– Anarbek Ońǵaruly, 2002 jyly «Aýyz sý» baǵdarlamasy qabyldanyp, 2010 jylǵa deıin iske asyryldy. Al 2011 jyly «Aq bulaq» baǵdarlamasy qabyldandy. 2015 jyldan bastap «2020 jylǵa deıin óńirlerdi damytý» baǵdarlamasynyń aıasynda aýyz sý jobasy iske asyrylýda. Qalaı oılaısyz, el halqyn tolyq sapaly ári qajetti mólsherde aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin taǵy qansha ýaqyt qajet? Bólingen qarjy qanshalyqty tıimdi jumsalýda?
– Bul endi óte kúrdeli másele. О́ıtkeni jalpy dúnıe júzinde sapaly aýyz sýǵa degen suranys jyldan-jylǵa artyp barady. Eki mıllıardqa jýyq halyq osy kúnge deıin sapaly aýyz sýǵa qol jetkize almaı otyr. Jýyrda Astana klýbynyń úshinshi otyrysyna qatysqan Elbasy N.Nazarbaev «Úlken Eýrazııa-2027» teketires nemese seriktestik» atty halyqaralyq jıynda jer jahandy tolǵandyrǵan kelesi másele retinde tabıǵı resýrstardyń tapshylyǵyn atap ótti. Ásirese Elbasy aýyz sýdyń jetispeýshiligine keńinen toqtaldy. «Eń áýeli, tushy sý jetispeýi memleketaralyq qarama-qaıshylyqqa ákelip soǵady. Sý resýrstarynyń tapshylyǵy Úndistan men Pákistan qarym-qatynasyn shıelenistirip jiberdi. Mundaı jaǵdaıdyń Taıaý Shyǵys pen Ortalyq Azııada týyndaý yqtımaldyǵy joǵary» dedi Memleket basshysy.
Bizdiń elimizde de sapaly aýyz sýǵa muqtaj eldi mekender az emes. Bul oraıda máselege ǵylymı turǵyda mán berip, álemdik úlgili tájirıbelerdi engizý, ozyq tehnologııalardy paıdalaný qajet dep oılaımyn. Investısııa tartý da mańyzdy. Elbasy Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda elimizde kommýnaldyq qyzmetterdiń tómen baǵalary ınvestorlardy úreılendiretinin, sý jáne jylýmen jabdyqtaýdy jańǵyrtýdyń ózi orasan qarajatty qajet etetinin, memleket-jekemenshik áriptestigin jetildirý boıynsha jumysty jalǵastyrý kerektigin aıtty. Investorlarǵa jaǵdaı jasamasaq jaǵdaıdyń túzelýi qıyn. Tıisti mınıstrliktiń deregine qaraǵanda 2002-2016 jyl aralyǵynda 850 mlrd teńge Qazaqstan boıynsha eldi mekenderdi aýyz sýmen qamtamasyz etýge jumsalypty. Iá, osy qarjynyń barlyǵy tıimdi paıdalanyldy ma? Elimizdiń kóptegen jerlerinde álde de aýyz sýǵa qoly jetpegen nemese sý táýligine 3-4 saǵat beriletin eldi mekender bar. Joǵaryda keltirilgen qarjyny tıimdi paıdalanǵanda eki Qazaqstandy aýyz sýmen qamtamasyz etýge bolar edi.
Endi óz mekememiz boıynsha bir mysal keltireıin, biz 100 myń tekshe metr qýaty bar, paıdalanǵan sýdy tazalaý qondyrǵysyn jańǵyrtýǵa 2,5 mıllıard teńge jumsadyq. Al memleket mundaı qondyrǵyǵa 20 mıllıard teńge jumsaıdy. О́ıtkeni asyra silteý, qunyn artyq kórsetý syndy kóptegen keleńsizdikterge jol beriledi. Munyń birden-bir joly – Elbasy aıtqandaı, kommýnaldyq qyzmet kórsetýlerde memleket-jekemenshik áriptestigi boıynsha jumys isteý. Kóptegen damyǵan elderde, mysaly, Anglııada jeke kompanııalar halyqty 99 paıyz taza sýmen qamtamasyz etip otyr. 50 mıllıon halyqqa sý beredi. Nege solardyń tájirıbesin úırenbeske?!
Májilis Tóraǵasy N.Nyǵmatýlın búgingi kúni sýmen jabdyqtaý nysanyn salý jáne paıdalanýǵa berý barysynda júıeli ádister joq ekenin aıtty. Toptyq sý qubyry salynǵannan keıin aýylishilik jelilerdiń daıyn bolmaýynan eldi mekenge sý berýge múmkindik bolmaıtynyna ókinishin bildirdi. Spıkerdiń aıtýynsha, munyń barlyǵy bıýdjet qarajatyn tıimsiz paıdalanýǵa, sonymen birge eldi mekendi sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etpeýge ákeledi. Sondaı-aq tóraǵanyń «Fransııa, Ispanııa syndy elderdegi álemdik tájirıbede memlekettik kásiporyn konsessııa formasynda nemese jaldaý sharty negizinde sýmen jabdyqtaýdy basqarýǵa jaýapty retinde jeke kompanııany taǵaıyndap jatady. Bizde de memleket-jekemenshik áriptestigin engizý sý resýrstaryn basqarý tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik berer edi» degenine tolyq qosylamyn. Al Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi «Qazsýshar» kásipornyn magıstraldy sý qubyrlary jelisin ǵana emes, sonymen qatar eldi mekenderdiń barlyq sý qubyrlary jelisin salý jáne jańǵyrtý barysynda biryńǵaı operator retinde aıqyndaý qajettigin usynýda. «Qazsýshar» eldi mekenderdi toptastyrylǵan aýyz sýmen qamtamasyz etedi. Eger toptastyrylǵan sýmen qamtamasyz etetin kásiporyndar sany onshaqty bolsa nege olardyń barlyǵy tıimsiz jumys isteıdi? Mysaly, qazir barlyq oblystarda, aýdandarda halyqqa sý beretin kásiporyn bar. Alaıda, olar tutynýshylarǵa toqtaýsyz sapaly sý berip, jumys ornymen qamtyp, memleketke qajetti mólsherde salyq tólep jatyr dep aıta almaımyn. Sondyqtan memleket-jekemenshik áriptestigin kúsheıtip, ınvestorlardy tartsaq, sala jumysyn tártipke keltiremiz.
– Parlamenttik tyńdaýda qandaı usynys-pikir bildirdińiz?
– «Sý resýrstary-Marketıng» JShS-niń jumys istep kele jatqanyna kelesi jyly 20 jyl tolady. Sol 20 jyldyń ishinde biz memleketten 1 tıyn alǵan joqpyz. О́zimiz tapqan qarjyny qajetti baǵytqa ınvestısııa retinde salýdamyz, al jetpegen qarjy boıynsha Eýropa qaıta qurý jáne damý bankimen birlese jumys istep kelemiz. Nege bizdiń tájirıbeni Qazaqstan boıynsha endirmeske? Oblys ortalyǵyndaǵy mekemeniń bizdiń tájirıbeni endirýge qulqy joq. О́ıtkeni memlekettik mekeme bolǵan soń, olarǵa bıýdjetten qarjy alý ońaı. «Sý joq, qubyr tozdy, tesildi, jamaý kerek» dep qyrýar qarjy suraıdy. Onyń ishinde memlekettik ınvestısııa bıýdjetten qaralǵannan keıin qojaıyndary kóp. Iаǵnı, ol úlken bir qazan. Bári sol qazanǵa shómish salǵysy keledi. Mundaı qurylymdardy, sybaılastyq shemany joıý qajet.
Bekitilgen tarıftiń tómendigine baılanysty biz 2009-2015 jyldar aralyǵynda tozyǵy jetken sý jáne káriz júıelerin jańǵyrtýǵa Eýropa qaıta qurý jáne damý bankinen jalpy somasy 9,1 mlrd teńge ınvestısııa tarttyq. Jyldyq 5,5 paıyz syıaqysymen, merzimi 10 jylǵa 4 kelisimshart jasap aldyq, ony tolyq ıgerdik. 2012-2017 jyldar aralyǵynda tartylǵan sol ınvestısııanyń 4,8 mlrd teńgesin bankke kelisimshart negizinde qaıtaryp berdik. Jalpy, 2001 jyldan beri engizilgen menedjmenttiń jańa tásilderi men tartylǵan ınvestısııanyń nátıjesinde sý qubyrlarynyń – 896, káriz jelileriniń 28,2 shaqyrymy qaıta quryldy. Aýyz sýdy zalalsyzdandyrý, óńdeý jáne tasymaldaý boıynsha jabdyqtardy jańǵyrtý júrgizildi. Qalalyq shaıyndy sýlardy tazartý keshenindegi barlyq qondyrǵylar zamanaýı tıimdi tehnologııalarǵa aýystyrý jolymen tolyq jańǵyrtylyp, bıogaz, elektr qýatyn shyǵaratyn nysan iske qosyldy. Iаǵnı, Qazaqstanda, Ortalyq Azııada birinshi bolyp bıogaz qondyrǵysyn salyp bittik. Bıogazdan saǵatyna 500 kvt elektr energııasy óndirilýde. Sóıtip elektr qýatyn 50 paıyz únemdeýge qol jetkizdik. Orynsyz sý shyǵyndaryn 38 paıyzdan 16 paıyzǵa túsirdik. Eń bastysy Shymkent qalasyndaǵy tutynýshylardy kerekti mólsherde jáne úzilissiz sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etip kele jatyrmyz.
– Jasyratyny joq, tutynýshylar sýmen qamtamasyz etetin keı mekemelerdiń basty maqsaty memleketten sýbsıdııa alý ǵana bolyp otyrǵanyn jıi aıtady. Bul qanshalyqty ras?
– Tutynýshylardyń shaǵymdanatyn jóni bar. Memlekettik mekemeler sýbsıdııa alǵanymen, soǵan saı jumys istemeıdi. Aýyz sýdy 500-700 teńgeden satyp otyrsa, jumys istep qaıtedi? Mysaly, qalada bizdiń tarıfimiz – 88 teńge. Aýylda toptastyrylǵan sý júıeleri retinde tizimge kirgenderde – 400 -500 teńge, tipti 3000 teńgege deıin barady. Elimizde 2 mıllıonǵa jýyq halyq 1 tekshe metrge 40 teńgeden aqy tólep kele jatyr. Qyryq teńgeniń ústindegige memleket sýbsıdııa beredi. Sondaı sýbsıdııa beretin jerge ınvestor tartatyn bolsaq, ol qýana keler edi. Biraq memlekettik qurylymdardyń jeke kompanııalardy naryqqa kirgizýge, olarǵa berýge qulqy joq. Taǵy bir aıta keterlik másele, osy sýbsıdııa berýde ádiletsizdik oryn alýda. Bir eldi meken sýbsıdııa alady, endi bireýleri almaıdy. Barlyq eldi mekenge de berý qajet.
– Joǵaryda tarıf týraly aıtyp óttińiz. Shymkenttik turǵyndar qazirdiń ózinde sýdyń qymbat ekenin aıtýda. Erteńgi kúni tarıf taǵy óspeı me?
– Shymkentte 1 lıtr sý 8 tıyn turady. Dúkende satylatyn shólmektegi bir lıtr sýyńyz – 150 teńge. Qonaqtarǵa siz qubyrdyń sýyn emes, dúkennen ákelip aldyna qoıasyz, 150 teńgege. Bizdiki 8 tıyn. Qalaı qymbat deýge bolady?! Qazirgi esep boıynsha, bir aı aýyz sýdy jáne káriz qyzmetin paıdalanǵan tutynýshylardyń 32 paıyzy 200 teńgege deıin tóleıdi. Qymbat pa, arzan ba? Bir aıda sý jáne kanalızasııaǵa 200- 400 teńgege deıin tóleıtinder – 39 paıyz. Shymkentte mıllıonǵa jýyq halyq bolsa, sonyń 71 paıyzy osynshama tóleıdi.
Tarıf jóninde parlamenttik tyńdaýda jaqsy usynystar aıtyldy. Biz jalpylama tarıfti bekitemiz. Mysaly, baqýatty adamdardyń 20-30 sotyq jeri, basseıni bar. Sýdy qalaýynsha paıdalanady. 80 teńgelik tarıf oǵan da, kóp qabatty úıde otyrǵan zeınetkerge de birdeı. Iаǵnı qaltalyǵa tarıf bólek bolýy tıis. Ekinshiden, Májilis Tóraǵasynyń aıtýynsha, tarıf halyqtyń áleýmettik az qamtylǵan toby úshin qoljetimdi bolmaǵan jaǵdaıda sýbsıdııalaý nemese ataýly kómek kórsetý kerek. Iаǵnı, tarıfti birdeı etý qajet te, jergilikti atqarýshy organdar az qamtylǵan otbasylarǵa ataýly kómek berýi tıis. Qoldanysta mundaı zań da bar, biraq kópshilik bile bermeıdi. Men turǵyn úı kómegin aıtyp otyrmyn. Ol boıynsha jylý, jaryq, kommýnaldyq qyzmetter tólemi belgilengen paıyzdan assa, kómek berilýi tıis. Muny biletinder alýda, bilmeıtinder alyp jatqan joq.
Áńgimelesken
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
