan. Maqala atalmysh basylymnyń birinshi betine basylýy da teginnen tegin emestigin uqtyrǵandaı. Fotosýretimen birge basylǵan maqala mátini sýrette kórinip turǵandaı, kólemdi berilgeni de erekshe mán men maǵynaǵa ıe ekeni belgili. Bul sarǵaıǵan tarıh paraǵynan biz taǵdyr tabaldyryǵynan tórine ozǵan tulǵa jolyn tanı bastaǵandaı boldyq. Sondaı-aq, vıtrınalarǵa Qazaqstan Magnıtkasynyń qurylysshylary bos ýaqytynda paıdalanatyn zattar, aıtalyq Nursultan Nazarbaev pen onyń kýrstastary birigip satyp alǵan shahmat, dombyra, syrnaı da saqtaýly tur eken.
Barlyǵymyz tarıhtan biletinimizdeı, 1960 jyldyń 3 shildesinde metallýrgııa kombınatynyń domna peshinen alǵashqy shoıyn alyndy. Bul kún Qaraǵandy metallýrgııa kombınatynyń týǵan kúni bolyp esepteledi. Vıtrınanyń ishinde Qazaqstan shoıynynyń alǵashqy quımasy, erekshe oqıǵa týraly áńgimeleıtin «Lenınskaıa smena» gazetiniń tótenshe shyǵarylymy qoıylǵan. Sondaı-aq Ortalyqqa kelýshiler armırlengen jippen tigilip, qalyń shuǵadan jasalǵan kórikshiniń arnaıy jumys kıimin kóre alady.
«Memlekettiń ındýstrııalyq qýaty kóp jaǵdaıda metall qorytýdyń kólemimen belgilenedi. Metall halyq sharýashylyǵynyń barlyq salalaryna qajet: odan dıqannyń soqasyn da, hırýrgtiń skalpelin de, ǵarysh kemelerin de, Otan qorǵanysynyń bolat berenin de jasaıdy», dep jazady óziniń «Qazaqstannyń qurysh kelbeti» atty kitabynda N.Nazarbaev. Búgingi tańda Qaraǵandy metallýrgııa kombınaty respýblıkadaǵy tolyq metallýrgııalyq aınalymdaǵy asa iri kásiporynǵa jatady. Ondaǵan jyldar ótse de, Qazaqstan Magnıtkasy Tuńǵysh Prezıdenttiń erekshe baqylaýynda ekeni belgili. Táýelsizdik jyldary Prezıdent N.Nazarbaevtyń qoldaýymen kásiporynda jańa sehtar men óndirister paıdalanýǵa berilip, eskileri jańǵyrtylyp, zaman talabyna saı ózgertilýde. Kelesi zal metallýrgııalyq óndiristiń atmosferasyn elestetip jáne kelýshilerde kásiporynnyń ishinde júrgendeı áser qaldyrady.
Biz biraz ýaqyt ótkende murajaıdyń kelesi zaldaryna ótken edik.
Murajaıdaǵy muraǵattarmen tanysyp júrip, 2000 jyly Qazaqstan Magnıtkasynyń 40 jyldyǵynda N.Á.Nazarbaev mereıtoılyq shoıyn balqytýǵa qatysqanyn qaıta esimizge aldyq. Vıtrınada osy oqıǵanyń sýretteri men Prezıdenttiń domna peshiniń jýrnalynda qaldyrǵan «О́zindik qunyn kemitý, kólemin ulǵaıtý, sapasyn jaqsartý qajet. Fosfor men kúkirtti azaıtý kerek» degen jazbasy usynylǵan qoltańbany kórdik.
Taǵdyry qoǵamdyq úderister jáne qubylystarmen erekshe úndes jáne olardan ajyramas tulǵa óz zamanynyń bet álpetine aınalady. Osyndaı tulǵa – Nursultan Ábishuly Nazarbaev. Tarıh tolqynyn keshken bolashaq kóshbasshyny kóp keshikpeı Karmetkombınattyń metallýrgteri kásiporynnyń partııa uıymynyń hatshysy etip saılaıdy. О́ndiristi damytýdyń qamyn oılaýmen qatar, metallýrgııa kombınatynyń partkom hatshysy N.Nazarbaev turaqty ujym qalyptastyrýdy, tártipti nyǵaıtýdy, áleýmettik qamsyzdandyrý men qalany damytýdy da esten shyǵarmady.
О́ziniń iskerligi men jeke basynyń qabiletiniń arqasynda N.Nazarbaev Qazaq KSR-niń basshy qurylymdarynyń joǵary eshelonynyń quramyna kiredi. Qazaqstannyń basyna aýyr synaqtar túsken kezde N.Nazarbaev el taǵdyryn sheshetin jaýapkershilik júgin moınymen kóterdi. 1990 jylǵy prezıdent saılaýynyń nátıjesinde kópshilik daýyspen N.Nazarbaev Qazaq KSR-niń Prezıdenti bolyp saılanady. Memleket basyna kelgen alǵashqy kúnderden bastap baıypty yńǵaı men saıası kóregendik tanytqan Nursultan Nazarbaev óte kúrdeli áleýmettik-ekonomıkalyq jáne geosaıası jaǵdaıdaǵy jas memlekettiń qalyptasýy úshin bar kúsh-jigerin jumsady.
Murajaıdyń qabyrǵalarynan bastap árbir ústelde bolashaq Prezıdenttiń belsendi saıası qyzmetin sıpattaıtyn fotomaterıaldar men qujattar usynylǵan. Fotomaterıaldar men qujattar Karmetkombınat pen Temirtaý qalasynyń HH ǵasyrdyń jetpisinshi jyldaryndaǵy damý tarıhyn ashyp kórsetedi. Ekspozısııalyq týmbalarda N.Nazarbaevtyń ártúrli kezeńderdegi qyzmetine baılanysty qujattar berilgen. Bir sózben aıtqanda, bul murajaıǵa bas suǵyp qana qoımaı, bastan-aıaq aralap, qosymsha kerek aqparattardy ár bólmege qoıylǵan aqparattyq panelderden mańyzdy saıası oqıǵalardyń hronologııasyn bile alady ekensiz.
Murajaı qyzmetkerleriniń sózine qaraǵanda, Tuńǵysh Prezıdenttiń tarıhı-mádenı ortalyǵynda ekskýrsııa jıi ótedi. Mańaıdaǵy aýyldar men Qazaqstannyń basqa qalalarynan da adamdar kóp keledi. Tipti, Germanııa, Reseı, Belarýs, Ýkraınadan da qonaqtar bolypty. Kóbinese mektep oqýshylary keledi eken. Munda shynymen kórýge turatyn, oqıtyn dúnıe kóp.
Árbir ekspozısııaǵa qysqa ǵana sholý jasap ótken kez kelgen adam Elbasynyń memleket úshin atqarǵan eren eńbegin tanıdy. Murajaıdaǵy erekshe áserge bólep, eldik shejiresinen tolyq maǵlumat beretin bul tarıhı derekteri mol mekenge jıi at basyn buryp turatyn boldyq.
Aıta keteıik, murajaıǵa Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev eki márte kelgen.
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
Qaraǵandy oblysy,
Temirtaý qalasy
