Munaı ónimderi tapshylyǵynan qalaı qutylýǵa bolady?

Qazaqstannyń tabıǵı kómirsýtek qorlaryna, onyń ishinde munaıǵa, gaz­ǵa, kómirge baı ekendigi belgili. Osyn­daı tabıǵı baılyqtardy úlken kó­lem­de óndiretin álem elderi ishinde bizdiń elimiz 10-12 oryndy ıelenedi. Munaı men gaz elimizde iri 3 munaı óńdeý zaýytynda (MО́Z), 4 gaz jáne 8 maıda munaı óńdeý zaýyttarynda (GО́Z) óń­de­ledi. Respýblıkada sońǵy jyldary munaıdy óndirý men óńdeý kóleminiń ózgerý dınamıkasy usynylyp otyr. Osy derekterden bizdiń elimizde munaı óńdeý kólemi sońǵy jyldary birshama tómendep ketkenin jáne ol elimizde óndiriletin munaı kóleminiń shamamen 10%-yn quraıtynyn kórýge bolady. Bizdiń barlyq munaı óńdeý zaýyttarymyzdyń jumysyndaǵy jal­py kemshilik olardyń bastapqy shıkizatpen alǵashqy jobalyq qýatyna deıin júktelmeýinde jáne Pavlodar mu­naı óńdeý zaýytyn qospaǵanda, olarda shıkizatty óńdeý tereńdigi ortasha álemdik deńgeıge qaraǵanda áldeqaıda tómen bolýynda dep esepteımiz. Son­dyqtan da elimizdiń ishki rynogynda joǵary sapaly munaı ónimderi jetispeıdi, al olardy biz anaǵurlym qym­bat baǵamen shetelderden satyp ala­myz. Sonyń saldarynan joǵary sapa­ly munaı ónimderiniń baǵasy qym­battaýda jáne olardyń baǵasy Parlament pen Úkimet tarapynan túpkilikti bir shara qabyldanbaıtyn bolsa ári qaraı qymbattaı bermek. Bizdiń oıymyzsha, osy máselelerdi tómende kórsetilgen usynystar arqy­ly tolyǵymen sheshýge bolatyn sııaq­ty. Jobalyq qýaty jylyna 6 mln. tonna munaı óńdeýge eseptelgen Pavlodar munaı óńdeý zaýyty zamanaýı tehnologııamen jabdyqtalǵany, tipten jylyna 8 mln. tonnaǵa deıin munaı óń­deıtin bolyp rekonstrýksııadan ót­kizilgeni, sondaı-aq osy munaı óńdeý zaýytynda shıkizatty óńdeý tereńdigi 1989 jylǵy derekter boıynsha KSRO-da eń joǵarǵy kórsetkishke (89%-ǵa) jet­kendigi belgili. Al osyndaı zamanaýı tehnologııalarmen jabdyqtalǵan jáne joǵaryda kórsetilgendeı kór­set­kishke qol jetkizgen zaýytta, 1991-2004 jyldary Reseıden keletin ma­gıs­traldy qubyr jelisi boıynsha Ba­tys Sibir munaı shıkizatyn óńdeý kó­lemi jylyna 1,7-2,2 mln. tonnaǵa deıin tómen túsip ketken. Tek sońǵy 3-4 jylda ǵana bul kórsetkish ózgerip, zaýytta shıkizat óńdeý kólemi jylyna 4,0-4,1 mln. tonnaǵa jetti. Qazaqstan Reseıden alatyn osy 4 mln. tonna Batys Sibir munaı shıkizatynyń or­ny­na Batys Qazaqstannan О́zen–Sa­ma­ra qubyr jelisi boıynsha Reseı Fe­de­rasııasynyń Povolje aımaǵyndaǵy munaı óńdeý zaýyttaryna 15-17 mln. tonna Qazaqstan munaıy jiberilýde. Eger el Úkimeti Reseı úkimetimen Pavlodar munaı óńdeý zaýytyna qo­sym­sha osyndaı balama shartpen taǵy da jylyna 2,0 mln. tonna munaı jetkizýge kelisetin bolsa, onda elimizdiń ishki rynogy shetelden tasymaldanatyn mu­naı ónimderiniń ornyna ózimizde shy­ǵarylatyn sapaly taýarly munaı ónimderimen: benzınmen, dızel oty­ny­men, reaktıvti otynmen, jol bı­tý­my­men jáne munaı-hımııa shıkizaty­men aıtarlyqtaı mólsherde tolyǵar edi. Osy jol bizdiń elimiz úshin janar-jaǵarmaı máselesin sheshýdiń anaǵur­lym ekonomıkalyq tıimdi nusqasy bo­lyp tabylýy múmkin. Buǵan qosa, Shymkent jáne Atyraý munaı óńdeý zaýyttarynyń shıkizat óńdeý kólemin osyndaı jolmen jobalyq qýatyna deıin jetkizý, jalpy, elimiz boıynsha motor otyndaryn óndirý kólemin jo­ǵa­rylatýǵa jáne ishki rynokty janar-jaǵarmaımen qamtamasyz etýde qa­lyp­tasyp otyrǵan kúrdeli jaǵdaı­lar­dy sheshýge múmkindik berer edi. Reseıden Pavlodar munaı óńdeý zaýy­tyna jylyna qosymsha 2 mln. tonna Batys Sibir munaıyn jetkizýge qol jetkize almaǵan jaǵdaıda, onda bul máseleni Shymkent jáne Atyraý munaı óńdeý zaýyttarynda óndiriletin vakýým gazoılyn Pavlodar munaı-hı­mııa zaýytyna jetkizý arqyly sheshýge bolady. Osy eki munaı óńdeý zaýyt­tarynan 1,2-1,4 mln. t/j shyǵatyn vakýým gazoıly sońǵy birneshe jyldary jartylaı shıkizat kúıinde arzan ba­ǵa­men eksportqa, ıaǵnı Baltyq jaǵalaýy men Zakavkaze elderine, Ýkraına men alys shetelderge de jiberilýde. Pavlodar munaı óńdeý zaýy­tyn­daǵy jobalyq qýaty jylyna 2 mln. tonna shıkizat óńdeıtin KT-1 – ka­ta­lıtıkalyq krekıng qondyrǵysynda jo­ǵaryda kórsetilgen vakýým gazoı­lyn qosymsha kólemdegi shıkizat retinde óńdeýge bolady. Bul degenimiz, respýblıka boıynsha táýligine shamamen qosymsha 1850-2000 tonna avtomobıl benzınin, 1000-1200 tonna dızel otynyn jáne 500-550 tonna baǵaly kómirsýtek gazyn shyǵarýǵa bolady degen sóz. Budan ózge, elimizdi janar-jaǵar­maımen qamtamasyz etý máselesin tú­begeıli sheshýge múmkindik beretin taǵy bir, anaǵurlym ońtaıly nusqa bar. Ol Pavlodar jáne Shymkent mu­naı óńdeý zaýyttaryn túpkilikti, to­lyq, jergilikti Qazaqstan munaı shı­kizatyn óńdeýge aýystyrý. Elimizde munaı qory jetkilikti (7-8 mlrd. tonna), aldaǵy 10-15 jyldyń ishinde onyń jyldyq óndirý kólemi 140-150 mln. tonnaǵa jetpek. Qazir elimizde sońǵy jyldary salynyp paıdalanýǵa berilgen Batys Qazaqstan – Keńqııaq – Qumkól – Qaraqoıyn – Atasý – Pavlodar jáne Qumkól – Shymkent magıs­tral­dy munaı qubyr jelileri Pavlodar jáne Shymkent munaı óńdeý zaý­yt­taryn óz elimizde óndiriletin Qa­zaq­stan munaı shıkizatymen tolyq jáne turaq­ty túrde qamtamsyz ete alady. Muny Úkimettiń eskermeı otyrǵany ókinishti. Sońǵy jyldary qorshaǵan ortamen úılesimdilikti qamtamasyz etetin, ıaǵnı qorshaǵan ortany lastamaıtyn ekologııalyq taza motor otyndaryn (Eýro – 3, 4, 5 markaly benzınder) ón­dirý úshin qospa (3-5%) retinde bı­o­eta­nol qoldanylyp júr. Búginde bul ónim Petropavl qalasynda salynǵan astyqtan bıoetanol óndiretin zaýytta alynyp jatqan sııaqty. Bizdiń elimiz úshin búgingi tańda buǵan balama retinde, búginde kóp mólsherde (jylyna -2-5 mlrd. m3) dalada janyp jatqan ilespe kómirsýtek gazdarynan etıl spırtin alýǵa bolatynyn eske salǵymyz keledi. Bul ádis óte tıimdi jáne ózin­dik quny 5-6 ese arzan, al únemdelgen astyq ónimderi arzan mal azyǵy – jem retinde Qazaqstanda mal men qus sha­rýashylyǵyn órkendetý salasyna ba­ǵyt­talyp, elimizde et pen sút óndi­ri­sin órkendetýge aıtarlyqtaı óz úlesin qosyp, syrttan satyp alynatyn tamaq ónimderiniń mólsherin azaıtyp, shıkizat satyp tapqan valıýtalar alys shetelderge ketpeı, ózimizde qalar edi. Taǵy bir nazar aýdararlyq máse­le, Qazaqstan munaı shıkizatyna eks­port­tyq kedendik, ıaǵnı baj salyǵyn dúnıe júzi elderi boıynsha eń tómengi mól­sherde belgilep otyr. Kórshimiz Reseı bú­gingi kúni munaı shıkizatynyń eks­port­qa shyqqan árbir tonnasyna 440,1 $ (AQSh dollary) kóleminde sa­lyq salyp otyr. Al Qazaqstan bolsa jylyna 70 mıllıon tonnadan astam munaı shıkizatyn eksportqa eń tómengi kedendik salyqpen jáne qo­symsha qun salyǵynsyz (NDS) shy­ǵarýda. Eń qyzyǵy, eksportshylar QQS-syz shyǵarsa da, olarǵa osyndaı deńgeıdegi qarjy qazynanyń esebinen qaıtarylyp berilýde. Jáne eks­portqa shyqqan ár tonna munaıǵa bar bolǵany 40 dollar deńgeıinde ǵana kedendik baj salyǵyn salý Qazaq memleketiniń ekonomıkalyq múddesin eskermeý demeske lajymyz joq. Onyń ózin sheteldikter emes, tek otan­dyq munaı kásipshilikteri ǵana tóleýde. Mundaı jaǵdaıda sheteldik alpaýyttardyń óz shıkizattaryn Qa­zaq­stannyń munaı óńdeý zaýyt­taryna eshqashan baǵyttamasy anyq. Eksportqa ketetin shıkizatqa Reseı men Baltyq boıy teńiz porttaryna deıingi shyǵyndardy eskerip, laıyq­ty kedendik salyq belgileý Úkimet aldyndaǵy búgingi kúnniń kezek kúttirmeıtin máselesi jáne bul shara iske assa, der kezinde qabyldanǵan ádil de durys sheshim bolary anyq. Dál qazirgi kúnderi osyndaı sheshimin tappaı otyrǵan, halqymyzǵa asa qajetti máselelelerdi, joǵaryda aıtylǵandaı joldarmen tez arada sheshý munaı ónimderiniń baǵasynyń ósýin toqtatýǵa jáne sonymen qatar elimizdegi basqa da qyzmetter kórsetý baǵalarynyń ósýin azaıtýǵa, jalpy, ekonomıkamyzdy órkendetýge de múmkindik beredi dep esepteımiz. Respýblıka Parlamenti men Úki­met nazaryn elimizdegi otyn-ener­ge­tıkalyq resýrstardyń, onyń ishinde janar-jaǵarmaılar baǵasynyń ósýi­ne jiti aýdarýǵa shaqyramyz, sebebi, baǵanyń ósýi halyqtyń ómir súrý deńgeıine áser etip qana qoımaı, qo­ǵamda áleýmettik jáne saıası-eko­no­mıkalyq qıynshylyqtar týyndatýda. Sondyqtan Parlament pen Úkimet tarapynan elimizdiń ishki rynogyn ózimizde shyǵarylatyn sapaly munaı ónimderimen qajetti mólsherde qam­ta­masyz etý jóninde keıinge qal­dyrýǵa bolmaıtyn naqty is-sharalar jedel qabyldanýy qajet. Turdyqul OMARALIEV, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Erkimbek QALDYGО́ZOV, hımııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Ilesbek BAIJANOV, ınjener hımık-tehnolog, ekonomıst. Shymkent.