Búginde respýblıka boıynsha 14 myń áıel bedeý, 1 myńnan astam erkek belsiz retinde dıspanserlik esepte tur. Jalpy elimizde jyl saıyn 20 myń jup bedeýlikten zardap shekse, olardyń 8 myńnan astamy deneden tys uryqtandyrý (EKU) ádisine muqtaj eken.
Ekstrakorporaldy uryqtandyrý – medısınanyń úlken jetistigi
Qazir deneden tys uryqtandyrý ádisi medısına salasynda qalypty qubylysqa aınaldy. Álemde jasandy jolmen dúnıege kelgen sábılerdiń sany búginde 6 mıllıonnan asady. Al Qazaqstanda EKU jolymen týǵan balalardyń sany búginde 14 myńǵa jetken.
Jalpy, bedeýlik pen belsizdik – tek bir otbasynyń ǵana emes, kúlli qoǵamnyń qasireti. Qaı kezeńde de ózekti bolǵan bul máseleni ońtaıly sheshý úshin medısına salasynyń mamandary az ter tókken joq. Tabıǵı jolmen bala kóterýge qaýqarsyz jandarǵa kómektesý úshin ǵalymdar ótken ǵasyrdyń qyrqynshy jyldarynan bastap jatyrdan tys uryqtandyrý ádisin synap kóre bastady. Alǵashqy synaqtar áýeli kemirgishterge júrgizildi. Ǵalymdar analyq jasýshanyń uryqtaný ýaqytyn, onyń jatyrǵa deıingi ómir súrý uzaqtyǵyn, saqtalý ádisin uzaq zerttedi. Odan keıin Kembrıdj ýnıversıtetiniń zertteýshisi, belgili dáriger-gınekolog Robert Edvards adam uryǵyn zerthanalyq jaǵdaıda ósirý máselesin zertteýdi qolǵa aldy. Analyq jáne atalyq jasýshany jatyrdan tys uryqtandyryp, paıda bolǵan embrıondy jatyrǵa ákelip salý ádisterin ıgerý úshin ǵalymdarǵa 10 jyldaı eńbektenýge týra kelgen. Árıne, basynda qoǵam bul ádisti onsha qabyldaı qoıǵan joq. Dinı kózqaras turǵysynan da talaı synǵa ilikkenine qaramastan zertteýshiler 1975 jyly deneden tys uryqtandyrý ádisin adamǵa qoldanyp kórdi. Alaıda alǵashqy talpynys sátsiz aıaqtaldy: uryq jatyr tútikshesinde bitkendikten ony alyp tastaýǵa týra keldi.
Araǵa eki jyl salyp, Robert Edvards pen embrıolog Patrık Steptoý jatyrdan tys uryqtandyrý ádisine taǵy bir qadam jasap kórdi. Osylaısha, 1978 jyldyń jazynda álemdegi eń alǵashqy «qutydaǵy sábı» Lýıza Braýn dúnıege kelip, oǵan deıin toǵyz jyl boıy bala súıe almaǵan brıtandyq Djon men Leslı Braýndardyń otbasyna úlken qýanysh syılady. Braýndar bir balamen shektelgen joq. Tórt jyldan keıin taǵy da EKU ádisine júginip, ekinshi sábıi – Natalıdi ómirge ákeledi. Professor R.Edvards bolsa, adamzatqa paıdaly istiń negizin qalaǵany úshin Nobel syılyǵymen marapattaldy.
Al Qazaqstanda deneden tys uryqtandyrý ádisi alǵash ret 1995 jyly engizilgenin, ony elimizge alyp kelgen belgili ǵalym, reprodýktolog-embrıolog Saltanat Baıqoshqarova ekenin jurtshylyq jaqsy biledi. Dál osy jyly Saltanat Berdenqyzynyń bastamasymen Almatydaǵy «Ekomed» adam urpaǵyn órbitý ortalyǵynda tuńǵysh ret EKU jasalyp, bir jyldan keıin elimizdegi alǵashqy qutydaǵy sábı dúnıege keledi. 1996 jyldyń shildesinde týǵan qyz bala búginde – 21 jasta, Anglııada oqıdy.
Qutty da qundy
EKU – óte kúrdeli prosess ári amalsyzdan júginetin tásil. Onyń baǵasy qymbat ekeni óz aldyna, qıyndyqtary men keri áserleri de barshylyq. Bul jaıtty ekstrakorporaldy uryqtandyrýǵa júgingisi keletin ár otbasy bile júrgeni artyq bolmaıdy.
Eń birinshi erkek te, áıel de medısınalyq tekserýden ótedi. Eger erli-zaıyptylarda atalyq, analyq uryqtyń sapasy jaǵynan qandaı da bir kinárattar bolsa, onda emdelýge týra keledi. Bul jerde ásirese áıeldiń uryǵyn alýǵa erekshe daıyndyq kerek. Reprodýktolog-mamandardyń aıtýynsha, jatyrdy shıryqtyryp, analyq uryqty shyǵaratyn follıkýla jasýshasyn ósirý úshin áıelge gormondyq dáriler beriledi. Bul dárilerdiń jalpy densaýlyqqa tıgizer keri áserleri barshylyq. Munyń syrtynda áıeldiń jumyrtqa jasýshasy dárilerden zııan shegip, onyń sońy analyq uryqtyń ýaqytynan buryn sarqylýyna ákelip soǵýy múmkin. «Keıde jas áıelderde gormondyq shıryqtyrýdyń nátıjesinde sýperovýlıasııa, ıaǵnı sol sıklde kóptegen follıkýla qatar ósip shyǵady. Sol aıda uryqty ákep salǵan kezde jatyr qabyldamaǵan kezder kóp boldy. Sońǵy kezderi krıokonservasııa – uryqty muzdatyp qoıý ádisi shyqqaly nátıje óte jaqsy. Áıtpese buryn áıeldiń densaýlyǵyna, tipti ómirine qaýip tónetin jaǵdaılar az bolmaıtyn. Biz qanshama áıeldiń ómirimen kúrestik?! Qazir qaýip anaǵurlym azaıdy», deıdi reprodýktolog-maman Saltanat Baıqoshqarova.
Joǵaryda aıtqan gormondyq dárilerden keıin ÝDZ-apparaty arqyly dárigerler follıkýlanyń óskenin baqylap otyrady da eń úlken domınattyq follıkýla 18-20 mm-ge jetken kezde ony uryq jaryp shyǵýy úshin taǵy da gormondyq ekpe salynady. Sodan keıin jińishke ıne arqyly ananyń jatyryndaǵy follıkýlalardaǵy suıyqtyq sorǵyzylyp alynady. Bir alǵanda birneshe uryq alynýy tıis. Sebebi áıeldiń de, erkektiń de uryǵynyń bári birdeı jaramdy bola bermeıdi. Solardyń ishindegi eń sapalysy, ómirsheńi dál áıeldiń jatyryndaı etip jasalǵan ınkýbatorǵa aparyp salynady. Al jumyrtqa jasýshasy múlde joq áıelderge donor uryq qoldanýǵa týra keledi. Osy ýaqyt aralyǵynda atalyq uryq óńdelip, ártúrli súzgiden ótkiziledi. Eger erkektiń uryǵy az nemese álsiz bolsa, onda amal joq, IKSI ádisi qoldanylady, ıaǵnı eń sapaly, jaqsy degen spermatozoıdtar iriktelip alynady da arnaıy mıkrohırýrgııalyq qurylǵynyń kómegimen analyq jumyrtqaǵa «qolmen» aparyp engiziledi. Sosyn qoldan uryqtalǵan embrıon ananyń jatyryna salynady. Árıne, IKSI – qosymsha qarajatty qajet etetin tásil.
EKU jasalǵan áıel júktiliktiń on eki aptasyna deıin jiti qadaǵalaýda bolady. Osy ýaqyt aralyǵynda uryq jatyrǵa jaqsylap bekip, ári qaraı damý úshin qosymsha gormondyq dáriler beriledi. Sebebi tabıǵı júktilik kezinde aǵzanyń ózi oǵan daıyndalyp, gormondardy tıisti mólsherde bólip otyrsa, júktilik qolmen otyrǵyzylǵan jaǵdaıda aǵza jańa jaǵdaıǵa beıimdelip, júktilikti «sezingenshe» gormondyq dárilermen biraz qoldaýǵa týra keledi. Eger bári sátti bolyp, embrıon aman-esen jetilip ketse, áıel jergilikti emhana nemese perzenthanadaǵy aıaǵy aýyrlardy qaraıtyn áıelder keńesine tirkelýge jiberiledi.
Úmit pen úreı
Jalpy, jatyrdan tys uryqtandyrý óte qymbat tehnologııaǵa jatady. Elimizde standartty ekstrakorporaldy uryqtandyrý shamamen 700-800 myń teńge aralyǵyn quraıdy. Oǵan IKSI sekildi qosymsha ádister qosylsa, onda 75-100 myń teńge artyq tóleýge týra keledi.
Bedeýlik boıynsha dıspanserlik esepte turatyndarǵa memleket jyl saıyn kvota bóledi. Bir adamǵa bólinetin qarjynyń kólemi – 722 myń teńge, biraq kvotanyń sany shekteýli. Bıyl memleket 900 sıklge qarjy bólgen. Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri Lázzat Aqtaevanyń aıtýynsha, kelesi jyly da kvota osy kólemde bolady. EKU-ǵa muqtaj jandardyń sany 8 myńnan asatynyn eskersek, kvotanyń qolǵa tııýi de ońaı sharýa emes. Bir balanyń únine zar juptardyń kóbi EKU-men aınalysatyn ortalyqtarǵa óz qarjysymen baratyny sondyqtan.
Meıli, jerde jatqan bala joq. Balaly bolý eń úlken baqyt desek, osy baqytty shyn ańsaǵan jandar onyń jolynda aıanyp qalmasy anyq. Biraq kókeıde úmit pen úreı basym. Jasandy uryqtandyrý tásiliniń qymbattyǵyna qaramastan ol bir jasaǵannan bola qoısa, jaqsy ǵoı. Osy tásilge 5-6 ret júginip, kópten kútken sábıge qol jetkize almaǵandar bar. О́ıtkeni EKU-den keıin 100 paıyz balaly bolasyń degen kepildikti eshkim sizge bermeıdi. Reprodýktolog-dárigerlerdiń eń unatpaıtyn saýaly da osy. Jaqynda Astanada jasandy uryqtandyrý máselelerine arnalǵan jıynda bıologııa ǵylymdarynyń doktory Saltanat Baıqoshqarova «Bizden úmittenip keletinderdiń kóbi ekstrakorporaldy uryqtandyrýdan keıin balaly bolýǵa kepildik bar ma dep suraıdy. Keıbireýler tipti balany aqshaǵa satyp alatyn zattaı kóredi. Dúnıe júzinde eshkim de EKU arqyly birden bala bolady degen kepildik bermeıdi. Tabıǵat bermegenge biz qalaı 100 paıyz kepildik beremiz? Mysaly, bir aıda jas áıeldiń bala kóterý múmkindigi 15-20 paıyz ǵana. Sonda jasandy uryqtandyrý ádisinen 100 paıyzy kepildik suraǵanymyz orynsyz», deıdi. Degenmen de ol ekstrakorporaldy uryqtandyrý tehnologııasynyń qarqyndy damýyna baılanysty onyń nátıjeliligi burynǵydan birneshe ese artqanyn aıtyp qaldy. Osydan 20 jyldaı buryn jasandy uryqtandyrý arqyly bala kóterý kórsetkishi bir jasaǵanda 10-15 paıyz bolsa, qazir 80-90 paıyzǵa jetipti, ıaǵnı deneden tys uryqtandyrý jasatqan 10 áıeldiń 8-9-ynda embrıon sátti bekip, ári qaraı jetilip, damıdy degen sóz.
Keleshekte Densaýlyq saqtaý mınıstrligi bedeýlik boıynsha dıspanserlik esepte turǵandardyń biryńǵaı tirkelim júıesin jasap shyǵarmaqshy. Ári osy elektrondy júıe arqyly elimizdegi 23 ekstrakorporaldy uryqtandyrý ortalyǵynyń jumysyn baqylap otyrýǵa múmkindik bar. Sonda pasıentter qaı ortalyqtyń nátıjesi joǵary, soǵan emdelýge baratyn bolady, deıdi vıse-mınıstr Lázzat Aqtaeva. Biryńǵaı tirkelim júıesin qurý jumystary endi bastaldy. Kelesi jyly synaqtan ótkizilip, tek 2019 jyly naqty iske qosylýy múmkin.
EKU ádisine júgingisi keletin juptardy mazalaıtyn taǵy bir jaıt – deneden tys uryqtandyrý arqyly dúnıege kelgen bala deni saý bolyp týa ma ári erteńgikúni ózdiginen balaly bola ala ma degen másele. Saltanat Baıqoshqarovanyń aıtýynsha, tabıǵı jolmen bala kótergen áıeldiń bári birdeı deni saý bala týa bermeıdi. Ekstrakorporaldy uryqtandyrý ádisinde de týra solaı. Alaıda tek ulǵa nemese qyzǵa beriletin genetıkalyq aýrýlar bolady. Sonymen qatar otbasynda, onyń jaqyn týystarynda qandaı da bir tuqym qýalaıtyn aýrýlar bolsa, onda dárigerler EKU júrgizer aldynda uryqtardy genetıkalyq turǵydan iriktep, deni saýyn ǵana jatyrǵa ornyqtyrady. Biraq ol úshin genetık-dárigerdiń qorytyndysy bolý kerek, ári uryqtardy genetıkalyq aýrýlarǵa tekserý qosymsha qarjyny qajet etedi. Biraq medısınada «ne ósedi, ne óshedi» degen uǵym bar. Eger jańadan paıda bolǵan jasýsha zaqymdalsa, onda tabıǵattyń ózi irikteý júrgizedi de aýrý kletkany damytpaı tastaıdy. Al saý aǵza ári qaraı jetile beredi. Sondyqtan jaqsylyqtan kúder úzbeý kerek.
Jalpy alǵanda, qolmen uryqtandyrylyp, jatyrǵa salynǵan balanyń tabıǵı jolmen dúnıege kelgenderden esh aıyrmashylyǵy joq, deıdi reprodýktolog-mamandar. Osy tásilmen dúnıege kelgen alǵashqy sábı Lýıza Braýn turmysqa shyǵyp, tabıǵı jolmen eki ul týsa, onyń sińlisi (ol da EKU ádisimen dúnıege kelgen) Natalıde de úsh bala bar.
Al KSRO elderiniń eń alǵashqy qutydaǵy sábıi Elena Donsova da turmys quryp, ózdiginen bir uldy boldy. Elena qazir 31 jasta.
Bul mysaldar «deneden tys uryqtandyrý ádisimen dúnıege kelgender ózdiginen balaly bola almaıdy, olar da EKU ádisine júginedi» degen uǵymdy joqqa shyǵarady. Sondyqtan bul máselege ata-analar múlde alańdamasa da bolady.
Balaly bolýdyń balamaly joly
Jasandy uryqtandyrýdy tegin jasatý úshin, ıaǵnı kvotaǵa iligý úshin aldymen jergilikti emhanalarda nemese otbasyn josparlaý ortalyqtarynda esepke turý qajet jáne medısınalyq kórsetkishteri bolýy kerek. Aıtalyq, áıeldiń jatyr tútiksheleriniń ekeýi de bitelgen jaǵdaıda nemese er adamda belsizdik 2-3 dárejeli (astenoolıgoteratozoospermııa) bolǵan kezde jasandy uryqtandyrý kómegine ıek artýǵa týra keledi.
Jatyrdan tys uryqtandyrýǵa kvota boıynsha jiberiletin pasıentterdi arnaıy komıssııa irikteıdi. Olardyń oń sheshiminen keıin áıeldiń syrqattaný sebepteri men tarıhy jazylǵan qujat jáne barlyq medısınalyq tekserýdiń nátıjelerimen birge EKU jasalatyn arnaıy klınıkaǵa jiberiledi. Bul emdeý mekemesi de qujattardy tekserip, durys dep tapqan jaǵdaıda EKU jasaıtyn ýaqytty belgileıdi.
Jalpy, mamandar jastar otbasy qurǵan alǵashqy 1,5 jylda bala kótermese, ýaqytty ozdyrmaı, birden reprodýktolog-mamandardyń kómegine júginýge keńes beredi. 30 jasqa deıingi jastar bedeýligi boıynsha jergilikti emhanada bir jyldaı emdelip, nátıjesi bolmasa, tıisti ortalyqtarǵa kelgeni jón. Al 40 jasqa jaqyndaǵandar birden EKU ortalyǵyna kelgeni abzal. О́ıtkeni jas ulǵaıǵan saıyn bala kóterý múmkindigi de azaıa beredi. «Kez kelgen adam balany jas kezinde josparlaýy kerek. О́ıtkeni ýaqyt zymyrap óte shyǵady. Adamnyń uryǵy shekteýli. Jas ulǵaıǵan saıyn uryq ta azaıady. Tipti EKU jasaýǵa da jasqa shekteý qoıylady. О́ıtkeni 40-tan asqan áıeldiń jatyrynda embrıonnyń toqtaýy qıyn bolady», deıdi S.Baıqoshqarova. Al Qazaqstannyń reprodýktıvti medısına qaýymdastyǵynyń prezıdenti Vıacheslav Loshkın kúrdeli operasııalardyń aldynda, ásirese, onkologııalyq naýqastar ota nemese hımıoterpaııa jasatpas buryn aldymen reprodýktolog-dárigerdiń keńesin alýy qajettigin alǵa tartady. «Onkologııalyq aýrýlar kóp jaǵdaıda naýqastyń balaly bolý múmkindigin shektep tastaýy múmkin. Sondyqtan bala kóterý jasyndaǵy emdelýshiler hımıoterapııa, operasııaǵa barmas buryn reprodýktolog-dárigerge jolyǵýy kerek. Biz olardyń atalyq jáne analyq jasýshalaryn alyp, muzdatyp qoıýǵa kómektesemiz. Esesine, olar ábden jazylyp, boıynan dárilerdiń ýyty ketkennen keıin balaly bola alady», deıdi ol. Jalpy, Eýropa elderinde bala týý jasyndaǵy onkoaýrýlardy mindetti túrde reprodýktolog-mamanǵa keńes alýǵa jiberedi eken. Eger qandaı da bir onkoortalyq bul jaıtty eskermese, olardy lısenzııasynan aıyrýǵa deıin jaza qoldanylatyn kórinedi. Mamandar mundaı tásildi elimizde de engizgen durys dep sanaıdy.
Ne desek te, EKU – basqa emdeý joldary tıimsiz bolǵanda ǵana qoldanylatyn tásil. Eń durysy bedeýlik pen belsizdiktiń aldyn alý qajet. Ár ata-ana balasynyń boıyndaǵy ózgeristerdi qalt jibermeı, der kezinde dárigerge qaratýy kerek. Ásirese juqpaly ınfeksııalardyń aldyn alyp, qandaı da bir endokrınologııalyq buzylystardy ýaqyt ozdyrmaı emdegen jón. Sondaı-aq salamatty ómir saltyn saqtap, áıelder túsik jasatýdan aýlaq bolyp, erkekter atalyq bezdiń, qýyq asty beziniń qabynýlary men jynys-nesep músheleriniń damýyndaǵy aýytqýlardy der kezinde emdeý kerek, deıdi mamandar.
Qymbat TOQTAMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
