Munda rýhanı jáne zattyq mádenıettiń máńgilik eskertkishteri, qazaq folklory men ádebıetiniń túp-tamyrlary, til tarıhy, kóne qoljazbalar, jer-sý ataýlary, mýzyka, arhıtektýra, beıneleý, sýretshilik, jyraýlyq-jyrshylyq, kúıshilik óneri haqynda meılinshe mazmundy, sapaly leksııalar oqyldy. Osy dáristerdiń barlyǵyn lázzattanyp tyńdaǵan tyńdaýshylardyń sany 40 myńnan asyp jyǵylady eken.
HH ǵasyrdyń 60-80 jyldaryndaǵy tabany jalpaq tarlanboz bilimpazdardyń leksııa-dáristeriniń shynaıylyq deńgeıi joǵary oı-tujyrymdarynyń mán-maǵynasy qandaı deseńizshi! Akademık R.Berdibaı jazbalaryna júginsek, mysaly, ǵulama Á.Marǵulan «Qazaq halqynyń etnogenezi» deıtin dárisinde (24.11.1972) ǵundar, túrik, qańly, qarahandar, qarluqtar, qypshaqtar, Orhon-Enıseı jazýlary, qala mádenıeti, tulǵataný tarıhy jaıynda ushan-teńiz málimetter aıtqan-dy. Bul kisiniń árbir leksııasynyń ózi bir-bir oqýlyqqa para-par.
Jazýshy Ilııas Esenberlın «1943-1944 jyldardan bastap qazaq tarıhy týraly materıal jınaı bastadyq. Ermuhanmen birge... Trılogııanyń atyn oısha «Aq Orda» dep qoıǵan edim». (08.12.1972).
Halyq jazýshysy Sábıt Muqanovtyń 1973 jyldyń 23 aqpanynda oqyǵan leksııasynda: «Tarıhty tekserýdi Sanjar Aspandııarov úıretken edi. Sáken kóp shuǵyldandy. Onan keıin Muhtar. Bir aıaǵym eski aýylda meniń. Men Shákárimmen, Máshhúr Júsippen hat jazysqam» degenine qaraǵanda sol kezdiń ózinde-aq Alash qaıratkerleri haqynda oı-pikirler sabaqtaǵan-dy.
Ýnıversıtet bastaýynda turǵan onyń rektory Rahmanqul Berdibaı «Turan taǵylymy» sabaǵynda: «Túrik birliginiń tarıhy, qazirgi jaǵdaıy jáne keleshegi jóninde sóıledim» deıdi (13.06.1962).
1977 jyldyń 25 naýryzynda Muhtar Áýezov týrasynda S.Begalın, Á.Ábishev, T.Álimqulovtar estelikter aıtqanda, uly sýretkerdiń ultjandylyǵyna Áljappar Ábishev mynadaı mysal keltirgen: «Bir kezde ol Mádı týraly nekrolog jazǵany úshin jas ultshyl atanǵan. Batys Sibir avtonomııasynyń jınalysynda Muhań kúshti sóılepti. ...Sokolovtyń esteliginde ony «buırabas jas jigit, dep atap, batyldyǵyna tań qalypty. Bul jınalysqa Lenın de, Stalın de qatysqan eken...»
Túrkitanýshy Ǵ.Aıdarov «Bilge qaǵan» jazýy jónindegi dárisinde: «Orhon jazýynyń túrik halyqtaryna ortaqtyq dárejesi túrlishe. Qazaq tiline jaqyn leksıka – 87%, 7-8% arhaızmder» - degen (27.12.1985).
Ulttyń rýhy, jany, syry, tarıhy, sanasy, dúnıetanymy – tilinde. Qazaq tiliniń 10 tomdyq túsindirme sózdigi jaıynda ótken dáristegi (11.02.1988) tilshi Ahmedı Ysqaqovtyń málimetine súıensek: «Qorymyzda 1,5 mln kartochkalar bar eken. Keıin 4,5 mln kartochkaǵa jetkizdik. 67 myń sóz, 24 myń tirkes, 103 myń leksıkalyq edınısa qoıyldy». Sózdik jasaý ıdeıasynyń ıesi Q.Jubanov eken. Ǵalym Á.Bolǵanbaevtyń pikirine den qoısaq, «1947 jylǵy qaýlydan keıin úsh myń kartochka (Sáken, Ilııas, Beıimbet, arǵy epos, t.b.) órtelipti».
Bul iske (kartochka jasaý) Sátbaevtyń, Áýezovtiń aqyl-keńesi kóp tıgen.
Kúni búginge deıin qazaq tiliniń sózdik qorynyń esep-qısaby joq. Rýhanı jańǵyrý – til mádenıetine de qatysty.
Kóne túrki jazýy men armıan jazýyndaǵy qypshaq eskertkishteri tarıhılyq, tanymdyq máni tereń dáristerdiń qatarynda. Aıtalyq, lektor M.Dúısenovtyń kórsetýinshe, Shýmer jazýy b.z.b. 3-4-shi myńjyldyqtarda paıda bolǵan, kóne jazý rý tańbalarynan bastalǵan, áriptiń arǵy tegi arameıden, arab árpi de arameıden. Fınıkııa jazýynan grek áripteri týyndaǵan, Vızantııa jazýyna grek jazýy tirek bolǵan, ǵun men kóne túrki jazýynda baılanys bar bolǵan» (27.03.1981).
Sóz joq, osy bir atalǵan oı ushqyndarynan zamana zııalylarynyń ulttyq tarıhqa, tóltýma mádenıetke, tulǵatanýǵa, eldik muratqa, qoǵamǵa kózqarasyn tolyq tanýǵa bolady.
Ýnıversıtet jumysyn josparlaý, oqý jylynyń baǵdarlamasyn shyǵarý, dáris ótkizý, merzimdi baspasózde habarlap otyrý – eńbekti ǵylymı uıymdastyrý mádenıetin meńgergen akademık R.Berdibaıdyń daǵdy-mashyǵy. «Men úshin ár sabaǵym orden. 500 sabaǵym – 500 orden. Maqsatymyz múlgip jatqan oıdy oıatý, qazaqtyń óz murasyn ózine qaıtarý... Qyzyǵym da, rahatym da, qasiretim de – qazaqtyń tarıhy, baıtaq murasy. Qazaq úshin istegen áreketterdiń bári qýanysh» – deýshi edi túrik birliginiń jalyndy jarshysy, «murattastar máslıhatyn» kókseýshi, «maǵynalar qazynasyn» ditteýshi R.Berdibaı.
Halyq ýnıversıteti – HH ǵasyrdyń 2-shi jartysyndaǵy qazaqtyń ǵylymı oılaý áleýetiniń jarqyn kórsetkishi bolyp qala bermek.
Serik NEGIMOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
