Syr óńirinde qandaı tarıhı oryndar bar?

Otan tarıhy ólke tarıhy­nan bastaý alady. Adamzat órke­nıe­tiniń týyp-qalyptasýyna negiz bolǵan Eýrazııa dalasyndaǵy «Alashtyń anasy» atanǵan Syr óńiriniń damýy men órkendeýine Syr boıynda ómir súrgen saq taıpalary jáne onyń kósemderi Tomırıs, Spargapsıs, Skýnha, Spıtamen, odan keıingi zamanda Qańǵly memleketi (Kangıýı), Syr óńirindegi Aq Orda memleketi, onyń astanasy Syǵanaq, Aq Ordanyń handary Shymtaı, Urys (Orys), Baraq, t.b. odan keıingi Qazaq handyǵy kezeńi de osy ólkeniń tarıhymen baılanysty.

Syr óńiriniń tabıǵaty qan­daı baı bolsa, onyń tarıhy da son­sha­lyqty baı. Búgingi Syr boıy­nyń jerinde sonaý tas dáýiri­niń jádigerleri osy ólkeniń ózin­dik órkenıeti bolǵandyǵynyń dále­li. Atalǵan óńirde Shirik-rabat, Jankent, Jent, Saýran, Syǵa­naq, Qumııan, Aqqorǵan, О́zgent, t.b. qalalardyń bolýy jáne sony­men qosa erte feodaldyq memle­ket­terdiń ortalyǵy bolǵandyǵy biz úshin úlken maqtanysh.

Syr óńirin jońǵarlardyn, quba-qalmaqtardyn, Hıýa, Qoqan handyqtarynyn, Buqar ámirliginiń, Reseı ımperııasynyń basqynshylyǵynan qorǵaǵan Syr óńirinen shyqqan Kelmembet, Qojamberdi batyr Amanbaıuly, Jalańtós, Baqsaıys, Áıteke bı, Sálteke, Jolaı, Baımurat, Er Kóshek, Janqoja, Ýáli bı, Piráli bı atty batyr-bılerdiń, osy óńirde handyq qurǵan kóshpeli qazaq-ózbek handyǵynyń hany Ábilqaıyrdyń, Qazaq handyǵynyń handary Ábilqaıyr, Eraly, Qaıyp hannyń balasy Batyr han, Syr óńirinde HIH ǵasyryń birinshi jartysynda handyq qurǵan Ábilǵazy han, Syr óńirinde HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda handyq qurǵan Elikeı han, eldi ımandylyqqa shaqyrǵan Horasan, Oqshy ata, Es abyz, Qarasopy, Qarmaqshy áýlıe, Músiráli Azız, Qosym qoja, Japyraqshy áýlıe, Aldashbaı ahýn, Aıqoja ıshan, Maral ıshan, Qaljan ahýn, Sadyq ahýn, Qamys áýlıe, Altynqoja ıshan, Júsip qajy Bazaralyuly syndy qaıratkerlerdiń ómiri Syr boıy tarıhymen tikeleı baılanysty. Osyndaı dana, ardaqty babalarymyzdyń ómiri, elge jasaǵan ıgi isteri keıingi urpaqqa úlgi, ónege bolatyny aqıqat. Qa­zir­gi urpaqqa táýelsizdikti saqtaý jáne nyǵaıtý mindeti júktelgen. Tarıhtan bilemiz, jer betinde 5000-ǵa jýyq halyq bar, biraq onyń tek qana 200-inde memleketi, tili, jeri, ult tarıhy bar, qalǵandary ondaı baqyttan aıyrylyp qalǵan.

1991 jylǵa deıin Syr óńir­in­degi ata-babalarymyzdan qalǵan qa­lalar jóninde, qazaq kóshpeli jáne otyryqshy halyq bolǵanyn aıtpaı keldik. Al shyndyǵynda kóshpendi halyqtyń óziniń myqty erekshe órkenıeti bolǵan.

Mysaly, Syr óńirinde bizdiń ata-babalarymyzdyń 4 astanasy ornalasqan. Olar: 1. Shirik-Rabat qalasy b.z.b. IV-II ǵasyrlarmen b.z. H-HIII ǵasyrlarǵa deıin ómir súrgen saq-appasıaqtardyń asta­nasy bolǵan. Bul qala búkil Eý­ra­zııa qurlyǵyndaǵy alǵashqy qala­lardyń biri bolyp sanalady.

2. Jankent qalasy – Oǵyz qaǵa­natynyń astanasy H-HI ǵasyr­larda ómir súrgen iri qala.

3. Syǵanaq – VI - HVIII ǵasyr­lar­da ómir súrgen iri qala, kezinde Qypshaq handyǵynyń, Aq Or­da­nyń, Kóshpeli qazaq-ózbek han­dyǵynyń jáne Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan ataqty qala.

4. Qyzylorda qalasy – 1925-1929 jyldary Qazaq AKSR-niń as­tanasy.

Budan bólek VIII-IH ǵasyrlarda ómir súrgen О́zkent qalasy jáne H-HII ǵasyrlarda ómir súrgen Jent qalasy zamanynda iri saıa­sı qalalar bolǵan. Sondaı-aq Syr óńirinde 50-den asa basqa da mańyzdy qalalar bolǵan, mysaly Kelintóbe, Aqqorǵan, Ashnas, Qumııan, Kúıik qalalar jáne áıgili Jetiasar mádenıetine jatatyn asarlar. Osylardyń barlyǵy da bizdiń ulttyq qundylyqtarymyz.

Taǵy bir aıta keterligi, Syr óńirinde kóne jáne ortaǵasyrlyq panteondar ornalasqan:

1. Qarmaqshy aýdanyndaǵy Túgiskende 60 abyz áıel jerlengen qorym.

2. Qarmaqshy aýdanyndaǵy Shirik-rabat qalasyndaǵy kósemder qorymy.

3. Qarmaqshy aýdanyndaǵy Qorqyt ata qorymy.

4. Shıeli aýdanyndaǵy Oqshy Ata qorymy áýlıe, bıler.

5. Jańaqorǵan aýdanyndaǵy Tólegetaı-Qylyshty Ata qorymy.

6. Jańaqorǵan aýdanyndaǵy Horasan qorymy.

7. Jańaqorǵan aýdanyndaǵy Syǵanaq qalasyndaǵy Aq Orda handarynyń qorymy.

8. Qarmaqshy aýdanyndaǵy Maral ıshan qorymy.

9. Qazaly aýdanyndaǵy Jan­qoja batyr qorymy.

10. Jańaqorǵan aýdanyndaǵy Aqqorǵan qorymy.

11. Syrdarııa aýdanyndaǵy Qojjan qoja qorymy.

12. Qarmaqshy aýdanyndaǵy Qaraq taýyndaǵy bıler men batyrlar qorymy.

Elbasymyz N.Á.Nazarbaev: «Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tili­miz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, jo­ralǵylarymyz, bir sózben aıt­qan­da, ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýǵa tıis», – degen edi. Son­dyqtan keıingi urpaq babalar tarıhyn jadyna toqyp ósse, biz ul­ttyq qundylyqtarymyzdy joǵalt­paımyz. Rýhanı jańǵyrýdyń bas­ty maqsaty da osy.

Baqytjan Ahmetbek,
Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzyl­orda memlekettik ýnıversıteti «Qorqyttaný jáne ólke tarıhy» ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri