Shý men Talas ózenderiniń boıynda ornalasqan Jambyl jeri – tarıhı oryndar men oqıǵalardyń mekeni. Rysqulov aýdanyndaǵy Qulan aýyly aýmaǵynda, Tarazdan 100 shaqyrym jerde tarıhı jerler barshylyq. Olar – jaýynger-jerlester men esimi belgisiz sarbazǵa, Absent atyna arnalǵan eskertkishter, temir dáýirine qarasty qorǵan qabirleri, VII-HII ǵasyrlarǵa tıesili dinı qurylystar, kerýen-saraı, О́rnek qalashyǵy, jartasqa salynǵan sýretter. Al aýdan ortalyǵy Qulan aýyly mańynda respýblıkalyq tarıhı jáne mádenı mańyzy bar qalashyq Qulan ornalasqan. Bul – ǵasyrlardyń qaıtalanbas eskertkishteriniń tutas bir kesheni. Dál osy jerde batys túrik qaǵanyty bıleýshileriniń taqtan taıdyrylǵany da belgili, ejelgi Qulan qalasy qytaı jáne arab derekterinde VI-VIII ǵasyrlarda atalǵan.
Qulan Uly Jibek joly kezinde júk aýystyratyn oryn bolǵan. Saýdagerler Japonııaǵa Koreıa jáne Qytaı elderinen Ortalyq Azııaǵa, Ejelgi Rýske jáne Vızantııa jerlerine jibek, zergerlik buıymdar men boıaý tasyǵan. HH ǵasyrdyń 60-jyldaryndaǵy qalashyqtardy zerttegen keńes arheologtary qala syrtynda ornalasqan bıleýshiniń rezıdensııasyn, baı-shendiler mekendegen úılerdi, sharap jasaıtyn oryndardy tapqan. Atalǵan aımaqta túrli din jáne mádenıet ókilderiniń turǵandyǵy rastaldy. Al byltyr júrgizilgen qazba jumystary qalashyqtyń VI ǵasyrǵa tıesili ekenin anyqtady. Nysana topografııasynda shahrıstannyń, qamal men rabattyń qaıda ornalasqany anyqtalýda.
Almatylyq arheologtar alǵash bolyp qamaldyń ortalyq ǵımaratyn taýyp, bıleýshi saraıynyń ortalyq aımaǵyna jetti. Qazba barysynda qyzyqty artefakt – keramıka, túrgesh kezeńine tıesili tıyndar, zergerlik buıymdar, qola qazan, astyq pen sharap saqtaýǵa arnalǵan qumyralar, eńbek quraldary, qol dıirmeni jáne basqalar tabyldy.
Eń tańǵalarlyq olja – kúıdirilgen sazdan jasalǵan, táj kıgizilgen tórt adamnyń basy. Olardyń arasynda túr-tulǵasy eýropoıdtyq jáne túrki halyqtaryna tıesilileri de bar. Jádigerler shamamen IX ǵasyrǵa tıesili dep boljanýda. Kompozısııa bizdiń zamanymyzdyń alǵashqy ǵasyrlaryndaǵy Ortalyq Azııaǵa tán dınastııalyq portret ispetti. Mamandardyń pikirinshe, Qulan aýylynan tabylǵan jádigerlerge uqsas bolatyndaı dúnıeler tutas Qazaqstan aýmaǵynda joq.
Qadısha ORAZOVA,
Aqtoǵan orta mektebi tarıh pániniń muǵalimi
Jambyl oblysy,
T.Rysqulov aýdany,
Kógershin aýyly
