Aldymen Bas prokýror Jaqyp Asanovtyń tanystyrýymen keıbir zańnamalyq aktilerge quqyq qorǵaý qyzmetiniń prosestik negizderin jańǵyrtý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý jónindegi zań jobasy birinshi oqylymda qaraldy. Bul zań jobasynyń aıryqsha ereksheligi sol, ol quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetin kúsheıtýdi emes, kerisinshe, osy organnyń keıbir qysastyqtarynan azamattardyń quqy men bostandyǵyn qorǵaıtyndyǵyn Bas prokýror aldymen atap ótti. Qylmystyq-prosestik kodeks (QPK) quqyq qorǵaý organdaryna kúdiktiniń qylmysyn ashý úshin ony ańdý, tintý, jasyryn tyńdaý, júris-turysyna shekteý qoıý jáne t.b. ókilettikter bergen. Osyndaı qyzmetterdi atqarý barysynda organdar óz ókilettikterin asyra paıdalanýy múmkin. QPK qylmyspen kúresýdi jáne ekinshi jaǵynan osy kúreste adamdar quqynyń buzylmaýyn kózdeıtini belgili. Al usynylyp otyrǵan myna zań jobasy adamdardyń quqyn qorǵaý baǵytyn jetildirip, bizdiń elimizde osy baǵdardy tuńǵysh ret ustanyp otyr. Ol Elbasynyń tikeleı tapsyrmasynyń negizinde jasaldy, dep bastady Bas prokýror óziniń sózin.
Ekinshi jaǵynan zań jobasy qylmystyq proseske ekonomıkalyq turǵydan únemdilik jasaıtyn normalar engizetini aıtyldy. Sonymen qatar bul joba quqyq qorǵaý organdaryn kúsheıtpeıdi, jańa ókilettik bermeıdi, kerisinshe, olarǵa jańa mindetter júkteıdi dep atap ótti baıandamashy. Odan ári zań jobasyndaǵy naqty normalarǵa toqtalǵan ol quqyq qorǵaý organdarynyń buryn kúdiktini 72 saǵatqa deıin ustaýǵa ruqsat beretin normasy ózgerip, keıbir qylmystar úshin 48 saǵatqa túsirilgenin aıtty. Al kúdikti 18 jasqa tolmaǵan bolsa, ony ustaý merzimi tipti 24 saǵatqa deıin túsiriledi eken. Bul normalar tergeýshiniń tıimdi jumys istep, prokýrorǵa kúdiktiniń qylmysyn tez dáıekteýi úshin engizilip otyrǵany jetkizildi. Prokýror onyń dálelderin durys dep tapsa, sotqa ózi baryp, kúdiktini odan ári ustaýǵa ruqsat alady. Osynyń bári 48 saǵatta jasalady, dedi Bas prokýror.
Eger osy ister 48 saǵatta jasalyp úlgermese, ýaqytsha ustaý oqshaýlaǵyshynyń (ÝUO) bastyǵy kúdiktini shyǵaryp jiberýi kerek eken. Sonymen birge kúdiktini qamaý úshin tergeýshiniń ústirt jasalǵan anyqtamasy negiz bola almaıdy. Máselen, zań jobasy boıynsha ekonomıkalyq qylmys jasady dep kúdiktengen azamatty ýaqytsha qamaýǵa ruqsat berý úshin aýdıtorlyq tekseristiń nátıjesi sııaqty qujattar talap etiledi.
Sonymen birge zań jobasynda «dálel almasý» degen jańa ınstıtýt engizilgen. Onyń mánisi sol, sotqa deıin qorǵaýshy jáne aıyptaýshy taraptar bir-birine ózderiniń barlyq dálelderin ashyp, tolyq kórsetedi. Bul sot prosesiniń jumysyn jeńildetetini sózsiz. Sondaı-aq negizgi aıyp dáleldenbese, buryn aıyptaýshy jaq qosymsha bir dálelder keltirip, ekinshi qylmys boıynsha aıyptaıtyn. Endi aıyptaýshynyń ondaı quqy shektelip, kúdiktiniń tek negizgi aıyby ǵana qaralady eken.
Sondaı-aq Bas prokýror qylmystyq isterdi júrgizý isi qaǵaz toltyrý túrinen sıfrly formatqa aýystyrylyp jatqanyn jetkizdi. Qaǵaz túrinde jazylǵan keıbir materıaldardyń joǵalyp ketetinin de aıta kelip Bas prokýror qazir Ishki ister mınıstrligimen birlesip, 6 oblysta sıfrly formatqa kóshirý boıynsha qanatqaqty baǵdarlama júrgizilip jatqanyn aıtty. Mundaıda bári ashyq bolady, dedi ol.
Baıandamashynyń sózinen keıin senatorlar R.Túsipbekov, S. Eńsegenov jáne taǵy basqalar suraqtar qoıdy. Budan keıin shaǵyn talqylaý bolyp, zań jobasy birinshi oqylymda maquldandy. Biraq Senattyń Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń tóraǵasy Georgıı Kımniń usynysymen zań jobasy osy kúni shaǵyn úzilisten keıin ekinshi oqylymda da qaralyp, zań qabyldandy.
Ekinshi bolyp Qazaqstan Respýblıkasy men Halyqaralyq qaıta qurý jáne damý banki arasyndaǵy Qaryz týraly kelisimge qatysty taraptar arasyndaǵy kelisim-hatty ratıfıkasııalaý týraly zań jobasy qaraldy. Bul týraly baıandamany Investısııalar jáne damý mınıstri Jeńis Qasymbek, qosymsha baıandamany senator Erik Sultanov jasady. Bul kelisim «Kúrti – Býrylbaıtal» jáne «Uzynaǵash – Otar» joldary aralyqtaryn qosý jáne qaryzdar qarjysyn sanattar arasynda qaıta bólýdi kózdegen. Joba 271,3 mıllıon dollar kólemindegi HQQDB-niń únemdelgen qarjysy men respýblıkalyq bıýdjetten 47,9 mıllıon dollar qosymsha qarjylandyrý esebinen júzege asady. Qujat shaǵyn talqylaýdan keıin qabyldandy.
Jalpy otyrysta úshinshi bolyp Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna qatysýshy memleketterdiń avtokólik quraldaryn jymqyrýǵa qarsy kúrestegi jáne olardy qaıtarýdy qamtamasyz etýdegi yntymaqtastyǵy týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly zańnyń jobasy qaraldy. Ol týraly baıandamany Ishki ister mınıstri Qalmuhanbet Qasymov jasady. Zań jobasy shaǵyn talqylaýdan soń qabyldandy.
Odan ári kún tártibinde birinshi oqylymda qaralýǵa tıisti «Salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder týraly» Kodekstiń (Salyq kodeksi), «Salyq jáne bıýdjetke tólenetin basqa da mindetti tólemder týraly» (Salyq kodeksi) Kodeksti qoldanysqa engizý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine salyq salý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobalary birden qaraldy. Olar týraly negizgi baıandamany Ulttyq ekonomıka mınıstri Tımýr Súleımenov jasady. Zań jobasy jeke jáne zańdy tulǵalarǵa qatysty salyq zańnamasyn ońaılatýdy, iskerlik belsendilikti arttyrýdy, salyqtyq ákimshilendirýler tetikterin jetildirýdi kózdeıdi.
Qosymsha baıandama jasaǵan Ekonomıkalyq saıasat, ınnovasııalyq damý jáne kásipkerlik komıtetiniń tóraǵasy Asqar Beısenbaev Salyq kodeksiniń áli de jetilmegen tustary bar ekenin atap ótti. Sonyń ishinde onyń qarapaıym salyq tóleýshige túsiniksiz tustary kóp ekendigi aıtyldy. Qujattyń baptary da tym kóp, eger Reseıdiń osyndaı qujatynda – 432, Belarýsta – 330, Grýzııada – 310 bap bolsa, bizdikinde – 773 bap. Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Kemeluly da bul pikirlerdi qoldaıtynyn aıtyp, mınıstrliktiń Elbasy alǵa qoıǵan talaptardy tolyqtaı oryndaı almaı otyrǵanyn tilge tıek etti.
Osyndaı syndardy talqylaýǵa qatysqan senatorlar da aıtty. Sonyń ishinde senator Álı Bektaev Salyq kodeksi jobasynyń mátini óte kúrdeli, túsinýge qıyn, aýyr tilmen jazylǵan. Ásirese, qazaq tilindegi nusqasynda kóptegen máseleler túsiniksiz jazylǵan, dedi. «Salyq saıasatynyń talaptary arnaıy mamandarǵa ǵana emes, qarapaıym azamattarǵa da túsinikti bolýy tıis dep oılaımyn. Sonymen birge ol tıisti memlekettik organdarda ázirlengen zań jobalary Parlamentke óte kesh túsedi. Tipti bul turaqty halge aınalyp bara jatyr. Sondyqtan ýaqyttyń tarlyǵyna baılanysty keıbir zańdar asyǵys qabyldanady. Elbasynyń osydan eki jyl buryn aıtqanyna qaramaı myna zańdar bizge tek ústimizdegi jyldyń 11 qarashasynda kelip tústi. Mundaı mańyzdy qujat reglamentke sáıkes 2 aı kóleminde qaralýǵa tıis edi», dedi. Sonymen birge ol keıbir kózge uryp turǵan jetildirilmegen tustardy atady. Sonyń ishinde jańadan ashylyp jatqan óndiris oryndaryn birden salyq tóleýge mindetteıdi. Onyń óteıtin nesıesi, alatyn shıkizaty, jumysshylarǵa tóleıtin jalaqysy bar. Biraq bizde ondaı shyǵyndardy eshkim eskermeıdi, dedi ol. Bul pikirlerdi talqylaýǵa qatysqan senator Sársenbaı Eńsegenov te qostady. Osyndaı syndar aıtylsa da qujattar birinshi oqylymda maquldandy.
Qujat birinshi oqylymda qaralǵan soń Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń tóraǵasy Olga Perepechınanyń usynysymen shaǵyn úzilisten keıin ekinshi oqylymda da qaralyp, engizgen túzetýlerimen Májiliske jiberildi.
Jalpy otyrysta jetinshi másele bolyp Agrarlyq máseleler, tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıteti músheleriniń Premer-Mınıstrdiń orynbasary – Aýyl sharýashylyǵy mınıstri A.Myrzahmetovke depýtattyq saýalǵa jaýapty aýyzsha berýdi talap etýine sáıkes mınıstrdiń sózi tyńdaldy. Aldymen osy komıtettiń tóraǵasy Jeńis Nurǵalıev sóılep, saýalǵa qysqasha toqtalyp ótti. Ondaǵy negizgi másele – AО́K-ke memleket úlken kólemde qarjylyq qoldaý bildirip jatsa da tıisti nátıje nege joq degenge saıady. Sonyń ishinde berilgen sýbsıdııalar men jeńildetilgen nesıelerdiń tıimdi nátıjeler bermegendigi, óndiristiń jańa tehnologııalarǵa qol jetkizbegendigi, astyq sharýashylyǵy ónimdiliginiń tómendigi jáne t.b. dúnıeler aıtylǵan. Buǵan qatysty A.Myrzahmetov qol jetkizilgen tabystardyń birshamasyna sholý jasap ótti.
Otyrys sońynan senator Nurjan Nursıpatovtyń Qazaqstan Ulttyq ulany men UQK Shekara qyzmetin qarjylandyrý týraly jáne senator Murat Baqtııarulynyń Qostanaı oblysynyń Jangeldın aýdany turǵyndarynyń Reseı zymyrandarynyń qaldyqtary qulaıtyn aýmaq úshin Torǵaı óńirinen jer bólýge qarsy ekeni týraly depýtattyq saýaldary jarııa etildi.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
